Jugoslavija
Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
 |
Ovaj članak ili poglavlje ne citira izvore, tako da postoji verovatnoća da su neke informacije iznete u ovom članku netačne.
|
Jugoslavija je bila država u jugoistočnoj Evropi od 1918. do 2003. godine.
[uredi] Istorija
[uredi] Ideje jugoslovenstva
Ideja o stvaranju zajedničke države svih južnoslovenskih naroda razvijala se kroz XIX i početak XX veka. Slabost Turske i jačanje Srbije, Bugarske i Grčke posle Berlinskog kongresa unele su nadu kod slovenskih naroda pod Austro-Ugarskom, ali i surevnjivost austrougarske i italijanske vlasti. U Srbiji su postojale tri ideje o ujedinjenju. Prva je pripovedala o ujedinjenju Srbije i Bugarske, druga je bila izražena u „Načertaniju“ Ilije Garašanina i odnosila se na stvaranje jugoslovenske države, dok je treću zastupao Svetozar Miletić i odnosila se na stvaranje Balkanske federacije. Kod Južnih Slovena u Austro-Ugarskoj su postojale dve ideje. Prva je zastupala stvaranje jugoslovenske jedinice u okviru Austro-Ugarske (trijalistička monarhija), a druga je bila za stvaranje nezavisne jugoslovenske države. Glavni protivnici stvaranja države Južnih Slovena bili su spoljni činioci.
[uredi] Stvaranje nove države
Preduslov za stvaranje jugoslovenske države bilo je izbijanje Prvog svetskog rata. Narodna skupština je u Nišu 7. decembra 1914. godine usvojila Nišku deklaraciju kojom se zalaže za „oslobođenje i ujedinjenje sve neoslobođene braće“. U Parizu je u proleće 1915. godine formiran Jugoslovenski odbor od strane austrougarskih emigranata. Za predsednika je izabran Ante Trumbić.
Saveznici su sa Srbijom nezvanično pregovarali, nudeći Bosnu i Hercegovinu, Slavoniju, Srem, Bačku, južnu Dalmaciju i severnu Albaniju, ali bez Makedonije i dela Banata. Za ulazak u rat Saveznici su Italiji prethodno, tajnim Londonskim ugovorom obećali Istru i veći deo Dalmacije, dok je u isto vreme u nezvaničnim pregovorima Rumuniji je nuđen Banat, a Bugarskoj Makedonija. Srbija je odbacila ovakav dogovor pošto nije bila spremna da se odrekne Makedonije. Kompromis između stavova srpske vlade na čelu sa Nikolom Pašićem i Jugoslovenskog odbora činila je Krfska deklaracija od 20. jula 1915. godine.
Dogovoreno je da ime buduće države bude Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, da će biti ustavna, demokratska i parlamentarna monarhija na čelu sa dinastijom Karađorđević i da su Srbi, Hrvati i Slovenci jedan narod sa tri imena. U oktobru 1918. godine u Zagrebu je stvoreno Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba sa ciljem da se obrazuje nezavisna država na južnoslovenskim prostorima Austro-Ugarske - nazvana je Država Slovenaca, Hrvata i Srba. Takva država bi se kasnije ujedinila sa Kraljevinom Srbijom. 29. oktobra 1918. godine Hrvatski sabor je raskinuo sve državno-pravne veze sa Bečom i Budimpeštom. Pošto nova država nije bila sposobna da se brani od italijanskih pretenzija, pozvala je srpsku vojsku da zaštiti „nacionalne teritorije Jugoslovena“. Velika narodna skupština u Novom Sadu je 25. novembra donela odluku o prisajedinjenju Baranje, Bačke i Banata Srbiji. Dan pre toga 24. novembra je zbor poslanika narodnih veća Srema u Rumi doneo odluku o prisajedinjenju Srema Srbiji. Velika narodna skupština u Podgorici je 26. novembra odlučila da se dinastija Petrović-Njegoš zbaci sa prestola te da se prisajedini Srbiji. Vijeće narodnih prvaka i poslanika 28. novembra je donelo odluku da se Bosna i Hercegovina pripoji Srbiji. Narodno vijeće iz Zagreba je 25. novembra donelo odluku da se jugoslovensko područje Austro-Ugarske (Država Slovenaca, Hrvata i Srba) ujedini sa Srbijom u novu državu. 1. decembra 1918. godine osnovana je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca.
