Bitka na Sutjesci

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Bitka na Sutjesci
Deo Drugog svetskog rata
Partizani za vreme bitke na Sutjesci
Partizani za vreme bitke na Sutjesci
Vreme: 15. maj - 15. jun 1943.
Lokacija: kanjon Sutjeske, Crna Gora i Hercegovina
Rezultat: nemačka ofanziva zaustavljena
Uzrok bitke:
Promene u teritoriji:
Civilne žrtve: preko 500 streljanih u masakru u Pivskoj Župi
Sukobljene strane
Zastava Nemačke Treći rajh
Zastava Italije Kraljevina Italija
Zastava {{{genitiv}}} NDH
Bugarska Bugarska
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg NOV i POJ
Zapovednici
Aleksandar Ler
Rudolf Liters
Josip Broz Tito
Sava Kovačević
Koča Popović
Peko Dapčević
Angažovane jedinice
{{{jedinice1}}} {{{jedinice2}}}
Jačina
120.000 + avijacija 22.000
Gubici
oko 5.300 izbačenih iz stroja (2.768 Nemaca[1], 411 vojnika NDH[1], preko 2.000 Italijana) 7.543[2]
{{{podaci}}}

Bitka na Sutjesci ili Peta neprijateljska ofanziva, je naziv koji je u jugoslovenskoj istoriografiji odomaćen naziv za operacije „Švarc“ (nem. Schwarz, „crno“) nemačkih trupa u leto 1943. godine. Cilj ove operacije bilo je razbijanje grupa otpora, kako aktuelnog, tako i potencijalnog, i čvrsto posedanje jadranskog zaleđa, što je dobilo na važnosti nastupanjem Saveznika u Sredozemlju.

Prvobitno, u vreme pravljenja plana za etapno uspostavljanje kontrole u jadranskom zaleđu, kao treća faza bila je predviđna operacija radi razoružavanja četnika u italijanskoj okupacionoj zoni, pod kodnim nazivom „Vajs III“ (nem. Weiss, „belo“). Nakon prodora Glavne operativne grupe NOVJ u istočnu Hercegovinu i Crnu Goru, nametnula se potreba za pojačanjima i revizijom planova. Nova isplanirana operacija imala je za cilj razoružanje četnika i uništenje operativne grupe NOVJ, i dobila je kodni naziv „Švarc“. Operacija je imala dve etape - razoružanje i raspuštanje četnika (i likvidaciju Mihailovićevog štaba), i uništenje operativne grupe NOVJ. Delikatan problem predstavljale su čvrste veze četnika sa italijanskim snagama. I pored saglasnosti sa najvišeg mesta, italijanske snage na svim nivoima snažno su se suprotstavljale toj ideji.

Pošto je otpor četnika izostao, borbe su počele 15. maja, koncentričnim nastupanjem protiv glavnine snaga NOVJ na prostoru Sandžaka i severne Crne Gore, a završile se 15. juna 1943. godine probojem obruča i probojem glavnine snaga NOVJ u Bosnu.

Nemačke trupe uspele su da opkole Glavnu operativnu grupu Vrhovnog štaba NOV i POJ na teškom planinskom terenu. Time su uspele da snagama NOVJ nametnu dugotrajne odsudne borbe, koje su bile suprotne taktici partizanskog ratovanja i, s obzirom na odnos snaga u ljudstvu i tehnici, bile krajnje nepovoljne po NOVJ. Snage NOVJ našle su se zatvorene na malom prostoru, neprekidno tučene koncentrisanim artiljerijskim i vazduhoplovnim snagama. One su pretrpele velike gubitke, ali su dokazale svoju borbenu čvrstinu i uspele da probiju obruč i pređu u protivofanzivu u istočnoj Bosni.

Ovo je bila nesumnjivo, i po obimu i po broju poginulih vojnika, najveća do tada preduzeta operacija na prostoru Jugoslavije. Ovaj niz operacija („Vajs I“, „Vajs II“ i „Švarc“) predstavlja prelaz između gonjenja gerilskih grupa, što je bio preovlađujući oblik dejstava 1941. i 1942, i otvorenog manevarskog rata, koji je nastupio dolaskom Druge oklopne armije na teritoriju Jugoslavije avgusta 1943. godine.

Ovu operaciju karakteriše krajnje zalaganje vojnika obeju strana na izuzetno teškom terenu. U posebno teškoj situaciji bila je operativna grupa NOVJ, koja je na slabo nastanjenom području ostala bez izvora hrane. I pored gladi, vrlo teških gubitaka, ekstremnih fizičkih napora i neprekidnih oštrih borbi snage NOVJ zadržale su visok moral, disciplinu, borbenu koheziju i ubojitost, što im je priznao i neprijatelj.[3]

Bitka na Sutjesci postala je zbog toga simbol izuzetnog požrtvovanja, hrabrosti i moralne čvrstine u najtežim iskušenjima. Mnoge ulice, škole, ustanove i sportska društva u posleratnoj Jugoslaviji nazvane su po ovoj bici.

