Balkansko poluostrvo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
(preusmereno sa Балкан)
Idi na: navigaciju, pretragu
Disambig.svg

„Balkan“ preusmerava ovde. Za ostale upotrebe pogledajte Balkan (višeznačna odrednica).

Balkansko poluostrvo (osvetljeni deo)

Balkansko poluostrvo je poluostrvo i geografski region koji se nalazi na jugoistoku Evrope. Ovo poluostrvo okruženo je Jadranskim, Jonskim, Sredozemnim, Egejskim, Mramornim i Crnim morem. Prostire se između 35° i 46°53' severne geografske širine i 13°23' i 30° istočne geografske dužine.

Iako se danas pojam „Balkan“ kao jedna od geografskih regija Evrope polako napušta (regija je Jugoistočna Evropa), i dalje ga neku autori uzimaju kao regiju te postoji više definicija za ograničavanje, ali obično se smatra da Balkan sadrži barem delove, Slovenije, Hrvatske, Srbije, Rumunije, Bugarske, Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Albanije, Makedonije, Grčke i Turske. Površine je oko 505.578 km², sa oko 45 miliona stanovnika.[1]

O poreklu imena[uredi]

Balkansko poluostrvo u srednjem veku, izradio američki kartograf Anthoni Finlei 1827. godine

Drevni naziv za Balkan je Stara planina, odnosno Hem ili Helm (Haimos, trački možda za lanac) po planinskom vencu Stara planina na severu nekadašnje Trakije. U starijim spisima se pominje pod nazivom Helmsko poluostrvo ili Stara planina. Balkan se pominje prvi put u XV veku, u hronikama italijanskog pisca i diplomata Filipa Kalimaha (Philippus Chalimachus, 1437-1496). Filip Kalimah je pisao u junačkim delima jednog Vladislava Varnečika, te u jednom memorandu adresirano papi 1490. godine piše da ljudi u tom kraju goru nazivaju Balkanom (quem incolae Bolchanum vocant).

O poreklu imena postoju više teorije. Danas je u svetu širom prihvaćeno da naziv Balkan potiče od turske reči balakan za šumovitu goru, odnosno da su ga doneli Turci, pošto se pre dolaska Turaka taj naziv ni u jednom izvoru ne pominje.

Suprotno postoje alternativne teorije o poreklu imena, koje zastupaju posebno balkanski narodi.

Bugari vele da je Balkan keltskog porekla, iz bal (h) kan, što bi trebalo da znači velika majka. Jedna druga bugarska teorija veli da je Balkan izvedeno iz bugarskog nacionalnog imena, iz doba kad su se proto-Bugari doselili na Balkan, te da bal (h) kan znači u stvari bugarsko carstvo.

U Srbiji glavna teorija poziva se na jednu legendu, prema kojoj je planina Hem nazvana po tračkom tiraninu Hemu, koga je u dvoboju ubio Posejdonov sin Bizas, koji se smatra osnivačem grada Vizanta na Bosforu. Po drugom kazivanju, Hem je sin boga Severnog Vetra Boreje, najjačeg od svih vetrova i personifikacija tračke planine. Bio je oženjen Rodopom, koja mu je rodila sina Hebra reka (Marica ili Hebar). Zbog svađe sa bogovima, oni su pretvoreni u planine. Naziv Balkan je kasnijeg datuma po starom italskom bogu vatre Vulkanu, prvenstveno bogu vulkanske vatre, a kasnije i bogu kovačke veštine. Ovaj naziv odnosi se na planinu Hem i čitavo poluostrvo.

Posle XV veka naziv Balkan sve više se koristi u izvorima evropskih diplomata, pisaca itd., uz dodatak da planinski venac Hem, pod kojim je nazivom poznat još iz antičkog doba, domaći žitelji nazivaju Balkanom.

