Albanci

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije

Skoči na: navigacija, pretraga
Unbalanced scales.svg Neutralna tačka gledišta ovog članka je osporena.
Molimo Vas da pogledate stranicu za razgovor ovog članka.
Albanci
Shqiptarë
Famous Albanians.jpg
Skenderbeg · Ali-paša Tepelenski · Muhamed Ali Egipatski · Leka Dukađin
Ukupna populacija

Oko 8.5 miliona[traži se izvor od 10. 2009.]
Populacija
Zastava Albanije Albanija 3.200.000 [1]
Flag of Serbia.svg Srbija oko 1.638.257 (Kosovo oko 1.588.257 [2] i uža Srbija oko 50.000 [3])
Turska Turska 1.300.000 [4]
Makedonija Makedonija 509.083 [5][6]
Grčka Grčka 443.550 [7]
Crna Gora Crna Gora 31.163 [8]
Italija Italija 401.949 [9]
SAD SAD 157.540 [10]
Kanada Kanada 22.395 [11]
Švedska Švedska 35.000 [12][13]
Švajcarska Švajcarska 92.000 [14]
Nemačka Nemačka 100.000 [15]
Hrvatska Hrvatska 15.082 [16]
Zastava Australije Australija 11.815 [17]
Rusija Rusija 300 [18]
Jezici
Albanski jezik
Religija
Preovlađuje islam, ali postoji značajan postotak pravoslavaca, rimokatolika i ateista.

Albanci (alb. Shqiptarët) su narod sa jugoistoka Evrope koji pretežno živi u Albaniji i susednim oblastima. U Albaniji živi oko 40% (3.200.000), u susednim zemljama živi oko 38% ukupne albanske populacije dok je značajan deo (22%) naseljen u nesusednoj dijaspori. Albanci govore albanskim jezikom, koji ima dva glavna dijalekta: gege i toske. Pretežno su islamske veroispovesti, sa značajnim postotkom pravoslavaca, rimokatolika i ateista.

Sadržaj

[uredi] Demografija

Osim u matici Albaniji, značajan broj Albanaca živi na Kosovu i Metohiji (oko 1.588.257)), severozapadu Makedonije (509.083), jugu Srbije (oko 50.000) i jugozapadu Crne Gore (31.163). Takođe, postoje albanske zajednice u mnogim drugim zemljama, uključujući Tursku, Grčku, Italiju, Švajcarsku i Nemačku.

[uredi] Ime

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte Albanija (ime)

Sami sebe Albanci nazivaju Šćiptar (alb. Shqiptar), od reči šćip (alb. Shqip) ili šćipri (alb. Shqip‘ri), što bi značilo „govoriti jasno, razumljivo“[19]. Postoji i tumačenje po kojem Šćiptari znači sinovi orlova, a Šćiprija zemlja orlova, jer je shqipe odnosno shqiponjë albanska reč za orla.

U srpskom jeziku se za pripadnika albanskog naroda upotrebljava naziv Albanac. Naziv Šiptar se, usled negativne konotacije, u srpskom govornom području smatra uvredljivim i njegova upotreba predstavlja izraz albanofobije.[20]

Stariji oblik reči Albanac u srpskom jeziku je glasio Arbanas. Pored toga, ranije se za Albance koristio i turski naziv Arnaut.

[uredi] Istorija

[uredi] Poreklo

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte Poreklo Albanaca

Postoji više teorija o poreklu Albanaca. Albanci sebe smatraju naslednicima Ilira, drevnih stanovnika Balkana. Ovu teoriju podržava većina albanskih naučnika, kao i određen broj stranih naučnika, uključujući i velike srpske naučnike poput Cvijića.[21] Drugi naučnici osporavaju ilirsko poreklo Albanaca, zaključujući da su oni narod indoevropskog porekla, kao i većina drugih evropskih naroda.[22] Međutim, sama rasprava o poreklu Albanaca često izlazi izvan okvira nauke, prelazeći u domen politike.

