Jednačenje suglasnika po zvučnosti

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije

Jednačenje suglasnika po zvučnosti je glasovna promena u srpskom jeziku u kojoj se šumnici koji se razlikuju po zvučnosti jednače tako što se prvi suglasnik iz para zamenjuje svojim parnjakom koji je po zvučnosti jednakim drugom suglasniku iz para.

U srpskom jeziku se suglasnici prema zvučnosti dele na:

• bezvučne suglasnike (p, t, k, s, š, ć, č, f, h, c),
• zvučne suglasnike (b, d, g, z, ž, đ, dž).

Zvučni su i svi sonanti, ali oni ne učestvuju u ovoj glasovnoj promeni.

[uredi] Obezvučavanje

Promena zvučnog u bezvučni suglasnik naziva se obezvučavanje. Primeri:

• b prelazi u p (vrabac—vrapca);
• d prelazi u t (gladak—glatka);
• z prelazi u s (nizak—niska);
• ž prelazi u š (lažac—lašca);
• đ prelazi u ć (Bogovađa—Bogovaćki);
• dž prelazi u č;
• g prelazi u k (drugačije—drukčije).

Ovako izmenjena osnova se zove obezvučena osnova a prefiks se naziva obezvučeni prefiks.

[uredi] Ozvučavanje

Promena iz bezvučnog u zvučni suglasnik se naziva ozvučavanje. Primeri:

• p prelazi u b (top—tobdžija);
• t prelazi u d (svat—svadba);
• s prelazi u z (gurati—zgurati);
• š prelazi u ž (za dušu — zadužbina);
• ć prelazi u đ;
• č prelazi u dž (svedočiti—svedodžba);
• k prelazi u g (burek—buregdžija).

Ovako izmenjena osnova se naziva ozvučena osnova a prefiks — ozvučeni prefiks.

Bezvučni suglasnici f, h i c nemaju zvučne parnjake, pa glasovna promena izostaje kada se oni nađu ispred zvučnog suglasnika; naravno, ovo se ne odnosi na situaciju kada se zvučni suglasnik nađe ispred nekog od njih, kada redovno dolazi do promene (kao što se vidi iz nekih od primera u prethodnom delu).

[uredi] Odstupanja

• Jednačenje se nikad ne primenjuje na suglasničke grupe ds i dš: odstupiti, podšišati.
• U nekoj meri ni suglasnik đ ne jednači se ispred s (kao u primeru vođstvo), ali ovaj suglasnik se vrlo retko nalazi u takvom položaju pa i ne možemo govoriti o sistemskom pravilu.
• Na sastavu složenica kod kojih se oseća pauza između delova jednačenje se ne primenjuje (kako u pisanju tako u izgovoru): politbiro.
• Jednačenje se ne vrši ukoliko bi se time dobila dva ista suglasnika čijim bi se daljim uprošćavanjem došlo do neprihvatljive okrnjenosti prvog formanta: podtačka (ne „pottačka“, niti „potačka“ jer bi izgledalo da je prefiks po-), subpolaran (ne „suppolaran“, niti „supolaran“ jer bi izgledalo da je prefiks su-).
• U prefiksima ad-, dis-, juris-, trans- i post- ne dolazi do jednačenja: adherencija, disgresija, jurisdikcija, transgresija, postdiplomac.
• U novijim tuđicama vrlo često ne dolazi do jednačenja: dragstor, nokdaun, brejkdens, gangster.
• U stranim vlastitim imenima suglasnici s, z, š i ž po pravilu se jednačnje, ali ipak ostaju neizjednačeni kada bi njihovo jednačenje povuklo i jednačenje susednog suglasnika: Potsdam, Pitsburg (jer bi jednačenje izazvalo i pretvaranje t u d, čime bi se dobili neprihvatljivi oblici „Podzdam“, „Pidzburg“).
• Ostale suglasnike u neslovenskim imenima vlastitim ne treba jednačiti: Vašington, Redford, Tbilisi.

Glasovne promene
palatalizacija | sibilarizacija | nepostojano A | prelazak L u O | gubljenje suglasnika | sažimanje samoglasnika | razjednačavanje samoglasnika | jotovanje | jednačenje suglasnika po zvučnosti | jednačenje suglasnika po mestu tvorbe | preglas | prevoj samoglasnika | pokretni samoglasnici