Balkanski ratovi

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu

Balkanskim ratovima se označavaju dva rata vođena u razdoblju od 1912. do 1913. godine. Balkanski ratovi su bili uvod u sukob širih razmera, Prvi svetski rat. (vidi Uzroci Prvog svetskog rata).

Prvi balkanski rat[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Prvi balkanski rat

Prvi balkanski rat (8. oktobar 191230. maj 1913. godine) je vođen između balkanskih saveznika (Bugarska, Srbija, Crna Gora i Grčka) i Turske. Osmansko carstvo, koje je već 1908. godine bilo uzdrmano Mladoturskom revolucijom, u 1912. je bilo još više oslabljeno i ratom protiv Italije. Tu slabost Turske koriste balkanske zemlje i otpočinju rat protiv Turske s ciljem oslobođenja teritorija Balkana koje se nalaze pod turskom vlasti. Rat je otpočeo 8. oktobra 1912. kada je Crna Gora objavila rat Turskoj. Srpska vojska je odnela dve važne pobede u bitkama kod Kumanova i Bitolja, čime je oslobođena čitava Makedonija.

Promene granica na Balkanu posle završetaka ratova
Linija Enos-Midija i sadašnje granice u tom delu Balkana

U manje od dva meseca, Turska je izgubila teritorije na skoro celom području evropskog kontinenta, pa je uspostavljeno primirje 4. decembra 1912. godine sa svim protivnicima, osim Grčke. Nakon odbijanja ispunjavanja zahteva od strane Turske i državnog udara u januaru 1913. godine, rat je nastavljen, gde je Turska izgubila i utvrde Jedrene, Janjinu i Skadar, kao i prevlast na moru od grčke mornarice, pa je 30. maja 1913. godine, pod posredstvom Velikih sila (Austrougarska, Nemačka, Francuska, Velika Britanija i Italija) uspostavljen mir Londonskim mirovnim ugovorom, po kojem je Turska balkanskim saveznicima predala sve svoje teritorije zapadno od linije Enos – Midija (obala Egejskog mora - obala Crnog mora), kao i ostrva u Egejskom moru, uključujući i Krit.

Kao rezultat Prvog balkanskog rata stvorena je Albanija kao nezavisna država, na čemu je insistirala Austrougarska, na štetu zemalja pobednica, Grčke, Srbije i Crne Gore.

Drugi balkanski rat[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Drugi balkanski rat
Srbija posle Drugog balkanskog rata

Nezadovoljstvo podelom osvojenih turskih područja, posebno Makedonije, dovelo je do Drugog balkanskog rata (29. jun10. avgust 1913. godine). Jedna bugarska vojna jedinica je 29. juna 1913. godine po naređenju generala S. Kočeva napala srpske snage na reci Bregalnici (tzv. Bregalnička bitka), a 30. juna i grčke snage na području Soluna. Grčka vojska je pod komandom Kralja Konstantina porazila Bugare u bici kod Kukuša gde su obe strane pretrpele teške gubitke. Iako je bugarska vlada pokušala da ospori ratne operacije protiv Srbije i Grčke, one su 8. jula 1913. godine objavile rat Bugarskoj. Ubrzo su im se pridružile i Crna Gora i Rumunija, kao i Turska s željom da povrati neka područja koja je tokom Prvog balkanskog rata izgubila.

Zbog premoći saveznika, Bugarska je ubrzo bila poražena i prinuđena na mir u Bukureštu 10. avgusta 1913. godine, po kojem je Bugarska morala predati područja osvojena u Prvom balkanskom ratu. Veliki deo teritorije dobila je i Rumunija, a Makedonija je bila podeljena između Grčke i Srbije.

Balkanski ratovi su bili uvod u godinu kasnije Prvi svetski rat. Naime, od ovih mirovnih ugovora, Srbija je najviše izvukla korist i bila je najmoćnija država na Balkanu, što je dovelo do zategnutosti između Austrougarske i Srbije. Austrougarskoj nije odgovarala moć Srbije na Balkanu, koja je važila kao ruski satelit, u njenim namerama daljnjeg širenja na istok ka Solunu (Drang nach Osten), a Srbiji prisutnost Austrougarske na Balkanu. Tako je ubistvom cara Franca Ferdinanda 28. juna 1914. godine u Sarajevu i nađen povod za početak Prvog svetskog rata.

