Južna Amerika

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije

Južna Amerika je kontinent preko koga prelazi ekvator, a koji je većim dijelom na Južnoj hemisferi. Južna Amerika se nalazi između Tihog i Atlantskog okeana. Severno od ovog kontinenta se nalazi Severna Amerika (zajedno sa Srednjom Amerikom ili Karipskom Amerikom). Andi, planinski venac, se protežu zapadnom stranom ovog kontinenta. Predeo istočno od Anda je uglavnom tropski i zastupljene su tropske kišne šume u koje spada i područje Amazona.

Južna Amerika je četvrti kontinent po veličini, a peti po broju stanovnika. Ona ne treba da se meša sa Latinskom Amerikom, koja predstavlja Južnu i Srednju Ameriku (gde se priča španskim, odnosno portugalskim jezikom), dok Južna Amerika ne ubraja zemlje severno od Panamskog kanala.

Sadržaj 1 Reljef 1.1 Andi 1.2 Gvajanske i Brazilske planine i visoravni 1.3 Ravnice 2 Mineralni resursi 3 Klima 4 Flora i fauna 5 Privreda 5.1 Poljoprivreda 5.2 Energija 5.3 Trgovina 6 Stanovništvo 7 Religija 8 Jezik 9 Saobraćaj 10 Vidi još 11 Spoljašnje veze

[uredi] Reljef

U reljefu Južne Amerike izdvajaju se: visoki venac Anda na zapadu, stare gromadne planine sa visoravnima, na severu Gvajanske i u središnjem i istočnom delu Brazilske kao i prostrane nizije: Amazonska, Ljanos, Gran Kako, Pampas, Patagonija.

[uredi] Andi

Za više informacija pogledajte Andi

Visoki planinski lanac na zapadu Južne Amerike. Proteže se dužinom preko 7.000 km pravcem sever-jug duž Tihookeanske obale do Panamskog kanala i Karipskog mora na severu, do rta Horn na krajnjem jugu američkog kontinenta. Andi čine neprekidan planinski lanac širok do 900 km. Oštro odvajaju veoma uzan južnoamerički primorski tihookeanski pojas od velikih slivova reka Orinoko, Amazon, Parana, i drugih pritoka Atlantskog okeana, kao i prostrane nizije u istočnoj polovini Južne Amerike. Geološki sastav Anda čine naslage iz paleozojskog, mezozojskog i kenozojskog doba, kroz koje je na velikom prostoru prodrlo vulkansko kamenje.

Po širini se deli na tri pojasa: istočni-značajan po rudama, unutrašnji (središnji) koji čini glavni greben i zapadni pojas koji je primorski. Po pravcu pružanja Andi se takođe dele na tri dela i to na: južni, srednji i severni deo. Severna polovina Anda je poznata pod nazivom Kordiljeri.

[uredi] Gvajanske i Brazilske planine i visoravni

Dve grupe starih gromadnih planina sa istoimenim visoravnima koje ih okružuju, čine jedan od tipova reljefa Južne Amerike. Gvajanski deo je na severu, brazilski pokriva istočni deo u središnjem delu Južne Amerike: to su veoma stare visoravni jako snižene i uravnjene. Sa tih valovitih površi izdižu se uzvišenja i planinski vrhovi do 2.800 m visine.

Brazilija zahvata prostor između Amazonije, reke Medejre, Paragvaja, Urugvaja, Atlantskog okeana. Deli se na dva različita dela: Atlantsku oblast na istoku i unutrašnju visoravan. Dele ih približno reke Poranaiba, San Francisko, Porana.

Gvajanska visija i planine - Visoravan se prostire u jugoistočnom delu Venecuele. Građena je pretežno od stare kristalne mase, prosečne nadmorske visine 500-800 m, sa više planinskih uzvišenja, visine od 1.500 - 1.800 m i sa nekoliko vrhova iznad 2.000 m. Najviši vrh je Roraima 2.772 m. U graničnom pojasu Venecuela - Brazil prostiru se planine Sijera Pakaraima i Sijera Tapirapeko koje čine vododelnicu između reka Amazon i Orinoko. Gvajanska oblast je obrasla gustom šumom.

[uredi] Ravnice

Atlantska obala Južne Amerike slabo je razuđena, ali se prema njoj otvaraju veće ravnice sliva triju velikih reka: Orinoko, Amazon i Parana. Ravnica oko reke Orinoko na severu ili Ljanos; ravnica oko reke Amazon ili Amazonija na jugoistoku od Ljanosa i ravnica oko reke Porana ili La Plata na koju se nadovezuju: tik uz nju Pampas, južno Patagonija i severno Gran Čako ravnica.