Albanci se prvi put pominju u vizantijskim istorijskim izvorima u 11. veku, kada su već u potpunosti primili hrišćanstvo.[23] Pre toga Ptolomej pominje grad Albanopolis na teritoriji današnje Kruje, u čijoj okolini živi pleme Albani. Međutim, iako postoji kontinuitet albanskog etnonima, ne postoje pouzdani dokazi o etničkom kontinuitetu.

[uredi] Srednji vek

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte Istorija Albanije u srednjem veku
Albanci u borbi sa Turcima

Tokom srednjeg veka, Albanci su većinom bili hrišćani, a njihove oblasti su uglavnom bile pod vlašću Vizantije. Pod vizantijskim uticajem, Albanci su prihvatili grb sa dvoglavim orlom, koji je kasnije postao zvaničan grb Albanije.[24] U 14. veku Albanci su živeli u okviru Dušanovog carstva, gde su bili priznat narod. Stefan Dušan je nosio titulu „car Srba, Grka, Bugara i Arbanasa”.[25][26] U vreme otomanskih osvajanja, mnogi albanski vlastelini su se, zajedno sa srpskom i bosanskom vojskom, borili protiv turske vojske u Kosovskom boju.[27] U to doba na Kosovu je živeo zanemarivo malen broj Albanaca.

U 15. veku, kada je veliki deo Balkanskog poluostrva pao u ruke Turaka, Albanci su pod vođstvom Skenderbega (1405–1468), „zmaja od Albanije“, vodili bespoštednu borbu protiv Osmanskog carstva čitave dve decenije.[28] Nakon Skenderbegove smrti, albanski otpor se nastavio još deset godina, sve dok otomanska vojska 1478. godine, iz četvrtog pokušaja, konačno nije zauzela Kruju, njegov rodni grad. Nakon toga, Albanija je narednih nekoliko vekova bila u sastavu Otomanskog carstva.

[uredi] Otomanski period

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte Albanija u Otomanskom carstvu
Albanka u narodnoj nošnji (Žan Batist Kamij Koro)

Nakon pobede Osmanlija, veliki broj Albanaca beži u Egipat, Grčku i Italiju, gde zasnivaju arbereške zajednice. Tokom vekova otomanske vladavine, veliki deo albanskog stanovništva je primio islam. Neki Albanci su postali čuveni vojnici i činovnici Carstva.

Albanci su zadržali svoje plemensko uređenje, ne dopuštajući Turcima da im se mešaju u njihove unutrašnje stvari i tradicije. U vekovima otomanske vladavine, plemena severne Albanije su živela u bliskim odnosima sa plemenima Crne Gore. Prema pisanju Marka Miljanova, Kuči, Belopavlići, Hoti, Piperi i Klimenti nisu pretstavljali uvek dve grupe plemena, albansku i crnogorsku, već su se često zajedno borili protiv zajedničkog neprijatelja.[29] Prema predanju, neka albanska i crnogorska plemena, npr. Krasnići i Vasojevići, imaju zajedničko poreklo.[30]

Nakon Velike seobe Srba u Austriju 1690. godine, Albanci naseljavaju nekadašnje srpske oblasti Kosova i Metohije. U Otomanskom carstvu, Albansko stanovništvo je živelo administrativno podeljeno u četiri vilajeta: kosovskom, skadarskom, janjinskom i manastirskom (bitoljskom).

[uredi] Borba za nezavisnost

Vista-xmag.png Za više informacija videti Prizrenska liga i Kneževina Albanija
Albanske novine koje su izlazile u Bukureštu 1889.
Etnička distribucija Albanaca na Balkanu 1898.