Najzad u zvaničnu upotrebu kao geografski pojam, Balkan, za evropske krajeve južno od Dunava i Save, uvodi Nemac Johan Avgust Cojne (Johann August Zeune) 1809. godine. Cojne je želeo da i jugoistočni prostor evropskog kopna, analogno Pirinejskom i Apeninskom poluostrvu, dobije ime po glavnom planinskom masivu koje se na njemu prostire. Naziv Balkan je preuzeo od francuskog geologa Amija Buea, koji je tako nazvao Staru planinu u Bugarskoj, iako se naziv Balkan ne odnosi na celu Staru planinu. Njegov predlog brzo je prihvaćen u naučnom i političkom svetu, mada su već krajem XIX veka nastali predlozi da se umesto Balkana kaže Jugoistočna Evropa. Navodno nauka o Balkanu balkanologija je osnovana u XVIII veku radi izučavanja društveno-političkih, kulturno-istorijskih, filozofskih, folklornih i drugih osobenosti Balkana.

Istorija Balkana[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Istorija Balkana
Promene granica na Balkanu (1796—2008)

Na Balkanu se nalaze glavni putevi između Evrope i Bliskog istoka, pa su tokom istorije Balkana tuda stalno prolazili razni narodi i oko balkanskih zemalja se otimala razna carstva.

Geografija Balkana[uredi]

Geografske granice Balkana su: na severu reka Dunav i reka Sava, na jugu Sredozemno more, na istoku i jugoistoku Crno, Mramorno i Egejsko more, na zapadu Jonsko i Jadransko more. Njegove južne obale su jako razuđene. Poluostrvo presecaju veliki planinski sistemi sa severa prema jugu i jugoistoku, koji teže da se od Alpa, preko Egejskih ostrva spoje sa planinskim sistemom Male Azije. To su Dinarsko-Šarsko-Pindski, Karpatski, Balkanski i Rodopski sistemi, sa planinskim visovima do 3000 m. (Rila 2925 m, Olimp 2918 m, Pind 2914 m, Korab 2764 m, Šar 2748 m, Prokletije 2694 m, Durmitor 2522 m itd. Još u antičko doba opisane su i opevane mnoge planine Balkana, najviše svakako Olimp, zatim Hem i Rodopi, ali i Pind, Tajget, Parnas i druge. Filozof i geograf Strabon (66. godine p. n. e-19. godine n. e.) Šar planinu (Skardus) naziva „Verigom sveta“ (Catena mundi). Dolaskom Slovena na to područje, dobila je sadašnji naziv-Šara.

Među rekama dominiraju Dunav, Sava, Morava, Drina, Drim, Timok, Ibar, Neretva, Bojana, Vardar, Bistrica, Struma, Marica, Iskar, Tundža, Jantra i Pinej i dr. Jezera su Ohridsko jezero, Prespansko jezero, Skadarsko jezero, Ostrvsko jezero, Kostursko jezero itd.

Klima je sredozemna na Jadranskog mora i Egejskog mora, okeanska i vlažne suptropska na obali Crnog mora, dok je u unutrašnjosti umereno umerenokontinentalna. Sever poluostrva i planine imaju sniježne i mrazne zime, te vruća i suva leta. Na jugu su zime blaže.

Između planina formirane su manje ili veće široke ravnice, od kojih je najveća Panonska nizija u slivu Dunava, Save, Drave, Tise i Morave. Ona predstavlja najniži deo zemljišta u Panonskom bazenu, između Alpa, Karpata, Dinarskih i Rodopskih planina. Nastala je povlačenjem i oticanjem Panonskog jezera (mora) kroz Đerdapsku klisuru. Jezero je bilo najveće za vreme pliocenske geološke epohe, a postepeno je oteklo krajem pleiocena i početkom holocena, kada se završava poslednje glacijalno Ledeno doba na Balkanu oko 10.000. p. n. e. Za to vreme bile su pod ledom mnoge planine, kao što su Olimp, Pind, Šar-planina, Pirin, Rila, Jakupica, Prokletije, Durmitor, Prenj i dr.

Politička karta Balkana 1891
Politička karta Balkana 2005

Ostale nizije u Srbiji, Bosni, Hrvatskoj, Bugarskoj, Makedoniji, Tesaliji, Peloponezu i dr. iznose oko 29% ukupne površine zemljišta. Pretežno na jugu i zapadu Balkana, između strmih planina, ravnice se međusobno spajaju jedino preko uskih prelaza-obično klisura. Ovakva konfiguracija zemljišta uticala je u prošlosti na oblikovanje manjih ljudskih zajednica, koje su kasnije prerastale u manje etničke grupe po sistemu polis-država.