[uredi] Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca
 |
Za više informacija pogledajte Kraljevina Srba Hrvata i Slovenaca |
20. decembra 1918. godine formirana je prva vlada na čelu sa radikalom Stojanom Protićem. Potpredsednik je bio Slovenac Anton Korošec, ministar unutrašnjih poslova Srbin iz Hrvatske Svetozar Pribićević, a ministar spoljnih poslova Hrvat Ante Trumbić.
Najveće stranke su bile Narodna radikalna i Demokratska. Takođe su delovale i Hrvatska republikanska seljačka stranka (HRSS) Stjepana Radića, Slovenska ljudska stranka (SLS) Antona Korošeca i Jugoslovenska muslimanska organizacija (JMO). Država je bila podeljena na 33 oblasti, okruge, srezove i opštine. Na čelu oblasti je bio veliki župan koga je postavljao kralj. Građani su uživali sva demokratska prava. HRSS je tražila da država postane federalna republika, ali se potom izmirila sa dvorom i iz svog naziva izbacila reč republikanska. Vrh države je počeo da sprovodi politiku pomirenja. Tako su u novu vojsku primani bivši austrougarski oficiri uključujući i one koji su izvršili zločine nad Srbima.
28. juna 1921. donet je Vidovdanski ustav. Ustav je proglasio koncept državnog i narodnog jedinstva. Vladar je sazivao redovna i vanredna zasedanja Narodne skupštine, mogao ju je raspustiti, potvrđivao je i proglašavao zakone, bio je vrhovni zapovednik vojske i zastupao je državu u inostranstvu.
Komunistička partija Jugoslavije je osnovana aprila 1919. godine. Njene vođe su se zalagale za revoluciju i dolazak na vlast nasiljem. Njihov rad je suspendovan Obznanom (vladinom uredbom). Na Četvrtom kongresu KPJ predviđeno je stvaranje nezavisnih država Slovenije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Makedonije. Kosovo bi bilo priključeno Albaniji, a severna Vojvodina Mađarskoj.
Neprestana polemika između radikala i hrvatskih poslanika je došla do kritične tačke. Posle uvreda koje je izneo na račun Srba, radikalski poslanik Puniša Račić je ubio Pavla Radića i Đuru Basaričeka i teško ranio Stjepana Radića, koji je kasnije podlegao povredama. Novi vođa HSS je postao Vlatko Maček. Kralj je razmišljao o mirnom razilaženju Srba i Hrvata. Linija razgraničenja bi bila: Virovitica, Pakrac, Una, Krka, Šibenik i Zadar. Kralj Aleksandar je zaveo diktaturu 6. januara 1929. godine. 3. oktobra je preimenovao državu u Kraljevina Jugoslavija. Deo poslanika Hrvatske stranke prava (Ante Pavelić) odlazi u inostranstvo i stvara ustašku organizaciju. U Makedoniji jačaju probugarski elementi. Država je podeljena na devet banovina i grad Beograd. Kralj je doneo tzv. „Oktroisani ustav“ 1931. godine.