Pripreme za operaciju „Švarc“[uredi]

Na osnovu posete ministra inostranih poslova Italije, grofa Galeaca Ćana, Hitlerovom glavnom stanu u Vinici na Istočnom frontu, kao i iz pisma koje je Hitler uputio Benitu Musoliniju, videlo se da nemački Vermaht duboko veruje da će saveznici izvršiti invaziju Balkana posle pobede kod El Alamejna i posedanje severne Afrike. Operacijama „Vajs I“, „Vajs II“ i „Vajs III“ (nem. Weiss I, II i III, „belo“), tj. bitke na Neretvi, nemački Vermaht nije postigao željene ciljeve i nije uništio pobunjenu gerilu na Balkanu, pa se pristupilo pripremama za novi poduhvat.

Operacijom „Švarc“, Vermaht je nameravao da raščisti pozadinu jadranske obale uništavajući i četnički i partizanski pokret, koji su se i dalje čvrsto držali u Hercegovini i Crnoj Gori. Pošto je plan „Vajs“ zahtevao angažovanje dodatnih snaga radi potpunog uništenja snaga NOV i POJ, Hitler je zamislio operacijski plan „Švarc“ potpuno suprotan od plana „Vajs“. Pošto su italijanski komandanti u Jugoslaviji bili veoma neskloni razoružanju četnika, Hitler je saglasnost izborio preko Musolinijeve vlade i Generalštaba. Ipak, u prvoj fazi po tom pitanju došlo je do napetosti i nesporazuma između nemačke i italijanske vojske.

Za ovu operaciju komandant Jugoistoka, general-pukovnik Aleksandar Ler, dobio je kao pojačanje na raspolaganje 1. brdsku diviziju sa istočnog fronta. Ler je taktičku komandu poverio nemačkom komandantu trupa u Hrvatskoj Rudolfu Litersu. Borbena grupacija za ovu operaciju otuda je nosila naziv Korpus Hrvatska.

Angažovane snage u operaciji „Švarc“[uredi]

Osovinske snage[uredi]

Nemci su znali za veliku važnost cele operacije pa su za nju angažovali čak 8 divizija, 3 puka i jednu celokupnu brigadu. Oko 120.000 vojnika. Osim Nemaca, angažovani su i delovi italijanske armije, hrvatskog domobranstva i bugarskih pukova. Za operaciju „Švarc“, Nemcima je bilo ustupljeno na raspolaganje:

Za operaciju je intenzivno angažovana i avijacija. Osovinske snage na terenu podržavalo je preko 300 aviona raznih tipova. Celokupnom operacijom na nemačkoj strani je rukovodio general-pukovnik Aleksandar Ler, komandant Armijske grupe E. Taktički komandant bio je general Rudolf Liters, komandant korpusa Hrvatska.

Četnici[uredi]

Što se tiče rasporeda četničkih snaga, u Crnoj Gori su se tada jedino nalazili grupe korpusa Crne Gore majora Pavla Đurišića i to:

NOVJ[uredi]

Snage NOV i POJ su brojale oko 22.000 boraca (uključujući bolnicu):

Nemački plan operacije[uredi]

U prvoj fazi, Nemci su planirali da prepadima i koristeći prevaru i iznenađenje, razoružaju i interniraju četnike oslonjene na italijanske snage. U drugoj fazi predviđeno je koncentrično nastupanje protiv snaga NOVJ.

Nemačka komanda je operativni plan nastupanja protiv NOVJ prilagodila karakteristikama terena. Planirali su da koncentričnim nastupanjem Operativnu grupu NOVJ sabiju na prirodno izolovani i gotovo nenastanjeni prostor između kanjona Tare i Pive, i planine Durmitor, te da je tamo unište masovnom upotrebom avijacije, artiljerije i planinskih trupa. 1. brdska divizija svojim severnim krilom, italijanska divizija „Venecija“, borbena grupa „Ludviger“ (724. nemački, 61. i 63. bugarski puk), 369. divizija i 118. lovačka divizija sa 4. planinskim zdrugom NDH raspoređene su polukružno sa istočne i severne strane. Ove snage trebalo je da u prvoj fazi ovladaju Sandžakom i potisnu snage NOVJ na levu stranu Tare. Južno krilo 1. brdske, divizija Ferara i 7. SS divizija trebalo je da potisnu snage NOVJ sa juga i jugoistoka. Nakon toga, 118. divizija imala je zadatak da posedne levu obalu Pive i tako zatvori okruženje tako da pokušaj proboja ometaju ne samo raspoređene snage nego i duboki rečni kanjoni. Time bi snage NOVJ bile dovedene u bezizlaznu situaciju i uništene.

Prvi deo operacije „Švarc“[uredi]

Razoružanje četnika[uredi]

Nemačka 369. divizija prodrla je pod borbom protiv jedinica NOVJ do Foče 6. maja, oslobodivši bataljon Aosta italijanske divizije Taurinenze i oko 1.000 četnika, koje su snage NOVJ 23 dana držale pod opsadom. Četnici su pušteni kućama.

Prilikom nastupanja 7. SS divizije i 118. lovačke divizije kroz istočnu Hercegovinu, nemačke snage susrele su se sa izvesnim stepenom italijanske opstrukcije i sa čarkama sa četnicima. Pritom je više stotina četnika razoružano.