Razuđene obale Balkanskog poluostrva, mnoge reke, ravnice i prevoji, pružale su pogodne uslove ranog naseljavanja sa juga prema severu i sa istoka prema zapadu, duž velikih reka i plodnih ravnica. Svojim geografskim položajem Balkansko poluostrvo je od pamtiveka bilo most i glavna saobraćajnica između Azije i Evrope, Istoka i Zapada, što je doprinelo multietničkom sastavu, raznovrsnosti kulturnih i političkih uticaja i nemirima u istoriji. To ubedljivo potvrđuju arheološki nalazi raznih drevnih kultura. Ni manjeg prostora ni više istorije. Poimanje Balkana, Evrope i sveta u celini u antičko doba najbolje je opisao Herodot (IV, 36), „otac istorije“, koji naglašava, da se čovek mora smejati kako su mnogi naučnici nacrtali zemlju. Oni su prikazali da je zemlja okrugla kao krug, da oko nje teku okeani i da postoje svega tri kontinenta: Evropa, Azija i Libija (Afrika), koji su međusobno spojeni.

Po tom shvatanju Evropa je najveća i najduža, te otuda i njen naziv od kovanice evris-širok, prostran i ops, opos-veoma je nalik, lice, oko, tj. Evropa. Nju okružuje Severno more; Evropa nije imala ime, a sada se tako zove po Kadmovoj sestri iz Fenikije (Liban) po imenu Evropa. Međutim, prema Hesiodu (između 800.-700. p. n. e.) u Teogoniji (357) o stvaranju sveta i mitovima o bogovima Evropa je Okeanova i Tetina kći, sestra Trakije, Azije i Libije. Zevsu je rodila sina Dodona, eponimnog heroja Dodone, prvog hrama na Balkanu. Najseverniji narodi Evrope bili su u početku Boreji, koji su stanovali u Trakiji i u dolini Strimona, a kasnije Hiperborejci, koji su živeli na krajnjem severu, sa one strane Severnog Vetra, tj. Hema. Herodot dalje iznosi da je najveća reka Evrope Istar (Danubius) i da je okružuju okeani, kako na istoku, tako i na zapadu.

U geografskom pogledu Podunavlje je velika oblast koja povezuje Istočnu zapadnu Evropu, Crnomorske regije i Mediteran, preko svojih pritoka i severne delove kontinenta sa centralnim oblastima Balkana. Gigantski Alpski i Karpatski planinski sistemi dele Podunavlje na Alpski ili zapadni, Panonski ili središnji i Pontski ili istočni deo. Reka Dunav takođe deli Srednje Podunavlje na Zapadni deo koji gravitira Dinaridima, Jadranskom moru i Apeninskom poluostrvu i na veliki Panonski bazen na istoku. Ova nizijska oblast, koja predstavlja najmarkantniju crtu reljefa Evrope, oivičena je sa istočne strane lučno planinskim sistemom Karpata, Transilvanskih Alpa i Starom planinom.

U predelu Južnih Karpata, Dunav prolazi kroz Đerdapsku klisuru i time spaja Panonsku i Vlaško-Pontsku niziju. Đerdap je najveća klisura u Evropi, duga oko 100 km, između Golupca i Kladova. Deli se na mali i veliki Đerdap. Najuži deo Đerdapa je kod Kazana, gde u dužini od 9 km ima širinu 150-170 m i dubinu od 20-50 m, a najveća dubina mu je 74 m. U Đerdapskoj klisuri Dunav ima veliki pad, ukupno oko 30 m, brzinu do 3 m/s, sa prosečnom količinom proticanja vode oko 5.800-6.000 2m³ /s. Klisurske strane izdižu se oko 600-700 m iznad rečnog toka. U ovom delu Dunav je veoma bogat raznovrsnom ribom, a pre svega morunom, koja ikru baca u proleće.

Inače, Karpatski luk pripada grupi Alpskog orogenog sistema, sa visinama do 2500 m. On je obezbeđen zbijenim naborima, koji se sastoje od raznovrsnih petroloških materijala, kao što su kreda, glinovito-peskovitih škriljaca itd, koji predstavljaju sastavne delove kamena u vidu oblutaka u rečnim dolinama. Oni će biti glavni materijali za alatke i umetnička ostvarenja najstarije kulture Srednjeg Podunavlja kamenog doba.