[uredi] Pad Kraljevine Jugoslavije
Kako bi se sprečile revizionističke snage Mađarske i Turske, stvoreni su novi savezi, Mala Atanta (Jugoslavija, Čehoslovačka i Rumunija) i Balkanski savez (Jugoslavija, Rumunija, Bugarska i Grčka). Pod zaštitom Italije, Nemačke i Mađarske, hrvatske ustaše i makedonski VMRO su izvršili atentat na kralja Aleksandra Karađorđevića u Marseju, u Francuskoj, 9. oktobra 1934. godine. Ubijen je i ministar spoljnih poslova Francuske, Luj Bartu. Umesto maloletnog kraljevića Petra II, državom je upravljalo trojno namesništvo, čiji je najistaknutiji član bio knez Pavle. Na izborima maja 1935. godine je pobedio Milan Stojadinović, osnivač Srpske radikalne stranke. Potpisao je Konkordat sa Vatikanom i radio na zbližavanju sa Italijom i Nemačkom. Pod britanskim uticajem Stojadinović je dao ostavku, novi predsednik vlade je postao Dragiša Cvetković, a potpredsednik Vlatko Maček. Sporazumom Cvetković-Maček stvorena je Banovina Hrvatska 26. avgusta 1939. godine.
[uredi] Društvo Kraljevine Jugoslavije
U ovom periodu su živeli i stvarali: Mihailo Petrović Alas (matematika), Milutin Milanković (astronomija), Jovan Cvijić (geograf), Aleksandar Belić (lingvistika), Slobodan Jovanović (pravne nauke); književnici: Ivo Andrić, Miloš Crnjanski, Rastko Petrović, Isidora Sekulić, Dragiša Vasić, Momčilo Nastasijević, Stanislav Vinaver, Miroslav Krleža, Gustav Krklec, August Cesarec, Miško Kranjec i drugi.
[uredi] Jugoslavija u Drugom svetskom ratu
Vlada Cvetković-Maček je 25. marta 1941. godine, u zamku Belvedere u Beču, potisala protokol o pristupanju Trojnom paktu. 26. i 27. marta je izvršen državni udar, svrgnuta je vlada i namesništvo. U jutro 27. marta je postavljena nova vlada na čelu sa generalom Dušanom Simovićem. U Beogradu su održane velike demostracije protiv savezništva sa Nemačkom. Hitler je izdao direktivu da se Jugoslavija žestoko napadne. Bombardovanjem Beograda 6. aprila, Jugoslavija se našla u Drugom svetskom ratu. Kraljevska vojska je kapitulirala 17. aprila.
Na teritoriji Banovine Hrvatske, bez delova koje je prisvojila Italija (Split, Šibenik, većina ostrva) i Mađarska (Međumurje, Baranja i Bačka), Bosne i Hercegovine i Srema stvorena je ustaška Nezavisna Država Hrvatska (NDH). Slovenija je podeljena između Italije, Nemačke i Mađarske. Bugari su okupirali Makedoniju i jugoistočnu Srbiju. Crnu Goru je okupirala Italija. Kontinuitet Kraljevine Jugoslavije je nastavila njena vlada u emigraciji (London). Priznata je kao zvaničan član Saveznika. U Drugom svetskom ratu, u srpskom narodu, su postojala dva pokreta otpora. 11. maja 1941. godine je na Ravnoj gori osnovana Jugoslovenska vojska u otadžbini (četnici) pukovnika, potom generala, Dragoljuba Draže Mihailovića. 27. juna je osnovan Partizanski odred Jugoslavije, Partizanski oslobodilački pokret, komandanta Josipa Broza Tita. Osnovne razlike ova dva pokreta se ogledaju u državnom uređenju nove Jugoslavije. Četnički pokret je bio građanski i monarhistički, a partizanski komunistički i republikanski. U Srbiji su postojale dve vojne kvislinške organizacije: Srpska državna straža generala Milana Nedića i Srpski dobrovoljački korpus Dimitrija Ljotića.
Tokom rata Srbi su u NDH stradali najviše u logorima Jasenovac (po nemačkim podacima tamo je ubijeno 500.000 Srba, Jevreja i Roma), Stara Gradiška (75.000), Koprivnica, Sisak, Jastrebarski, Novski. Posebna specifičnost su bili logori za decu. Ubijeno ih je oko 55.000. Do 1945. godine više od 100.000 Srba je napustilo Kosmet pred šiptarskim terorom. Pod pritiskom Britanaca kralj Petar II je pozvao Srbe, Hrvate i Slovence da pristupe u NOVJ Josipa Broza Tita. Jugoslavija je oslobođena probijanjem Sremskog fronta 12. aprila 1945. godine. Rat je u Jugoslaviji odneo 1.706.000 žrtava.