[uredi] Mineralni resursi

Južna Amerika raspolaže raznovrsnim mineralnim resursima od kojih se mnogi koriste ekstenzivno. Nalazišta mineralnih sirovina su široko rasprostranjena, počev od oblasti Anda sa nalazištima zlata koja su eksploatisana u doba pre kolonijalizma. U planskom području između centralnog Perua i južne Bolivije, su mesta proizvodnje srebra i žive iz kolonijalnog doba, kao i industrija minerala kao sto su bakar, kalaj, gvožđe, cink. Bakar se proizvodi na velikim rudokopima u severnom i centralnom Čileu i centralnom i južnom Peruu. Visoko mineralizovane oblasti koje sadrže boksit, rudu gvožđa i zlata leže između Siudad Bolivara i severnog Surinama, blizu severnog oboda gvajanskih pobrđa. U istočnom Brazilu su bogatija nalazišta zlata i dijamanata eksploatisanih u kolonijalnoj eri. Neka od njih su aktivna i danas.

Mada je Južna Amerika veliki proizvođač retkih metala, velike rezerve kvalitetne rude gvozđa i boksita su osnova za najveće i najvažnije industrijske grane ovog kontinenta. Južna Amerika raspolaže rezervama uglja fragmentarno raspoređenim u Andima i u južnom Brazilu. Ugalj je vazan industrijski i transportni energent u Čileu, Kolumbiji i Brazilu. Nalazišta nafte i prirodnog gasa su strukturni baseni položeni u istočnom pojasu Anda, sa znatnijim rezervama u Venecueli, poznatim kao nafta polja Marakaibo, zatim u Kolumbiji, Ekvadoru, Peruu, Boliviji, Argentini i Čileu.

[uredi] Klima

S obzirom na svoj položaj u odnosu na geografsku širinu, Južna Amerika se deli pre svega na klimatske celine koje odgovaraju velikim zonama opšteg atmosferskog kretanja. Pored toga, značajan je i faktor razlike u nadmorskim visinama, kao i druge pojedinosti koje doprinose pojavi različitih klimatskih tipova, naročito u pogledu količine atmosferskih taloga i njihovog rasporeda u toku godine. Treba ipak napomenuti da se najveći deo Južne Amerike nalazi na tropskoj geografskoj širini, jer ona počinje na severu, na nekoliko stepeni seveno od severnog povratnika, dok se južno od južnog povratnika kontinent naglo sužava. Zbog toga izrazito preovlađuje topla (ekvatorska i tropska) klima u kojoj se smenjuju vlažni i suvi klimatski tipovi. Sve varijante tropske klime sa suvim godišnjim dobima još uvek su tople klime u kojima srednje godišnje temperature iznose oko 24 stepena Celzijusa, a najviše prosečne mesečne temperature razlikuju se samo za nekoliko stepeni. Ta topla i vlažna sredina održava u najkišovitijim područjima prirodnu prašumsku vegetaciju, u više spratova, sa vrlo različitim vrstama drveća. Godišnja količina padavina iznosi od 2.500 milimetara u navetrinskoj oblasti do 1.500 milimetara u zavetrinskoj oblasti. Kada se ukupne godišnje padavine spuste ispod 1.500 milimetara, šuma se proređuje, a zatim povlači pred šumovitom savanom, koja pokriva čitav donji deo brazilske visoravni. Nekoliko zaštićenijih područja odlikuju se čak pravom prirodnom savanskom vegetacijom, mada je teško reći da li je ona stvarno prirodna ili je čovek posredovao u njenom nastajanju. Drugi tipovi klime su zastupljeni u južnom delu Južne Amerike. Vlažnu suptropsku klimu susrećemo na jugu Brazila, Urugvaja i na severoistoku Argentine. Padavina ima u toku svih godišnjih doba, ali zimske kiše preovlađuju sve više ukoliko se ide dalje na jug, dok ukupna količina padavina opada od istoka prema zapadu i izazaiva pretvaranje šuma u preriju koja pokriva čitavu Pampu. Na zapadu južnoameričkog kontinenta može se izdvojiti pojas sredozemne klime od Santijaga do Valdivije sa toplim i suvim letom i svežom i vlažnom zimom, a zatim južno od Valvidije umerena okeanska klima, sa obilnim padavinama i niskom temperaturom za ovu geografsku širinu, usled uticaja jakih zapadnih vetrova koji dolaze sa Tihog okeana i zaustavljaju se u sudaru sa planinskim vencem Anda. Vegetacija je šumska u onim predelima u kojima velika nadmorska visina nije dovela do obrazovanja lednika.