Ideja o stvaranju Balkanskog saveza potekla je još od kneza Mihaila koji je počeo da radi na stvaranju tog saveza ali ga je iznenadni atentat osujetio u tome.

U vreme njegovih naslednika, Milana i Aleksandra, ta ideja je praktično bila zamrla da bi ponovo zaživela početkom 20. veka za vreme Aneksione krize 1908/09. godine kada se postavilo pitanje definitivnog nacionalnog oslobođenja i ujedinjenja Srba.

Balkanski savez su činile četiri države: Srbija, Bugarska, Grčka i Crna Gora. Te države bile su tipično pravoslavne hrišćanske države koje su imale za cilj stvaranje ovog saveza kako bi proterali Turke sa Balkana, a Srbija i Crna Gora još su imale za cilj da spreče prodor Austrougarskog uticaja preko tzv. „Zelene transverzale“ na istok.

Balkanski savez bio je konačno sklopljen u prvoj polovini 1912. godine, počiva na 3 dvojna sporazuma:

- sporazum između Srbije i Bugarske - sporazum između Srbije i Crne Gore - sporazum između Bugarske i Grčke mada su određene sporazume sklopile i Grčka i Srbija, i Grčka i Crna Gora, i Crna Gora i Bugarska.

Svaki dvojni savez imao je tzv. političku i vojnu konvenciju. Vojna konvencija se odnosila na raspored i usklađivanje vojnih snaga na ratištu između dve države, a politička konvencija se odnosila na podelu novo-oslobođene teritorije.

- Po vojnoj konvenciji (Srbija-Bugarska), srpska vojska je trebalo da deluje na Vardarskom ratištu, a Bugarska na Maričkom. U slučaju potrebe, bila je predviđena uzajamna pomoć

Politička konvencija se odnosila na podelu Makedonije, pošto su i jedna i druga država polagale pravo na Makedoniju s obzirom na to da je tamo živelo i bugarsko i srpsko stanovništvo a najviše zbog geostrategijskog položaja Moravsko-Vardarske doline; teško je bilo sklopiti tu političku konvenciju ali na kraju ona je zaključena tako što je predviđeno da posle proterivanja Turaka iz Makedonije, Srbiji pripadne deo severno i zapadno od Šar planine a Bugarskoj istočno od planine Rodopa i reke Strumice, za središnji deo Makedonije bilo je predviđeno da to bude jedna autonomna oblast.

Međutim prilikom potpisivanja ove političke konvencije, Bugarska nije bila iskrena što će pokazati konvencija sa Grcima, a naročito će to pokazati II Balkanski rat koji će se voditi između Srbije i Bugarske.

- Po vojnoj konvenciji (Srbija – Crna Gora) bilo je predviđeno delovanje i srpske i crnogorske vojske u Sandžaku, i bilo je predviđeno da crnogorska vojska izvrši pohod na Skadar i u slučaju potrebe da joj pritekne u pomoć srpska vojska .

Inače, u vreme potpisivanja ovih sporazuma, nije postojala država Albanija već su i dalje bila tu tzv. Arbanaška plemena. Politička konvencija (Srbija i Crna Gora) nadovezuje se na vojnu pa je bilo predviđeno proširenje i Srbije i Crne Gore na Sandžak i stvaranje zajedničke granice u Sandžaku te izlazak obe države na Jadran.

- Vojna konvencija (Bugarska i Grčka) značila je da bugarska vojska deluje na tzv. Trakijskom ratištu, a Grčka da deluje na području tzv. Egejske Makedonije (to je današnja severna Grčka)

Politička konvencija nadovezala se takođe na vojnu, što je značilo da Bugarskoj pripadne Trakija, Grčkoj Egejska Makedonija ali potpisivanje političke konvencije Grci su uslovili ultimatumom da Bugarska odustane od prihvatanja autonomne Makedonije (po onoj političkoj konvenciji sa Srbijom); tako da je već tada Bugarska tajno izneverila sporazum sa Srbijom.

Uzrok za izbijanje I Balkanskog rata: Težnja za oslobađanje od Turaka, težak položaj Srba pod vlašću Turaka.

Povod za I Balkanski rat: Mlado-turska revolucija koja je zahvatila Tursku u vreme aneksije 1908. godine; nosilac te revolucije bila je Turska omladina i oni su tražili reformu.