[uredi] Druga Jugoslavija
|
Za više informacija pogledajte SFRJ |
Na Trećem zasedanju AVNOJ-a 29. novembra 1945. godine zbačena je monarhija i proglašena republika a država je dobila ime Federativna Narodna Republika Jugoslavija. Novi ustav je donet 31. januara 1946. godine. Ustav je imenovao pet nacija i šest republika. Republike: Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Crna Gora i Makedonija i Srbija sa Autonomnom Pokrajinom Vojvodinom i Autonomnom Pokrajinom Kosovom. Iako federalna, Jugoslavijom je vladala centralizovana KPJ i Tito. Izvršena je nacionalizacija imovine. 1948. godine Tito nije prihvatio mešanje Staljina u unutrašnje stvari Jugoslavije, te do Staljinove smrti nastupa era hladnih odnosa sa Sovjetskim Savezom. Staljinovi simpatizeri u Jugoslaviji su slani u logore. 1950. godine uvedeno je radničko samoupravljanje. Jugoslavija je jedan od osnivača Ujedinjenih nacija. 1961. godine je bila prvi domaćin Pokreta nesvrtanih. Tvorci ovog pokreta su bili Tito, Nehru i Naser. Sledeći ustav je donet 1963. godine.
[uredi] Koreni raspada Jugoslavije
Počeli su zahtevi da Kosovo postane republika. 1971. godine je došlo do provale hrvatskog nacionalizma, MASPOK – masovni pokret. Proterana je liberalna struja političara u Srbiji. Novi ustav je donesen 1974. godine (Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija). Omogućeno je dalje jačanje samostalnosti republika i pokrajina. Autonomne Pokrajine Vojvodina i Kosovo i Metohija su faktički bile u Srbiji, a praktički samostalne republike. Posle Titove smrti 4. maja 1980. godine, počinje jugoslovenski sunovrat, prvo u privrednom pa političkom smislu. 25. juna 1991. godine Slovenija i Hrvatska su proglasile nezavisnost. Nezavisnost su proglasile i Bosna i Hercegovina (6. aprila 1992.) i Makedonija.
[uredi] Građanski rat
|
Za više informacija pogledajte Raspad SFRJ |
Nakon što je Slovenija proglasila nezavisnost došlo je do kratkotrajnih sukoba Jugoslovenske narodne Armije (JNA) i Slovenije.
Građanski rat u Hrvatskoj (1991-1995) je vođen između Hrvata i Srba. Srbi su se bunili što su po novom hrvatskom Ustavu izgubili status konstitutivnog naroda, a Hrvati su se želeli da stvore nacionalnu državu. Hrvatska ne smatra ovaj rat građanskim, već agresijom Srbije na njenu teritoriju, i naziva ga domovinskim ratom. Rat je završen akcijama hrvatske vojske protiv srpskog stanovništva i padom Republike srpske Krajine u operacijama hrvatske vojske Bljesak i Oluja. Proterano je preko 300.000 Srba.
| Jugoslovenski ratovi |
| Rat u Sloveniji (1991) |
| Rat u Hrvatskoj (1990-1995) |
| Rat u BiH (1992-1995) |
| Kosovski rat (1996-1999) |
| Rat u Makedoniji (2001) |
Građanski rat u Bosni i Hercegovini (BiH) je bio nacionalni i verski rat. Ratovali su Srbi, Hrvati i Muslimani. Muslimani smatraju da su Savezna Republika Jugoslavija i Hrvatska izvršili agresiju na BiH. Srbi, pak, smatraju da je bio građanski rat. Hrvati zastupaju tezu da je po sredi agresija SRJ na BiH i građanski rat kada su Hrvati u pitanju. 1993. godine Hrvati i Muslimani su se udružili. Rat je završen Dejtonskim ugovorom (21. novembar 1995). BiH je podeljena je na dva entiteta: Federacija Bosne i Hercegovine i Republika Srpska.
