Balkansko poluostrvo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije

(Preusmereno sa Балкан)
Skoči na: navigacija, pretraga
Ovaj članak ili poglavlje ne citira izvore, tako da postoji verovatnoća da su neke informacije iznete u ovom članku netačne.
Možete pomoći Vikipediji unoseći odgovarajuće reference.
„Balkan“ preusmerava ovde. Za ostale upotrebe pogledajte Balkan (višeznačna odrednica).
Balkansko poluostrvo (osvetljeni deo)

Balkansko poluostrvo je poluostrvo i geografski region, koji se nalazi na jugoistoku Evrope. Ovo poluostrvo okruženo je Jadranskim, Jonskim, Sredozemnim, Egejskim, Mramornim i Crnim morem. Prostire se između 35° i 46°53' severne geografske širine i 13°23' i 30° istočne geografske dužine.

Iako se danas pojam „Balkan“ kao jedna od geografskih regija Evrope polako napušta (regija je Jugoistočna Evropa), i dalje ga neku autori uzimaju kao regiju te postoji više definicija za ograničavanje, ali obično se smatra da Balkan sadrži barem delove Albanije, Bugarske, Grčke, Turske i većine država bivše Jugoslavije, sa ukupnom površinom od 550,000 km² i oko 53 miliona stanovnika.

Sadržaj

[uredi] O poreklu imena

Drevni naziv za Balkan je Hem (Haimos, trački možda za lanac) po planini na severu Trakije. Balkan se pominje prvi put u XV veku, u hronikama italijanskog pisca i diplomata Filipa Kalimaha (Philippus Chalimachus, 1437-1496). Filip Kalimah je pisao u junačkim delima jednog Vladislava Varnečika, te u jednom memorandu adresirano papi 1490. godine piše da ljudi u tom kraj goru nazivaju Balkanom (quem incolae Bolchanum vocant).

O poreklu imena postoju više teorije. Danas je u svetu širom prihvaćeno da naziv Balkan potiče od turske reči balakan za šumovitu goru, odnosno da su ga doneli Turci, pošto se pre dolaska Turaka taj naziv ni u jednom izvoru ne pominje. Suprotno postoje alternativne teorije o poreklu imena, koje zastupaju posebno balkanski narodi.

Bugari vele da je Balkan keltskog porekla, iz bal(h) kan, što bi trebalo da znači velika majka. Jedna druga bugarska teorija veli da je Balkan izvedeno iz bugarskog nacionalnog imena, iz doba kad su se proto-Bugari doselili na Balkan, te da bal(h) kan znači ustvari bugarsko carstvo.

U Srbiji glavna teorija poziva se na jednu legendu, prema kojoj je planina Hem nazvana po tračkom tiraninu Hemu, koga je u dvoboju ubio Posejdonov sin Vizant, koji se smatra osnivačem istoimenog grada na Bosforu. Po drugom kazivanju, Hem je sin boga Severnog Vetra Boreje, najjačeg od svih vetrova i personifikacija tračke planine. Bio je oženjen Rodopom, koja mu je rodila sina Hebra reka Marica ili Hebar). Zbog svađe sa bogovima, oni su pretvoreni u planine. Naziv Balkan je kasnijeg datuma po starom italskom bogu vatre Vulkanu, prvenstveno bogu vulkanske vatre, a kasnije i bogu kovačke veštine. Ovaj naziv odnosi se na planinu Hem i čitavo poluostrvo.

Posle XV veka naziv Balkan sve više se koristi u izvorima evropskih diplomata, pisaca itd., uz dodatak da planinski venac hem, po kojim je nazivom poznat još iz antičkog doba, domaći žitelji nazivaju Balkanom.

Najzad u zvaničnu upotrebu kao geografski pojam, Balkan, za evropske krajeve južno od Dunava i Save, uvodi Nemac Johan Avgust Cojne (Johann August Zeune) 1808. godine. Njegov predlog brzo je prihvaćen u naučnom i političkom svetu, mada su već krajem XIX veka nastali predlozi da se umesto Balkana kaže Jugoistočna Evropa. Nauka o Balkanu je balkanologija, koja je osnovana u XVIII veku, radi izučavanja društveno-političkih, kulturno-istorijskih, filozofskih, folklornih i drugih osobenosti Balkana.