U 19. veku dolazi do buđenja albanskog narodnog pokreta. 10. juna 1878. godine na sastanku u Prizrenu Albanci osnivaju Prizrensku ligu, koja je sa otomanskim vlastima vodila borbu za albanski jezik u školama i ujedinjenje albanskih oblasti u jedan autonomni Albanski vilajet. Porta je ovo odbila, i počeo je ustanak 1879. kojim je turska vlast svrgnuta u Vučitrnu, Prizrenu, Đakovici, Prištini, Peći i drugde.[31] Turska šalje Derviš-pašu koji vojskom da privremeno razbija ustanak. Nemiri ponovo izbijaju po pašinom povratku u Carigrad. Albanske bune niču 1883. i 1884. godine.[32]

Prvih godina 20. veka umnožavaju se pobune Albanaca, usmerene na dobijanje autonomije u okviru Turske carevine. Između 1905. i 1912. godine Albanci dižu niz ustanaka. 1908. godine dolazi do Mladoturske revolucije, ostvarene uz značajnu podršku albanskog stanovništva Kosovskog i Bitoljskog vilajeta, koja je pružila velike nade Albancima. Međutim, učvršćenjem svoje vlasti Mladoturci napuštaju svoja obećanja. Zbog toga augusta 1909. izbija novi ustanak, a Mladoturci šalju vojsku koja u krvi guši ustanak Albanaca na Kosovu i Metohiji.

Početkom 1912. izbija veliki albanski ustanak pod vođstvom Opšteg ustaničkog komiteta, na čijem čelu su bili Bajram Curi, Isa Boljetinac, Hasan Priština i drugi. Borbu Albanaca protiv Turske su u početku logistički pomagale Crna Gora i Srbija. Na zboru ustaničkih prvaka u Juniku formulisani su zahtevi za utvrđivanjem granica autonomne Albanije, povlačenjem turskih činovnika i uvođenjem albanskog jezika kao službenog.[33] Od Turske su tražili autonomiju u albanskom vilajetu, koji je obuhvatao skadarski, kosovski, bitoljski i janjinski vilajet)[33]. Međutim Albanci su tražili previše jer su imali većinu samo u skadarskom vilajetu[33]. Zbog toga Turska nije udovoljila njihovim zahtevima. Isprva je Turska odbacivala njihove zahteve kao maksimalističke, ali nakon što su ustanici zauzeli mnoge gradove, uključujući Đakovicu, Mitrovicu, Vučitrn, Prištinu i Skoplje, Visoka Porta je bila prisiljena da im izađe u susret.[33] Međutim, neočekivani uspeh ustanka i stvaranje autonomne Albanije je ugrozilo interese susednih država, koje su iste godine napale Otomansko carstvo i međusobno podelile oblasti naseljene Albancima.[34] Tokom ustanka Srbija je dala ustanicima novca i desetine hiljada pušaka[33]. Srbija je kasnije ponudila zajednički nastup protiv Turaka, ali Albanci su to odbili[33]. Pošto su smatrali da će tokom Balkanskog rata biti ugrožene teritorije, koje su oni svojatali pridružili su se početkom Balkanskog rata turskoj vojsci[33].

Albanski prvaci su se povukli na slobodnu oblast Vlore i 28. novembra 1912. na velikoj Narodnoj skupštini proglasili su Albaniju za nezavisnu državu.[35] Na ambasadorskoj konferenciji u Londonu decembra 1912. godine velike sile su priznale Kneževinu Albaniju, koja je obuhvatila oko polovinu albanske etničke teritorije, dok se veliki broj Albanaca našao u okviru susednih država Srbije, Crne Gore i Grčke.[36]

[uredi] Ratni i komunistički period

Vista-xmag.png Za više informacija videti Narodnooslobodilačka borba Albanije i Narodna Republika Albanija
"Albanci" mozaik na zgradi Narodnog muzeja u Tirani

Narodnooslobodilačka vojska Albanije, na čelu sa Enverom Hodžom, je 1944. godine preuzela vlast u Albaniji. Skupština je januara 1946. godine ukinula monarhiju i proglasila Narodnu Republiku Albaniju. Godine 1967. NR Albanija je proglašena prvom ateističkom zemljom u svetu.[37] Tokom vladavine Evera Hodže, na teritoriji NR Albanije izgrađeno je oko 700.000 bunkera, jer se neprestano smatralo da postoji opasnost od strane invazije. Za razliku od Albanaca u Albaniji veliki broj kosovskih Albanaca učestvovao je u kvislinškim formacijama, tako da je čak formirana fašistička SS divizija Skendebeg, koja je imala preko 6.000 boraca.

