Austrougarska

- Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder und die Länder der heiligen ungarischen Stephanskrone 1867. – 1918. Flag Coat of arms Himna Gott erhalte Franz den Kaiser Teritorija Austrougarske 1914. godine Prestonica Beč (glavna prestonica) i Budimpešta Glavni grad {{{capital_modern}}} Jezik zvanični jezici: nemački, mađarski, češki, poljski, ukrajinski, rumunski, hrvatski, italijanski, slovački, srpski, slovenački, turski nezvanični manjinski jezici: rusinski, jidiš Veroispovest Katolicizam Oblik vladavine Ustavna monarhija, personalna unija posredstvom dvojne monarhije Imperator i kralj  - 1916 - 1918 Karl I od Austrije Istorija  - Austro-ugarska nagodba 30. mart  - Raspad Austrougarske 31. oktobar Valuta Austrougarski gulden Austrougarska kruna (od 1892.)

Austrougarska (nem. Österreich-Ungarn, mađ. Osztrák–Magyar Monarchia), poznata i kao Dvojna monarhija i Dunavska monarhija (na nemačkom govornom području i kao k.u.k. (nem. Kaiser und König, car i kralj), bila je država koja je postojala u Evropi između 8. juna 1867. i 31. oktobra 1918. godine.

Dotadašnje Austrijsko carstvo (Habzburška monarhija) transformisano je 1867. godine u Austrougarsku, da bi se time zadovoljile težnje Mađara za autonomijom. Time je praktično vlast u državi podeljena između Nemaca i Mađara, koji su pri tom činili manji deo stanovništva monarhije. Političke težnje slovenskih naroda, Rumuna i Italijana, koji su činili veći deo stanovništva monarhije, nisu bile uvažene. Posle vojnog poraza u Prvom svetskom ratu, 1918, Austrougarska je rasformirana, a na njenoj teritoriji je formirano nekoliko država naslednica: Austrija, Mađarska, Čehoslovačka, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca i Poljska, a delovi su pripojeni već postojećim državama: Italiji i Rumuniji.

Ime države na jezicima naroda

• nem. Österreich-Ungarn
• mađ. Osztrák-Magyar Monarchia
• ital. Austria-Ungheria
• slv. Avstro-Ogrska
• hrv. Austro-Ugarska
• srp. Austro-Ugarska
• rum. Austro-Ungaria
• ukr. Австро-Угорщина
• polj. Austro-Węgry
• češ. Rakousko-Uhersko
• slov. Rakúsko-Uhorsko

Administrativno uređenje

U administrativnom smislu, Austrougarska se delila na austrijski i ugarski deo monarhije. Posle aneksije Bosne i Hercegovine, 1908. godine, Bosna i Hercegovina je postala teritorija sa posebnim statusom u okviru Austrougarske i nalazila se pod zajedničkom upravom oba dela monarhije. Zemljom je do smrti (1916) vladao stari car Franc Jozef I, a do raspada države zvanični monarh bio je i poslednji vladar iz vladarske kuće Habzburga - Karl I.

Lingvistička struktura stanovništva Austrougarske

nemački	24%
mađarski	20%
češki	13%
poljski	10%
rutenski (ukrajinski i rusinski)	8%
rumunski	6%
hrvatski	5%
slovački	4%
srpski	4%
slovenački	3%
italijanski	3%

Austrijski deo monarhije činile su sledeće pokrajine:

• Bukovina, glavni grad Černovic (Černivci)
• Galicija, glavni grad Lemberg
• Šlezija, gl. grad Tropau
• Češka (Bohemija), gl. grad Prag
• Moravska, gl. grad Brin (Brno)
• Donja Austrija, gl. grad Beč
• Gornja Austrija, gl. grad Linc
• Forarlberg, gl. grad Bregenc
• Tirol, gl. grad Insbruk
• Salcburg, glavni grad Salcburg
• Koruška, gl. grad Klagenfurt
• Štajerska, gl. grad Grac
• Kranjska, gl. grad Lajbah (Ljubljana)
• Primorska, gl. grad Triest (Trst)
• Dalmacija, gl. grad Zara (Zadar)

Ugarski deo monarhije činile su:

• uža Ugarska
• Hrvatska i Slavonija
• Rijeka

Car i kralj Franc Jozef I

Raspad zemlje

Po završetku Prvog svetskog rata, velike sile - pobednice, odlučile su da Austrougarska monarhija nestane sa političke karte sveta. Na prostoru raspadnute države nastale su:

• 1. Austrija - nemačka nacionalna država, koja je obuhvatila prostor bivših austrijskih krunskih zemalja: Donje Austrije, Gornje Austrije, Salcburga i Forarlberga, kao i severni i severoistočni deo Tirola, najveći (severni) deo Štajerske, gotovo celu Korušku, kao i krajnje zapadne delove Ugarske, naseljene Nemcima (današnju pokrajinu Burgenland).
• 2. Mađarska - mađarska nacionalna država, koja je obuhvatila središnje delove nekadašnje Ugarske, naseljene uglavnom mađarskim stanovništvom.
• 3. Čehoslovačka, koja je nastala kao nacionalna država tri naroda: Čeha, Slovaka i Rusina, a obuhvatila je bivše austrijske krunske zemlje: Češku (Bohemiju), polovinu Šlezije i Moravsku (naseljene Česima), kao i čitavu severnu i severoistočnu Ugarsku (naseljenu Slovacima i Rusinima).
• 4. Kraljevina Srba Hrvata i Slovenaca, koja je nastala odlukom Narodnog veća Slovenaca, Hrvata i Srba da se pripoje Kraljevini Srbiji. U sastav ove države ušli su: Bosna i Hercegovina, zatim, bivši ugarski krajevi: zapadni Banat, najveći deo Bačke, južni manji deo Baranje, Srem, Slavonija, Hrvatska, Međumurje i Prekomurje, a od austrijskih krunskih zemalja i delova zemalja: Dalmacija (bez nekoliko ostrva i grada Zadra), najveći deo Kranjske (bez Notranjske), manji južni deo Koruške, južna Štajerska i ostrvo Krk, koje je pripadalo Primorskoj.
• 5. Poljska, koja je nastala raspadom tri velika evropska carstva: Austrougarskog, Nemačkog i Ruskog. Raspadom Austrougarske, u sastav novoformirane poljske nacionalne države ušli su: polovina bivše krunske zemlje Šlezije i Galicija u celini, a od Ugarske mali krajnji severni deo (Čarni Dunajec), na Karpatima.

Ostatak zemlje pripojen je susednim, već postojećim državama:

• 1. Italija je dobila Primorsku, gotovo u celini (bez ostrva Krka), grad Rijeku, nekoliko ostrva i grad Zadar u Dalmaciji, manji deo Kranjske (Notranjsku), mali deo jugozapadne Koruške i čitav južni Tirol.
• 2. Rumunija je u odnosu na predratno stanje gotovo udvostručila svoju teritoriju. Obuhvatila je celu istočnu Ugarsku: najveći deo Banata, Krišanu, oblast reke Moriš i ceo Erdelj, a od austrijskog dela Bukovinu, u celini.

Podela austrougarskih teritorija posle Pariske konferencije

Raspad zemlje doneo je velike probleme novonastalim zemljama izvan Austrije i Mađarske u periodu između dva svetska rata, jer je u njima ostala brojna nemačka manjina (Sudeti i cela zapadna Češka) u Čehoslovačkoj, Vojvodini, rumunskom Banatu i južnom Tirolu u Italiji, i mađarska manjina koja i danas živi u severnoj Vojvodini, južnoj Slovačkoj, celoj Transilvaniji u Rumuniji i prikarpatskoj Rusiji (u Ukrajini). U ratu je nestala brojna jevrejska zajednica, koja je naseljavala čitavu nekadašnju Monarhiju, a posle Drugog svetskog rata, na tom području skrojene su nove granice. Istočni delovi Poljske, rusinski krajevi Čehoslovačke i severna Bukovina pripali su Sovjetskom Savezu, a Zadar i ostrva, Rijeka, Notranjska i Istra — Jugoslaviji. Nemačka manjina iseljena je iz gotovo svih krajeva osim iz italijanskog Tirola, a gotovo polovina je ostala i u Rumuniji.

Danas se područja bivše Austrougarske nalaze u sastavu čak 13 zemalja. To su: Austrija, Mađarska, Italija, Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Srbija, Rumunija, Ukrajina, Poljska, Češka i Slovačka.

Slike

• 

  Politička karta Austrougarske

• 

  Grb Austrougarske

• 

  Grb Austrougarske usvojen 1915. godine

• 

  Veliki grb Austrougarske (1915–1918)

Literatura

• Jászi, Oszkár The Dissolution of the Habsburg Monarchy, Chicago: University of Chicago Press, 1966.
• Carlile Aylmer Macartney The Habsburg Empire, 1790–1918, New York, Macmillan 1969.
• Mark Cornwall (ed.) The Last Years of Austria-Hungary in Exeter Studies in History. University of Exeter Press, Exeter. 2002. ISBN 0-85989-563-7
• Alan Sked The Decline And Fall of the Habsburg Empire, 1815–1918, London: Longman, 1989.
• A. J. P. Taylor The Habsburg monarchy, 1809–1918 : a history of the Austrian Empire and Austria-Hungary, London: Penguin Books in assoc. with Hamish Hamilton, 1964, 1948
• Geographischer Atlas zur Vaterlandskunde an der österreichischen Mittelschulen. (ed.: Rudolf Rothaug), K. u. k. Hof-Kartographische Anstalt G. Freytag & Berndt, Vienna, 1911.

Vidi još

• Austrougarska ratna mornarica
• K.u.k.
• Austrougarska vojska na Balkanu (1914—1918)

Spoljašnje veze

Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Austrougarska