Istovremeno, italijanska vojska se iskrcava na Kritu i to koristi Crna Gora (rasulo koje je zahvatilo Tursku) i 8.10.1912. godine objavljuje rat Turskoj i tako zvanično počinje I Balkanski rat jer su u narednih 5 dana i ostale članice Balkanskog saveza objavile rat Turcima.

I Balkanski rat može se podeliti u 3 faze: 1) faza aktivnog rata (od početka rata do kraja 1912. godine) 2) faza primirja (od početka 1913. do kraja marta iste godine) 3) završna faza (od kraja marta do kraja maja 1913. godine)

Ceo rat je trajao 8 meseci.

U I fazi rata uglavnom je čitava vojska Balkanskog saveza beležila samo pobede.

Srpska vojska uspešno je delovala na Vardarskom ratištu i sama oslobodila čitavu Makedoniju. Na Vardarskom ratištu srpska vojska je ostvarila 2 velike pobede u Kumanovskoj i Bitoljskoj bici, a onda je prodrla u Egejsku Makedoniju i spojila se sa grčkom vojskom kod mesta Florine (što znači da je i grčka vojska isto imala uspeha).

Kumanovska bitka predstavlja prvu pobedu srpske vojske u I Balkanskom ratu, to je bitka sa najvećim procentom učešća oficirskog kadra, mnogi je nazivaju „učenom bitkom“.

Bugarska vojska je imala uspeha na Maričkom ratištu i donekle na Trakijskom (nije uspela da osvoji tursku tvrđavu Jedrene).

Crnogorska vojska je uspešno delovala u Sandžaku gde se spojila sa srpskom vojskom kod Novog Pazara. Takođe, crnogorska vojska je izvela i uspešnu opsadu Skadra, a deo tzv. treće srpske armije prešao je preko Šar planine u Albanske planine i oslobodio najveći deo teritorije današnje Albanije; tako je srpska vojska izašla na Jadran.

Austrougarskoj nije odgovarao razvoj situacije, pa je postavila ultimatum da se crnogorska vojska povuče sa Skadra, tako da opsada nije završena do kraja nego su se povukli, a u jeku rata 28.11.1912. godine, Austrougarska je u Valoni proglasila nezavisnu Albaniju.

Grčka vojska je uspešno delovala na Egejskom ratištu

Turska je trpela poraze na svim frontovima i tako Turska traži delovanje velikih sila da se sklopi primirje

Primirje je sklopljeno krajem decembra 1912. godine na 3 meseca i po tom primirju Turska je prihvatila da sve što je osvojila vojska Balkanskog saveza da to ostane u sastavu članica saveza. No to je bilo lažno primirje jer Turska je taj period od 3 meseca želela da iskoristi, sa jedne strane da reorganizuje svoju vojsku, a sa druge strane da obezbedi potpunu naklonost Austrougarske, i da nekako velike sile uvede u ovaj rat.

Kada je sklopljen Balkanski savez, istaknuto je da u slučaju spora među članicama saveza, arbitraža (posredovanje) može pripasti samo Ruskom caru (svi su pravoslavci); ova odluka kao i težnja Rusije da ove pravoslavne države stvore blok pravoslavnih država na Balkanu i proteraju Turke, dovela je do zaoštravanja odnosa između Austrougarske i Rusije, stoga kada se god Austrougarska nekim ultimatumom obratila članicama Balkanskog saveza, istovremeno je taj ultimatum išao i na Ruskog cara od kojeg se tražilo da deluje na Balkanski savez.

Primirje ističe krajem marta što su svi jedva dočekali jer kako je isteklo primirje tako su ponovo krenule vojne akcije i od tih akcija izdvajamo da je Bugarska vojska zatražila pomoć Srpske vojske pa joj je u pomoć pritekla Druga srpska armija na čelu sa Stepom Stepanovićem od 55.000 vojnika. Prebacivanjem Druge srpske armije na Maričko ratište omogućilo je Bugarima da glavninu vojske sa Maričkog prebace u Trakiju i da konačno zauzmu Jedrene.

Grčka vojska je završila osvajanje Egejske Makedonije i pripajanje luke Solun,

Crnogorska i Srpska vojska zauzele su Skadar i tada se Austrougarska ultimativno obratila kralju Nikoli tražeći da se crnogorska vojska povuče sa Skadra u protivnom Crna Gora će biti bombardovana sa mora (istovremeno ultimatum je otišao i na Ruskog cara).