Kosovski Albanci su u SFR Jugoslaviji imali teritorijalnu autonomiju. Posle 1961, 103,000 Srba i Crnogoraca napušta Kosovo, uglavnom zbog pritisaka albanskih vlasti i kosovskih Albanaca[38]Nakon Titove smrti, kosovski Albanci su 1981. godine započeli proteste kojima su tražili da SAP Kosovo postane republika, što im jugoslovenske vlasti nisu udovoljile.

[uredi] Savremeni period

Vista-xmag.png Za više informacija videti Republika Albanija, Republika Kosovo i Srpsko-albanski sukob

Nakon 1990. godine u Albaniji se uvodi višepartijski sistem i zemlja menja naziv u Republika Albanija. Od 1990. zemlja je orijentisana prema zapadu. Primljena je u Savet Evrope, i zatražila je prijem u NATO. Albanska radna snaga je nastavila da emigrira u Grčku, Italiju, Evropu i Severnu Ameriku.

Albanci na Kosovu i Metohiji su 1990. godine održali referendum i proglasili Republiku Kosova, koju je priznala samo Albanija. Narednih nekoliko godina na Kosovu se razbuktava srpsko-albanski sukob, koji 1998. godine prerasta u Kosovski rat. Nakon NATO bombardovanja SRJ 1999. godine, ova pokrajina dolazi pod upravu Ujedinjenih nacija. 17. februara 2008. kosovski Albanci su jednostrano bez odobrenja Saveta bezbednosti UN proglasili nezavisnost Republike Kosovo od Srbije[39], što je do sada priznalo oko 60-ak država članica UN.[40]

[uredi] Jezik

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte Albanski jezik
Rasprostranjenost albanskog jezika

Albanski jezik (alb. gjuha shqipe) je indoevropski jezik, koji sam predstavlja posebnu granu ove porodice jezika. Tokom istorije, albanski jezik je usvajao reči iz niza stranih jezika: latinskog, slovenskih jezika, turskog, starogrčkog, italijanskog i drugih jezika. Albanski ima mnoge zajedničke osobine sa drugim jezicima Balkana (vidi: Balkanska jezička zajednica).

Albanski jezik ima 2 dijalekta: gege, severno od reke Škumbin, i toske južno. Toske dijalekt je zvanični jezik Albanije. Standard za pisani albanski jezik je usvojen 1908. godine i zasniva se na latiničnom alfabetu. Albanskim jezikom govori oko 6 milona ljudi.

[uredi] Religija

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte Religija u Albaniji

Albanci su pretežno islamske veroispovesti (40-55% suniti i 5-10% bektaši[41]), sa značajnim postotkom hrišćana (25% pravoslavnih, 15% rimokatolika i grkokatolika[42]). Albansku dijasporu čine uglavnom muslimani, osim Arnauta u Grčkoj i Arbereša u Italiji.[43] Međutim, neke organizacije navode da u Albaniji veliki broj ljudi ne praktikuje ni jednu religiju.[44][45]