Države i druge teritorije Balkana[uredi]

Geopolitički prostor Balkana obuhvata nešto šire područje od onog koje se u geografskom smislu smatra Balkanskim poluostrvom. Generalno gledano, ovaj prostor obuhvata 11 država:

  1. Zastava Slovenije Slovenija 27% (region Primorska)
  2. Zastava Hrvatske Hrvatska 47% (teritorija južno od Save i Kupe bez ostrva)
  3. Zastava Bosne i Hercegovine Bosna i Hercegovina 100%
  4. Zastava Srbije Srbija 80%
  5. Zastava Crne Gore Crna Gora 95% (bez ostrva i Boke kotorske)
  6. Zastava Republike Makedonije Republika Makedonija 100%
  7. Zastava Bugarske Bugarska 100%
  8. Zastava Rumunije Rumunija 9% (Severna Dobrudža)
  9. Zastava Albanije Albanija 100%
  10. Zastava Grčke Grčka 85% (osim ostrva)
  11. Zastava Turske Turska 3% (Turska Trakija)
  12. Zastava Italije Italija (okruzi Gorica i Trst)

Ostale značajnije teritorije u Balkanskom regionu:

U društveno političkom smislu sa Balkanskim poluostrvom se često povezuje i Moldavija zbog povezanosti u istorijsko političkom smislu sa Rumunijom.

Istorijske države i teritorije u Balkanskom regionu tokom novije istorije:

Narodi i etničke grupe Balkana[uredi]

Tokom pisane istorije, Balkan su pretežno naseljavali različiti indoevropski narodi, dok povremene invazije i državne uprave turkijskih (Huni, Avari, Turci) i ugro-finskih naroda (Mađari) nisu ostavile značajnijeg traga u etno-lingvističkom sklopu Balkana. Izuzetak od ovoga čine jedino krajnji jugoistočni delovi poluostrva, koje danas pretežno naseljavaju Turci, kao i delovi Srbije i Rumunije u kojima u značajnom broju žive Mađari.

Južnoslovenski narodi:

Južnoslovenske etničke grupe i podgrupe:

Zapadnoslovenski narodi i etničke grupe:

Romanski narodi i etničke grupe:

Ostali indoevropski narodi:

  • Albanci (Albanija; Srbija - Kosovo i Metohija, Crna Gora, Makedonija, Grčka)
  • Grci (Grčka, Albanija)
  • Romi (Rumunija, Bugarska, Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina, Grčka)
  • Egipćani (Srbija - Kosovo i Metohija)
  • Aškalije (Srbija - Kosovo i Metohija)

Turski narodi:

  • Turci (Turska, Grčka, Bugarska)

Uralski (ugro-finski) narodi:

  • Mađari (Rumunija, Srbija)

Genetika[uredi]

Prema rezultatima genetskih istraživanja, među stanovništvom balkanskih država najzastupljenije su četiri patrilinearne (Y-DNK) haplogrupe: Haplogrupa I, Haplogrupa R, Haplogrupa E i Haplogrupa J. U manjoj meri su zastupljene i Haplogrupa N, Haplogrupa H, Haplogrupa G i Haplogrupa T.[2]

Religija[uredi]

Na Balkanu su od religija u značajnom procentu zastupljeni hrišćanstvo (uglavnom pravoslavlje, manjim delom katolicizam) i islam. Pravoslavlje je dominantno u Srbiji, Crnoj Gori, Republici Srpskoj, Makedoniji, Bugarskoj, Grčkoj i Rumuniji; katolicizam je dominantno u Hrvatskoj i Sloveniji; dok je islam dominantan u Turskoj, Albaniji, na Kosovu i Metohiji i u Federaciji Bosne i Hercegovine.