U stranoj literaturi sukobi devedesetih na ovom području su označeni kao Wars of Yugoslav Succession.
[uredi] Savezna Republika Jugoslavija
Srbija i Crna Gora su ostale da žive zajedno. Stvorena je Savezna Republika Jugoslavija (SRJ) 27. aprila 1992. godine. Prvi predsednik je bio Dobrica Ćosić. Ona se smatrala sukcesorom SFRJ, ali je 2001. godine potpisan sporazum kojim su za sukcesora određene bivše jugoslovenske republike. Odlukom Generalne skupštine Ujedinjenih nacija uvedene su opšte sankcije SRJ pod optužbom da je kriva za rat u BiH. Najveća inflacija na svetu obeležila je 1993. godinu u SRJ.
Albanska tzv. Oslobodilačka vojska Kosova je krajem devedesetih počela sa napadima na Srbe na Kosovu i Metohiji. Umešale su se zapadne sile pomažući albansku stranu. Posle neuspelih pregovora u Rambujeu, Severnoatlantski savez – NATO je izvršio agresiju na SRJ koja je trajala od 24. marta do 10. juna 1999. godine. Poginulo je 1200-2500 civila, a ranjeno 5000 ljudi. Nezvanična šteta je procenjena na 30 milijardi dolara. 9. juna je potpisan Kumanovski sporazum o prekidu ratnog dejstva.
Rezolucijom 1244 o Kosovu Pokrajina je stavljena pod upravu Ujedinjenih nacija, UNMIK i KFOR, i garantovana je celovitost Jugoslavije.
24. septembra 2000. godine su održani izbori. Na izborima za predsednika SRJ izabran je kandidat koalicije Demokratske opozicije Srbije (DOS) Vojislav Koštunica. Zbog nepriznavanja rezultata došlo je do protesta u Beogradu 5. oktobra, na kojima se okupilo više stotina hiljada ljudi. Slobodan Milošević, predsednik SRJ, je morao da prizna pobedu Vojislava Koštunice. Na parlamentarnim izborima u Srbiji pobedio je DOS, a novi predsednik vlade Srbije je postao Zoran Đinđić.
4. februara 2003. godine je usvojena Ustavna povelja. Stvorena je Državna Zajednica Srbija i Crna Gora. Administrativni centar zajednice je bio Beograd, a centar Vrhovnog suda je bio u Podgorici.
21. maja 2006. godine, posle referenduma u Crnoj Gori, državna zajednica se raspala i Srbija i Crna Gora su nezavisne republike.
Jugoslavija je trajala od 1. decembra 1918. do 4. februara 2003. godine.
[uredi] Umetnost u Jugoslaviji
Zapadna sfera bila je naklonjena više strujanjima sa zapada i vezuje se za predromaniku i romansku, gotsku i za renesansnu i baroknu umetnost. Istočni krajevi su više oslonjeni na vizantijsku umetnost. Ove granice nisu precizno određene i često puta su prelažene, na Dečenima se može videti uticaj sa zapada koji se ovde zapaža preko Dubrovnika a mogu se utvrditi i neki obrnuti pravci. Kasnije se zasnivaju naše škole i radove često izvode naši domaći majstori koji odlaze i na zapad te se odatle vraćaju a isto tako su prisutni i strani majstori koji su radili na područiju Jugoslavije (Mikeloco Mikeloci na kuli Minčeti u Dubrovniku ili Jurij Dalmatinac –videti Fiskovića za ove podatke).