[uredi] Istorija Balkana

Za više informacija pogledajte Istorija Balkana
Promene granica na Balkanu (1796-2008)

Na Balkanu se nalaze glavni putevi između Evrope i Bliskog istoka, pa su tokom istorije Balkana tuda stalno prolazili razni narodi i oko balkanskih zemalja se otimala razna carstva.

[uredi] Geografija Balkana

Geografske granice Balkana su: na severu reka Dunav i reka Sava, na jugu Sredozemno more, na istoku i jugoistoku Crno, Mramorno i Egejsko more, na zapadu Jonsko i Jadransko more. Njegove južne obale su jako razuđene. Poluostrvo presecaju veliki planinski sistemi sa severa prema jugu i jugoistoku, koji teže da se od Alpa, preko Egejskih ostrva spoje sa planinskim sistemom Male Azije. To su Dinarsko-Šarsko-Pindski, Karpatski, Balkanski i Rodopski sistemi, sa planinskim visovima do 3000 m. (Rila 2925 m, Olimp 2918 m, Pind 2914 m, Korab 2764 m, Šar 2748 m, Prokletije 2694 m, Durmitor 2522 m itd. Još u antičko doba opisane su i opevane mnoge planine Balkana, najviše svakako Olimp, zatim Hem i Rodopi, ali i Pind, Tajget, Parnas i druge. Filozof i geograf Strabon (66. g. p. n. e-19. g. n. e.) Šar planinu (Skardus) naziva "Verigom sveta" (Catena mundi). Dolaskom Slovena na to područje, dobila je sadašnji naziv-Šara.

Među rekama dominiraju Dunav, Sava, Morava, Drina, Drim, Timok, Ibar, Neretva, Bojana, Vardar, Bistrica, Struma, Marica, Iskar, Tundža, Jantra i Pinej i dr. Jezera su Ohridsko jezero, Prespansko jezero, Skadarsko jezero, Ostrvsko jezero, Kostursko jezero itd.

U unutrašnjosti poluostrva klima je umereno kontinentalna, sa visokim temperaturama na jugu do 40° u toku leta i sušom, i planinska sa visokim snežnim padavinama. U primorju klima je mediteranska. Pogodni klimatski i plodološki uslovi pružaju dobre uslove za razvoj poljoprivrede, stočarstva, ribarstva i dr.

Između planina formirane su manje ili veće široke ravnice, od kojih je najveća Panonska nizija u slivu Dunava, Save, Drave, Tise i Morave. Ona predstavlja najniži deo zemljišta u Panonskom bazenu, između Alpa, Karpata, Dinarskih i Rodopskih planina. Nastala je povlačenjem i oticanjem Panonskog jezera (mora) kroz Đerdapsku klisuru. Jezero je bilo najveće za vreme pliocenske geološke epohe, a postepeno je oteklo krajem pleiocena i početkom holocena, kada se završava poslednje glacijalno Ledeno doba na Balkanu oko 10.000. g. p. n. e. Za to vreme bile su pod ledom mnoge planine, kao što su Olimp, Pind, Šar-planina, Pirin, Rila, Jakupica, Prokletije, Durmitor, Prenj i dr.

Politička karta Balkana.

Ostale nizije u Srbiji, Bosni, Hrvatskoj, Bugarskoj, Makedoniji, Tesaliji, Peloponezu i dr. iznose oko 29% ukupne površine zemljišta. Pretežno na jugu i zapadu Balkana, između strmih planina, ravnice se međusobno spajaju jedino preko uskih prelaza-obično klisura. Ovakva konfiguracija zemljišta uticala je u prošlosti na oblikovanje manjih ljudskih zajednica, koje su kasnije prerastale u manje etničke grupe po sistemu polis-država.