[uredi] Flora i fauna

Veza između Južne Amerike i ostalog sveta uvek je bila slaba, a u toku dobrog dela istorije života na zemlji gotovo je i nije bilo. Zbog te izdvojenosti u Južnoj Americi stvorila se vrlo posebna flora i fauna na koju je neznatno uticao i severni kontinent, a preko njega i evroazija. Na južnom kontinentu razvile su se mnoge neobične vrste kao što su mravojedi i pašanci. Baš kao i u Australiji i tu su preživeli torbari, a fosili pokazuju da su u prošlosti bujale mnoge danas izumrle endemske vrste.

[uredi] Privreda

Raznolikost i bogatstvo prirodnih sredina dovele su do povećanja broja kultivisanih biljaka, koje se menjaju i umnožavaju u skladu sa privrednom konjunkturom i međunarodnim tržištem. Sva primorska područja sa tropskom i vlažnom klimom korištena su u kolonijalnoj eri za gajenje tropskih poljoprivrednih proizvoda namenjenih evropskom, a zatim i severnoameričkom tržištu. Još i danas se veći deo tih oblasti koristi, prema prilikama, za gajenje šećerne trske, kakaoa, banana i drugog tropskog voća, koje se najčešće sreće blizu obale, dok se plantaže kafe, duvana i pamuka nalaze u unutrašnjosti. U umerenom pojasu Južne Amerike gaje se biljke za ishranu, namenjene trgovini, a naročito za snadbevanje velikih gradova. To je najprije velika pšenična oblast u argentinskoj Pampi. Proizvode se znatne količine pšenice, od kojih se oko tri četvrtine izvozi. U Čileu i južnim državama Brazila ima oblasti u kojima se gaji pirinač, pšenica i razne druge biljke prilagođene sredozemnoj klimi, kao što je vinova loza. Takav oblik zemljoradnje često se primenjuje na posedima srednje veličine, koji su formirani u doba evropske kolonizacije krajem devetnaestog veka.

[uredi] Poljoprivreda

Poljoprivredni proizvodi su važan izvozni artikal mnogih zemalja, a komercijalna i industrijska aktivnost zajedno sa marketingom važni su faktori u izvozu. Poljoprivreda sa lovom, ribolovom i šumarstvom učestvuje sa blizu 12% u ukupnom nacionalnom bruto proizvodu na ovom kontinentu: više od 30% u Boliviji, Paragvaju, Peruu i Ekvadoru; između 20% i 30 % u Kolumbiji, Brazilu i Gvajani; manje od 30% u Surinamu, Čileu, Urugvaju, Venecueli, Argentini i Francuskoj Gvajani.

Intenzivnija poljoprivreda, komercijalnog karaktera razvija se u blizini velikih gradova. Naročito je zastupljena proizvodnja povrća, voća i svih proizvoda za svakodnevnu upotrebu.

Proizvodnja zrnastih biljaka i kukuruza je raspoređena mestimično i prilagođena klimatskim uslovima i kvalitetu zemljišta. Proizvodnja mesa namenjena domaćem tržistu veoma je razvijena, dok je proizvodnja mesa za izvoz najveća u Argentini, Urugvaju, Paragvaju i Kolumbiji. Od proizvoda tropskih oblasti namenjenih izvozu najzastupljenija je kafa. Najveće površine sa plantažama kafe su u višim terenima jugoistočnog Brazila i zapadne i centralne Kolumbije. U tropskoj zoni su veliki proizvođači šećerne trske i banana, među kojima su Ekvador i Kolumbija. Znatnu proizvodnju šećera za izvoz imaju obalni deo Perua, Gvajana i Surinam. U obalnom pojasu Perua proizvode se znatne količine pamuka za izvoz. Pamuk i šećerna trska, važniji proizvodi namenjeni izvozu, najzastupljeniji su u severoistočnom i jugoistočnom Brazilu. Brazil je od 1970. godine veliki izvoznik soje. Na međunarodnom tržistu su veoma trazeni pšenica, kukuruz, meso, vuna i koža, proizvodi iz Argentine i Urugvaja.