[uredi] Poznati Albanci

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte Spisak poznatih Albanaca

[uredi] Napomene

  1. ^ CIA - The World Factbook - Albania
  2. ^ CIA - The World Factbook - Kosovo[1]
  3. ^ - New Kosova Report - Birthate picks up again in Kosovo - Society}
  4. ^ „Türkiyedeki Kürtlerin Sayısı!“, Milliyet, 2008-06-06. Dobavljeno dana 2008-06-07. (na Turkish)
  5. ^ Republic of Macedonia 2002 census - [2]
  6. ^ CIA - The World Factbook - Macedonia
  7. ^ [3]
  8. ^ Yugoslavian Federation 2003 census - [4]
  9. ^ |Italy: Foreigner Citizens -- 2007
  10. ^ 2006 Community Survey
  11. ^ Ethnocultural Portrait of Canada, 2006 Census
  12. ^ Hot tvingar kosovoalbaner att flytta
  13. ^ [5]
  14. ^ 95,000 speakers of Albanian as first language as of 2000: see Demographics of Switzerland
  15. ^ Federal Republic of Germany - [6]
  16. ^ Croatian Bureu of statistics - [7]
  17. ^ 2006 Census Table: Australia
  18. ^ Ethnic groups of Russia
  19. ^ Albanian Forum Language Dialects History Grammar Vocabulary
  20. ^ Vladimir Arsenijević, Naše crnje
  21. ^ Jovan Cvijić, Balkansko poluostrvo i Južnoslovenske zemlje (1. deo)
  22. ^ Michele Belledi, Estella S. Poloni, Rosa Casalotti, Franco Conterio, Ilia Mikerezi, James Tagliavini and Laurent Excoffier. "Maternal and paternal lineages in Albania and the genetic structure of Indo-European populations". European Journal of Human Genetics, July 2000, Volume 8, Number 7, pp. 480-486. "Mitochondrial DNA HV1 sequences and Y chromosome haplotypes (DYS19 STR and YAP) were characterized in an Albanian sample and compared with those of several other Indo-European populations from the European continent. No significant difference was observed between Albanians and most other Europeans, despite the fact that Albanians are clearly different from all other Indo-Europeans linguistically."
  23. ^ Mircea Eliade, Charles J. Adams, The Encyclopedia of religion, Macmillan, 1987, ISBN 9780029097007, p. 179.
  24. ^ Flags Of The World, Albania
  25. ^ Dimitrije Bogdanović, Knjiga o Kosovu
  26. ^ Anton Bebler, Propuštena prilika
  27. ^ Miroslava Malešević, Nasilje identiteta
  28. ^ Marin Barleti, 1508, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis
  29. ^ Dimitrije Tucović, Srbija i Arbanija (u Izabrani spisi, knjiga II, str. 130), Prosveta, Beograd, 1950.
  30. ^ Mirko Barjaktarević, Predanja o zajedničkom poreklu nekih crnogorskih i nekih arbanaških plemena
  31. ^ Vojna enciklopedija, Beograd, 1972., knjiga četvrta, strana 655.
  32. ^ Vojna enciklopedija, Beograd, 1972., knjiga četvrta, strana 656.
  33. ^ 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 33,5 33,6 SRBIJA, CRNA GORA I KOSOVO – PREGLED 1878-1914
  34. ^ Izveštaj međunarodne komisije za ispitivanje uzroka i vođenja Balkanskih ratova
  35. ^ Historia e Popullit Shqiptar II (Istorija albanskog naroda II), Priština, 1968, str. 352.
  36. ^ Robert Elsie, The Conference of London 1913
  37. ^ Library of Congress Country Study of Albania
  38. ^ Ruza Petrovic. “Preface”, The Migration of Serbs and Montenegrins from Kosovo and Metohija.
  39. ^ B92. Vesti: Kosovo proglasilo nezavisnost. 17. februar 2008, 23.27 č
  40. ^ Novo priznanje nezavinosti Kosova. B92, 11. jul 2009. Pristupljeno 11.7.2009.
  41. ^ Serbian-Albanian Honeymoon - Albanians and Serbs have a lot in common
  42. ^ Serbs and Albanians have a lot in commom
  43. ^ Albanian Diaspora
  44. ^ Adherents.com
  45. ^ Albania

[uredi] Literatura

  • Edith Durham. The Burden of the Balkans (1905)
  • Miranda Vickers: The Albanians. A Modern History. London/New York 1995.
  • Historia e Popullit Shqiptar (Istorija albanskog naroda), Priština, 1968.
  • Peter Bartl: Albanien. Vom Mittelalter bis zur Gegenwart. Regensburg/München 1995.
  • Frank Kressing u. Karl Kaser (Hrsg.): Albania. A country in transition. Aspects of changing identities in a South-East European country. Baden-Baden 2002. ISBN 3-7890-7670-8
  • Peter Jordan/Karl Kaser u.a. (Hrsg.): Albanien. Geographie – Historische Anthropologie – Geschichte – Kultur – Postkommunistische Transformation. Frankfurt am Main u. a. 2003. ISBN 3-631-39416-0

[uredi] Vidi još

[uredi] Spoljašnje veze

Dobavljeno iz "http://sr.wikipedia.org/sr-el/%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8"