Razuđene obale Balkanskog poluostrva, mnoge reke, ravnice i prevoji, pružale su pogodne uslove ranog naseljavanja sa juga prema severu i sa istoka prema zapadu, duž velikih reka i plodnih ravnica. Svojim geografskim položajem Balkansko poluostrvo je od pamtiveka bilo most i glavna saobraćajnica između Azije i Evrope, Istoka i Zapada, što je doprinelo multietničkom sastavu, raznovrsnosti kulturnih i političkih uticaja i nemirima u istoriji. To ubedljivo potvrđuju arheološki nalazi raznih drevnih kultura. Ni manjeg prostora ni više istorije. Poimanje Balkana, Evrope i sveta u celini u antičko doba najbolje je opisao Herodot (IV, 36), "otac istorije", koji naglašava, da se čovek mora smejati kako su mnogi naučnici nacrtali zemlju. Oni su prikazali da je zemlja okrugla kao krug, da oko nje teku okeani i da postoje svega tri kontinenta: Evropa, Azija i Libija (Afrika), koji su međusobno spojeni.

Po tom shvatanju Evropa je najveća i najduža, te otuda i njen naziv od kovanice evris-širok, prostran i ops, opos-veoma je nalik, lice, oko, tj. Evropa. Nju okružuje Severno more; Evropa nije imala ime, a sada se tako zove po Kadmovoj sestri iz Fenikije (Liban) po imenu Evropa. Međutim, prema Hesiodu (između 800.-700. g. p. n. e.) u Teogoniji (357) o stvaranju sveta i mitovima o bogovima Evropa je Okeanova i Tetina kći, sestra Trakije, Azije i Libije. Zevsu je rodila sina Dodona, eponimnog heroja Dodone, prvog hrama na Balkanu. Najseverniji narodi Evrope bili su u početku Boreji, koji su stanovali u Trakiji i u dolini Strimona, a kasnije Hiperborejci, koji su živeli na krajnjem severu, sa one strane Severnog Vetra, tj. Hema. Herodot dalje iznosi da je najveća reka Evrope Istar (Danubius) i da je okružuju okeani, kako na istoku, tako i na zapadu.

U geografskom pogledu Podunavlje je velika oblast koja povezuje Istočnu i Zapadnu Evropu, Crnomorske regije i Mediteran, preko svojih pritoka i severne delove kontinenta sa centralnim oblastima Balkana. Gigantski Alpski i Karpatski planinski sistemi dele Podunavlje na Alpski ili zapadni, Panonski ili središnji i Pontski ili istočni deo. Reka Dunav takođe deli Srednje Podunavlje na Zapadni deo koji gravitira Dinaridima, Jadranskom moru i Apeninskom poluostrvu i na veliki Panonski bazen na istoku. Ova nizijska oblast, koja predstavlja najmarkantniju crtu reljefa Evrope, oivičena je sa istočne strane lučno planinskim sistemom Karpata, Transilvanskih Alpa i Starom planinom.

U predelu Južnih Karpata, Dunav prolazi kroz Đerdapsku klisuru i time spaja Panonsku i Vlaško-Pontsku niziju. Đerdap je najveća klisura u Evropi, duga oko 100 km, između Golupca i Kladova. Deli se na mali i veliki Đerdap. Najuži deo Đerdapa je kod Kazana, gde u dužini od 9 km ima širinu 150-170 m i dubinu od 20-50 m, a najveća dubina mu je 74 m. U Đerdapskoj klisuri Dunav ima veliki pad, ukupno oko 30 m, brzinu do 3 m/s, sa prosečnom količinom proticanja vode oko 5.800-6.000 2m³ /s. Klisurske strane izdižu se oko 600-700 m iznad rečnog toka. U ovom delu Dunav je veoma bogat raznovrsnom ribom, a pre svega morunom, koja ikru baca u proleće.

Inače, Karpatski luk pripada grupi Alpskog orogenog sistema, sa visinama do 2500 m. On je obezbeđen zbijenim naborima, koji se sastoje od raznovrsnih petroloških materijala, kao što su kreda, glinovito-peskovitih škriljaca itd, koji predstavljaju sastavne delove kamena u vidu oblutaka u rečnim dolinama. Oni će biti glavni materijali za alatke i umetnička ostvarenja najstarije kulture Srednjeg Podunavlja kamenog doba.