Vizantijska umetnost daje svoj pečat u Dalmaciji (Dubrovnik) i ikone iz Vizantije kado su kupovane i poštovane su kod nas i štovane kao posebna svetinja. U slikarstvu se javlja poneki vizantizam a postojale su i radionice koje su radle na „vizantijski način“. Starohrvatska plastika nije vezana za etničku pripadnost i Sloveni su doneli ovu umetnost rezanja u drvetu. Postojii tvrđenje da se umetnost na tlu Jugoslavije razvijala kao provincijalna umetnost i da se javlja sa izvesnim zakašnjenjem u odnosu na ostali svet. No ova umetnost nije sputana oficijalnim okvirima. Folklorni elementi daju joj mnoge vrednosti. Dela su inspirisana zoomorfnim i geomorfnim oblicima. Romanska umetnost- Radovanov portal ima poetičnu stranu Hristovog rođenja. Rana Raška država nije mogla formirati stabilnu politiku i lukavo se priklanja čas istoku čas zapadu. Raška škola u arhitekturi se može pratiti već na crkvi Bogorodice Ljeviške (manastir). Pod uticajem Vizantije se izlučuje skulptura i opeka postaje jedini ukras u arhitekturi- manastir Kalenić.
Slikarstvo nemamo sačuvano izuzev nešto malo u Dvigradu i nešto u Crvenom otoku kod Rovinja što svedoči da je postojao kontinuitet razvoja između 4. veka i 12. veka, ali je to toliko fragmentalno da se ne moža stvoriti slika što se zapravo dešavalo. Od 12. veka do 14. veka pratimo razvoj slikarstva koje ima srednjovekovni karakter, iako se ovaj kasni datum suprotstavlja oficijalnoj kategorizaciji. U Dubrovniku se može uočiti stvaranje koje se može nazvati školom koja njeguje renesansni stil. Susedna Italija je imala veliki uticaj, uticaj jednog Đota može se prepoznati u nekim delima a i uticaj Vizantije koji struji i obuhvata i Istru, ali ne postoji u Sloveniji. U Raškoj je ostao stav u slikarstvu o jednoj istini koja je za svagda data, ali je uticaj sa zapada bio jako slab. Struktura slike u Srbiji i Makedoniji je monumentalna, i kompozicije su velikih razmera. Slika je plitka i arhitektonski oblik teče tako da zatvara plitak prostor. Figura je često sučelice postavljena i suzdržana u pokretu. Promene se dešavaju u 13. veku počev od 10. veka. U zapadnoj Evropi je uništena zidna slika pojavom vitraža. U Italiji postoje izvesni kvaliteti. U ovom dobu naša umetnost je svakako na najvišem nivou. Figura dobija u plastičnosti. U kompoziciji se javlja višesloženost, pojavljuje se više lica i ostvaruje se dublji prostor. Od ranije naša umetnost poznaje a u 13. veku dolazi do izražaja obrnuta perspektiva koja poseduje irealna svojstva izvlači ga iz realnog slikarskog prostora i podređuje ga kompoziciji i zakonitostima slike. Prostor je povezan zidom koji teče zajedno sa posmatračem. U toku 15. veka monumentalnost koja je karakteristična za 13. vek postepeno opada. Potencira se dramatički momenat. Draperija koja se razvija između elemenata se uznemiruje i učestvuje u kompoziciji slike. Slikarstvo Moravske škole stara se o detalju i dopadljivom koloritu slike. Među spomenicima izuzetak čini i slikarstvo i arhitektura Raške škole i manasijsko slikarstvo koji teže ka jednom retkom i traženom kolorističkom sazvučiju.
U vreme Turaka ograničenim merama oko Pećke patrijaršije pokušava se povratiti nivo na kome je bilo slikarstvo u 13. veku. Majstori koji su izrađivali freske većinom su nepoznati i ako se potpišu oni to učine na mestu koje se teško može uočiti kao Makarije u Ljubostinji, Jovan u Ravanici i dr. Oni su radili za slavu u drugome svetu.
[uredi] Vidi još
- Josip Broz Tito
- Politički sistem Titove Jugoslavije
- Krnja Jugoslavija (SFRJ)
- Jugoslovenski vladari
- Slovenija
- Hrvatska
- Bosna i Hercegovina
- Srbija i Crna Gora
- Makedonija