Najveći gradovi Balkana[uredi]

Najveći gradovi na Balkanskom poluostrvu:

  1. Istanbul (2010) = 13.255.685 (uža gradska zona 8.803.468) (Turska)
  2. Atina (2011) = 3.737.550 (uža gradska zona 655.780) (Grčka)
  3. Beograd (2011) = 1.639.121 (uža gradska zona 1.154.589) (Srbija)
  4. Sofija (2011) = 1.313.806 (uža gradska zona 1.204.685) (Bugarska)
  5. Zagreb (2011) = 1.107.115 (uža gradska zona 792.875) (Hrvatska)
  6. Solun (2011) = 1.006.730 (uža gradska zona 790.824) (Grčka)
  7. Tirana (2011) = 763.634 (uža gradska zona 421.286) (Albanija)
  8. Skoplje (2007) = 506.926 (Makedonija)
  9. Sarajevo (2011) = 438,757 (uža gradska zona 311,161 ) (Bosna i Hercegovina)
  10. Plovdiv (2011) = 403.153 (uža gradska zona 380.638) (Bugarska)
  11. Konstanca (2011) = 387.593 (uža gradska zona 302.171) (Rumunija)
  12. Varna (2011) = 343.704 (uža gradska zona 334.870) (Bugarska)
  13. Novi Sad (2011) = 341.625 (uža gradska zona 231.798) (Srbija)
  14. Niš (2011) = 257.867 (uža gradska zona 182.208) (Srbija)
  15. Banja Luka = oko 250.000 (uža gradska zona oko 195.000) (Bosna i Hercegovina)
  16. Patra = 214.500 (Grčka)
  17. Burgas (2011) = 212.902 (Bugarska)
  18. Trst (2012) = 208.815 (Italija)
  19. Priština (2011) = 198.112 (Srbija)
  20. Split (2011) = 188.694 (uža gradska zona 178.192) (Hrvatska)
  21. Podgorica (2011) = 187.085 (Crna Gora)
  22. Kragujevac (2011) = 177.468 (uža gradska zona 147.281) (Srbija)

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

Literatura[uredi]

  • Грчић, Мирко; Станковић, Стеван; Гавриловић, Љиљана; Радовановић, Светлана; Степић, Миломир; Ђурђић, Снежана (2013). „Балканско полуострво“. Географија за III разред гимназије. Београд: ЗУНС. стр. 5. ISBN 978-86-17-18421-4. 
  • Banac, Ivo (October 1992). „Historiography of the Countries of Eastern Europe: Yugoslavia“. American Historical Review (University of Chicago Press) 97 (4): 1084-1104. DOI:10.2307/2165494. JSTOR 2165494. 
  • Banac, Ivo (1984). The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics. Ithaca, N.Y.: Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-9493-2. 
  • Carter, Francis W., ed. An Historical Geography of the Balkans Academic Press, 1977.
  • Francis Dvornik The Slavs in European History and Civilization Rutgers University Press, 1962.
  • Fine, John V. A., Jr. The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century [1983]; The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. Ann Arbor: University of Michigan Press, [1987].
  • Jelavich, Barbara (1983). History of the Balkans. Cambridge University Press. 
  • Jelavich, Charles and Jelavich, Barbara, eds. (1963). The Balkans In Transition: Essays on the Development of Balkan Life and Politics Since the Eighteenth Century. University of California Press. 
  • Kitsikis, Dimitri (2008). La montée du national-bolchevisme dans les Balkans. Le retour à la Serbie de 1830. Paris: Avatar. 
  • Lampe, John R., and Marvin R. Jackson; Balkan Economic History, 1550–1950: From Imperial Borderlands to Developing Nations Indiana University Press, 1982
  • Király, Béla K., ed. East Central European Society in the Era of Revolutions, 1775–1856. 1984
  • Komlos, John (1990). Economic Development in the Habsburg Monarchy and in the Successor States. East European Monographs #28. East European Monographs. ISBN 978-0-88033-177-7. 
  • Mazower, Mark (2000). The Balkans: A Short History. Modern Library Chronicles. New York: Random House. ISBN 978-0-679-64087-5. 
  • Stavrianos, L. S. (2000) [1958]. The Balkans since 1453. with Traian Stoianovich. New York: NYU Press. ISBN 978-0-8147-9766-2. 
  • Stoianovich, Traian (September 1994). Balkan Worlds: The First and Last Europe. Sources and Studies in World History. New York: M.E. Sharpe. ISBN 978-1-56324-032-4. 

Spoljašnje veze[uredi]