[uredi] Države i druge teritorije Balkana

Geopolitički prostor Balkana obuhvata nešto šire područje od onog koje se u geografskom smislu smatra Balkanskim poluostrvom. Generalno gledano, ovaj prostor obuhvata 11 država:

  1. Slovenija Slovenija
  2. Hrvatska Hrvatska
  3. Zastava Bosne i Hercegovine Bosna i Hercegovina
  4. Srbija
  5. Crna Gora Crna Gora
  6. Makedonija Makedonija
  7. Bugarska Bugarska
  8. Rumunija Rumunija
  9. Zastava Albanije Albanija
  10. Grčka Grčka
  11. Turska Turska

Ostale teritorije u Balkanskom regionu:

Istorijske teritorije u Balkanskom regionu:

  • Mađarska Autonomna Pokrajina, bila je autonomna pokrajina u sastavu Rumunije između 1952. i 1960. godine, kada je transformisana u Mureš-Mađarsku Autonomnu Pokrajinu. Postojala je do 1968. godine, kada je ukinuta.
  • Republika Srpska Krajina, postojala je između 1991. i 1995. godine kao faktički nezavisna država na teritoriji današnje Republike Hrvatske. Krajina je politički izgubljena 1995. godine. Jedan deo teritorije bivše RSK, poznat kao Sremsko-Baranjska Oblast, bio je pod upravom Ujedinjenih nacija do 1997. godine, kada je mirnim putem uključen u sastav Republike Hrvatske.
  • Hrvatska Republika Herceg-Bosna, postojala je između 1992. i 1994. godine kao faktički nezavisna država na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine. 1994. godine je postala deo Federacije Bosne i Hercegovine.
  • Autonomna Pokrajina Zapadna Bosna, postojala je između 1993. i 1995. godine kao faktički nezavisna država na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine. 1995. godine je preimenovana u Republiku Zapadnu Bosnu, ali je ubrzo vojnički poražena od strane hrvatske vojske i uključena u sastav Federacije Bosne i Hercegovine.

[uredi] Narodi i etničke grupe Balkana

Južnoslovenski narodi i etničke grupe:

Zapadnoslovenski narodi i etničke grupe:

Istočnoslovenski narodi i etničke grupe:

Romanski narodi i etničke grupe:

Ostali indoevropski narodi:

Ugro-Finski narodi i etničke grupe:

Turski narodi:

[uredi] Najveći gradovi Balkana

[uredi] Vidi još


Regioni sveta
Afrika Afrika · Istočna Afrika · Severna Afrika · Srednja Afrika · Južna Afrika · Zapadna Afrika
Afrička velika jezera · Gvineja · Rog Afrike · Magreb · Sredozemno more · Srednji Istok · Sahel · Podsaharska Afrika · Sudan
Amerike Severna Amerika Karibi · Srednja Amerika · Severna Amerika
Velika jezera · Velike visoravni · Latinska Amerika · Pacifički severo-zapad · Pacifički obruč
Južna Amerika Države Anda · Gijana · Latinska Amerika · Patagonija · Pacifički obruč · Južna kupa
Evroazija Azija Centralna Azija · Istočna Azija · Severna Azija · Južna Azija · Jugoistočna Azija · Jugozapadna Azija
Mala Azija · Arabijsko poluostrvo · Kavkaz · Daleki Istok · Indije · Indijski potkontinent · Levant · Srednji istok · Bliski istok · Pacifički obruč · Sibir
Evropa Istočna Evropa · Severna Evropa · Južna Evropa · Zapadna Evropa
Balkan · Baltički region · Beneluks · Britanska ostrva · Kavkaz · Srednja Evropa · Sredozemno more · Nordijski region · Skandinavija
Okeanija Australazija · Melanezija · Mikronezija · Polinezija
Pacifički obruč
Polarni Arktik · Antarktik
Dobavljeno iz "http://sr.wikipedia.org/sr-el/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B2%D0%BE"
Create a book