[uredi] Energija

Nafta i gas su glavni energetski izvori u Južnoj Americi. Znatno slabije energetske izvore čine drvo i ugalj. Kolumbija i Venecuela imaju suficit nafte i prirodnog gasa. I pored ovih prirodnih bogatstava obe zemlje, i druge u njihovom susedstvu, nemaju dovoljno razvijenu mrežu naftovoda i gasovoda. Hidroenergetski potencijal, kao alternativni energetski izvor koristi se u većem obimu od 1950. godine. Hidroelektrane u Brazilu, Paragvaju, Urugvaju, Kolumbiji i Boliviji sada obezbeđuju 60% električne energije. Taj procenat je nešto manji (40%) u Peruu, Čileu, Ekvadoru, Surinamu i Argentini.

[uredi] Trgovina

Najveći deo južnoameričke trgovine je interkontinentalan, pri čemu su najveći trgovinski partneri SAD, zapadna Evropa i Japan. Nafta i naftni derivati su glavne izvozne komponente. Najveći izvoznici su Venecuela i Brazil. Od 1960. godine brzem razvoju trgovine doprinele su regionalne trgovinske asocijacije Latin American Free Trade Association (LAFTA). Glavni izvozni artikli u interkontinentalnoj trgovini su žito, vino, banane i sve više industrijski proizvodi.

Južna Amerika je kontinent koji značajno učestvuje u svetskoj trgovini nafte, kafe, bakra, boksita, ribe, ulja. Trgovina ovim proizvodima je esencijalna za ekonomski razvoj Južne Amerike. Od 1970. godine Južna Amerika je započela sa formiranjem trgovinskih blokova i asocijacija koji štite južnoameričko tržište od spoljne konkurencije i koji doprinose stvaranju jakog unutrašnjeg tržišta. Godine 1969. formiran je Andski pakt (Bolivija, Čile, Kolumbija, Ekvador, Peru i Venecuela). Međutim, Čile se povukao iz pakta 1977. godine i međunarodna i domaća trgovina se odvijala nezavisno i otvoreno u svim zemljama potpisnicama. I pored ovakvih iskustava, u Južnoj Americi se formiralo nekoliko regionalnih grupacija; Grupa tri (Kolumbija, Meksiko, Venecuela); Južni zajednički stožer (Southern Cone Common Market poznatiji kao španski akronim MERCOSUR) u kome su Argentina, Brazil, Urugvaj, Paragvaj, sa Bolivijom u statusu posmatrača); Asocijacija karipskih zemalja (ACS) koju čine Kolumbija, Surinam i Venecuela.

Navedene asocijacije imaju za cilj pružanje olakšica i preferencijala u trgovini koja treba da stimuliše veću i bolju proizvodnju, usluge i protok kapitala. Sledeći ulogu NAFT-e, između Kanade, Meksika i SAD, nekoliko zemalja Južne Amerike (Argentina, Čile, Kolumbija) pokrenulo je dogovore o grupisanju asocijacija i stvaranju velike grupacije zapadne hemisfere. Nju bi činila zajednica svih: NAFTA, SAFTA, MERKOSUR, itd. Cilj takve grupacije je maksimalna korist u trgovini zemalja članica sa drugim velikim interkontinentalnim partnerima i striktna fiskalna kontrola nad inflacijom.

[uredi] Stanovništvo

Uprkos nepouzdanim statističkim podacima broj stanovništva Južne Amerike danas se može proceniti na približno 280 milona. Broj stanovnika je u brzom porastu, iako je različit u raznim zemljama. Povećanje broja stanovništva izazvano je pre svega prevagom nataliteta nad mortalitetom, odnosno prirodnim priraštajem stanovništva svake od tih zemalja, jer useljenici predstavljaju brojno veoma slabe kontigente, čak i u onim zemljama u kojima su oni najveći, kao što su : Argentina, Čile i Brazil. Stanovništvo je veoma neravnomerno raspoređeno. Zapaža se veoma jasna razlika u gustini naseljenosti između većine ostrva samog kontinenta. Vrlo visoka stopa nataliteta objašnjava zašto je prva karakteristika stanovištva Južne Amerike njegova vrlo velika mladost. Uglavnom više od polovine stanovništva mlađe je od 20 godina, dok lica starijih od 60 godina retko ima više od 5 posto. Obim unutrašnjih migracija predstavlja karakterističnu crtu stanovništva Južne Amerike. Dok je useljavanje u znatnoj meri oslabilo, glavni pravac kretanja stanovništva predstavlja seoba iz sela u velike gradove. U pitanju su seobe izazvane bedom pojačane siromaštvom seljaka i demografskim pritiskom. Te seobe ne odgovaraju stvarnim potrebama velikih gradova, koji nisu kadri da zaposle sve pridošlice. Zbog toga u svim velikim gradovima niču siromašne četvrti i predgrađa sa straćarama.