U završnoj fazi rata umešale su se i Francuska i Engleska koje su istakle da je netrpeljivost narasla do te mere da će Balkanski rat prerasti u Evropski i otkuda pravo Srbiji i Crnoj Gori da one samoinicijativno (niko ne uzima u obzir Bugarsku i Grčku) prekrajaju granice na Balkanu (granice postavljene na Berlinskom kongresu)


- Francuska tj. njen predsednik Poenkare 30. 5. 1913. godine saziva u Londonu konferenciju ambasadora četiri države (Engleske, Francuske, Rusije i Austrougarske) koja ima zadatak da okonča I Balkanski rat

Na Londonskoj konferenciji nije bilo predstavnika nijedne članice Balkanskog saveza mada su bile posredno uključene tako što je Rusija štitila interese Srbije, Crne Gore i Grčke a Austrougarska je štitila interes Bugarske; cela atmosfera konferencije obeležena je velikim pritiskom Austrougarske usmerenim na interese Srbije i Crne Gore i donošenjem takvih odluka koje su sugestivno izazvale neprijateljstvo između Srbije i Bugarske

Cilj Austrougarske je bio da Londonska konferencija ne donese ni jednu odluku kojom bi bile potvrđene odluke političke konvencije iz Balkanskog saveza.

Odluke Londonske konferencije:

1) Turska se obavezala da ustupa sve svoje posede Zapadno od linije Enos-Midija 2) Srbija nije dobila niti izlaz na Jadran niti proširenje na Albansku teritoriju niti deo Sandžaka; dobila je samo severozapadni deo Makedonije i jedan deo Kosova (ovakva odredba iritirala je Srbiju pa je ona preko Rusije tražila da ako joj nije dat niti izlaz na Jadran niti deo Sandžaka da joj se onda da Vardarska Makedonija; to je sada iritiralo Bugare i Bugari sada traže, preko Austrougarskog cara da im se da deo Makedonije od Krive Palanke do Ohrida pod izgovorom da nikako ne žele granicu sa Srbijom, istovremeno Bugari traže od Grčke da im daju Solun). 3) Crna Gora nije dobila niti proširenje na Sandžak niti je dobila Skadar

Kako su odredbe Londonske konferencije ostale nepromenjene (nikakve primedbe nisu usvojene) to se onda Srbija zvanično obratila, nakon potpisivanja konferencije potpisnicama tražeći reviziju ugovora pod izgovorom:

1) Srpska vojska je sama delovala na Vardarskom ratištu i sama oslobodila čitavu Makedoniju 2) Srpska vojska je pružila pomoć Bugarskoj na Maričkom frontu a time i na Trakijskom 3) Srpska vojska je oslobodila najveći deo Albanije i izašla na Jadran 4) Srpska vojska dok je ratovala nije imala potpunu podršku bugarske vojske na Maričkom ratištu Do revizije ugovora nije došlo, stoga se Petar I Karađorđević obratio za pomoć Ruskom caru a on umesto da se zalaže za reviziju, on je krenuo u akciju izmirenja dojučerašnjih saveznika; na to je žestoko reagovao Nikola Pašić uputivši protestno pismo Ruskom caru u kom je rekao da nema izmirenja Srbije i Bugarske samo zbog toga što su Bugari rekli da ne žele zajedničku granicu sa Srbima pa makar se ceo svet okrenuo protiv Srbije.

Posledice i značaj balkanskih ratova[uredi]

  • Oslobođenje većeg dela Balkana od viševekovne turske vlasti.
  • Teritorijalno proširenje balkanskih država.
  • Sve članice balkanskih ratova su pretrpele velike ljudske i materijalne gubitke.
  • Prvi balkanski rat je bio oslobodilački, a drugi svakako osvajački.
Etničke razmene izmeću 1912 i 1915
Turci Grci Bugari
Egejska Makedonija 100.000 50.000
Egejska+Vardarska Makedonija 100.000
Trakija 150.000–160.000
Istočni deo Trakije 51.000
Zapadni deo Trakije 40.000–50.000
Bugarsko-Turska granica 47.000 49.000
Ukupno 190.000–200.000 150.000–160.000 250.000

Spoljašnje veze[uredi]