Država	Glavni grad	Državno uređenje	Površina (km²)	Stanovnika (1. Juli 2005)	Gustina naseljenosti (po km²)
Argentina	Buenos Ajres	Republika	2.766.890	39.537.943	14.3
Bolivija	La Paz	Republika	1.098.580	8.857.870	8.1
Brazil	Brazilija	Federalna republika	8.511.965	187.550.726	22
Venecuela	Karakas	Federalna republika	912.050	25.375.281	27.8
Gvajana	Džordž Taun	Republika	214.970	765.283	3.6
Ekvador	Kito	Republika	283.560	13.363.593	47.1
Kolumbija	Bogota	Republika	1.138.910	42.954.279	37.7
Paragvaj	Asunsion	Republika	406.750	6.347.884	15.6
Peru	Lima	Republika	1.285.220	27.925.628	21.7
Surinam	Paramaribo	Republika	163.270	438.144	2,7
Urugvaj	Montevideo	Republika	176.220	3.415.920	19.4
Čile	Santjago	Republika	756.950	16.800.000	21.1

[uredi] Religija

Južna Amerika je kontinent homogene religije. Oko 90% su rimokatolici. Dolazak rimokatolika se poklapa sa periodom španskih osvajanja ovog prostora. Oko 11 miliona protestanata živi u urbanim centrima Brazila i Čilea, i 750.000 Jevreja je nastanjeno u Argentini, Brazilu, Urugvaju i Čileu. Oko 550.000 Indusa, 400.000 muslimana i 375.000 budista su stanovnici Južne Amerike sa najvećim naseobinama u Gvajani i Surinamu.

[uredi] Jezik

Španski jezik je zvaničan jezik u 9 od 13 državnih entiteta Južne Amerike. Portugalski je zvanični u Brazilu, engleski u Gvajani, holandski u Surinamu, francuski u Francuskoj Gvajani. Veliki broj stanovnika Južne Amerike govori svojim maternjim jezicima kečua (6.2 miliona stanovnika), ajmara (2 miliona stanovnika). Guarani je pored španskog jezika zvanični jezik Paragvaja.

[uredi] Saobraćaj

Mada su različite vrste transporta u upotrebi, putna i železnička mreža su od primarnog značaja. Železnica, rečni i pomorski saobraćaj obalnog pojasa značajniji su vidovi transporta u Argentini, Brazilu i Čileu.

Vazdušni saobraćaj se brže razvija posle II svetskog rata, železnički i kopneni saobraćaj nešto sporije. Nepovoljni prirodni i morfološki uslovi za izgradnju železničke i putne mreže, koja spaja lučke gradove i unutrašnjost kontinenta, su otežavajuća okolnost.

Nacionalna železnica i putna mreža su najgušće u jugoistočnim delovima Brazila i oblasti Pampasa u Argentini. Slabije uslove u pogledu transporta imaju gusto naseljeni delovi Urugvaja, Čilea, Kolumbije i Ekvadora; Venecuela i obalni deo Perua imaju razvijeniji vodeni saobraćaj; Paragvaj i Bolivija nemaju dovoljno razvijenu unutrašnju transportnu mrežu; planinski delovi Anda su prostori bez dovoljno puteva i transportnih pravaca. Putna mreža kao i vazdušni saobraćaj su vazni uslovi za ekonomsku integraciju među zemljama Južne Amerike. Stoga, od 1990. godine ovom važnom privrednom sektoru se posvećuje posebna pažnja. Jedan vid razvoja se zasniva na privatizaciji nacionalne transportne mreže.

[uredi] Vidi još

• Latinska Amerika

[uredi] Spoljašnje veze

• Južna Amerika
• Slike Južne Amerike
• Napomena: Tekst ovog članka je delom, ili u potpunosti, preuzet sa prezentacije Znanje.org uz odobrenje.

Kontinenti sveta
Azija				Afrika				Severna Amerika				Južna Amerika				Evropa				Australija i Okeanija				Antarktik
Afrika-Evroazija									Severna i Južna Amerika									Evroazija
Geološki superkontinenti :  Gondvana · Severnoatlantsko kopno · Pangea · Panotija · Rodinija · Kolumbija · Kenorlend · Ur