Pavle Đurišić i njegove snage uspostavile su početkom maja kontakt sa nastupajućim delovima 1. brdske divizije. Nemci su odlučili da prikriju svoje stvarne namere, pa su prvu grupu razoružanih četnika pustili kućama. Prihvativši komunikaciju sa četnicima, postigli su da se veliki broj četnika na čelu sa Đurišićem koncentriše u Kolašinu, gde su već bile raspoređeni i nemački borbeni delovi. Iznenadnim prepadom 14. maja ujutro, Nemci su pohvatali četnike na spavanju, razoružali ih, i oko 1.600 internirali u zarobljeničke logore u Grčkoj i Poljskoj, a oko 800 upotrebili za radne bataljone.

Vikicitati

„Nemački udar na štab Limsko-Sandžačkih četničkih odreda desio se 14. maja...

  • Pretpostavljao se udar Nemaca, razoružanje i internacija, ali nikako za 14. maj, pa pogotovu što su Nemci (pri svom prvom upadu na našu teritoriju) prvu pohvatanu i povedenu partiju četnika (oko njih 120) vratili natrag iz Peći i Mitrovice, vrativši i oružje i što su našeg Načelnika Štaba koji je otišao za Andrijevicu (pošto je Pavle izvrdao poziv) radi studije plana za akciju protav komunista, dočekali, primili i ispratili neverovatno „džentlmenski“ (kako reče Rajo). A sve ovo pod unapred davanom garancijom Italijana, kojima se mnogo vere poklanjalo...
  • Sada počinjem sa izlaganjem događaja ...
  • 14. maja ujutru oko 7 i po časova... me je vojnik izvestio da su došli u Kolašin i oko njega Nemci sa motorizacijom.
  • U Pavlovom stanu zatekao sam samo pola pratnje... i kada sam hteo i ja poslednji da izađem, začuo se signalni pucanj u varoši, i odmah zaklaparale nemačke čizme na stepenicama stana... skočio sam sa sprata stana u baštu, ugtedao u susednoj bašti Nemce, jurnuo kroz hodnik zgrade pored drugog... i na ulici najašem na trećeg koji me mitraljetom natera u prizemlje kod pratnje Pavlove koja je već slagala oružje na gomilu i odvođena. Držao sam se ugla sobe slažući oružje sa poslednjim preostalim četnikom... sprovodnik je i nas poveo.“
    ({{{2}}})

[4]

Ukupno je razoružano oko 4.000 četnika, od kojih je većina deportovana u zarobljeničke logore. Krajem 1943. većina četnika vraćena je iz internacije.

Vikicitati

„1.)II. četnici:

  • Pri razoružanju četnika bilo je:
  • 3.200 zarobljenih,
  • mrtvih nema.“
    ({{{2}}})

[5]

Vikicitati

„III. Transportovano je:...

  • 2.) Četnika:
  • 34 oficira, 1588 vojnika,
  • Neslaganje ovih brojeva sa cifrom pod tač. II objašnjava se ovako: 800 četnika upućeno je u nosački bataljon, evakuisani su bolesni, iznemogli, ljudi preko 60 i ispod 16 godina, smrtni slučajevi usled iscrpljenosti itd.“
    ({{{2}}})

[5]

Nastupanje sa severa[uredi]

U utvrđenjima u Foči još od 15. aprila snage NOVJ držale su u blokadi delove italijanske alpske divizije „Taurinenze“ i oko 1.100 četnika. Poslednjih dana aprila, delovi 369. legionarske divizije nastupili su iz pravca Goražda prema Foči. Potiskujući Šestu istočnobosansku i Petnaestu majevičku brigadu, u Foču su prodrli 3. maja i deblokirali Italijane. Četnike su razoružali, ali ih nisu internirali.

Levo krilo 369. legionarske divizije nastupilo je iz pravca Priboja prema Pljevljima, i, ne naišavši na otpor, spojilo se sa glavninom divizije „Taurinenze“.

Nastupanje sa istoka[uredi]

Usiljeni marš preko Peštera, 2. ravnogorskog korpusa pod komandom kapetana Predraga Rakovića i Rasinskog korpusa pod komandom majora Dragutina Keserovića, hita u pomoć Vrhovnoj komandi JVUO ka planini Jadovnik, početkom maja 1943.

Pre nego što će krenuti po operacijskom planu ka uništenju četničke gerile, Vermaht je ponudio pregovore generalu Mihailoviću, nudeći mu vlast u Jugoslaviji ukoliko se saveznici eventualno iskrcaju na Jadranu i mirnu evakuaciju svojih i bugarskih trupa.

Mihailović je sve zahteve odbio i depešama u Londonu tražio da mu se tačno kaže datum savezničkog iskrcavanja. U tom cilju, četnici su učvrstili svoje položaje širom cele Crne Gore i Hercegovine a na snazi je i dalje sa Italijanima bio dogovor o međusobnom nenapadanju koji su Englezi zvali „accommodation“ (prilagođavanje, kompromis).

Operacija je sa istoka počela nastupanjem 1. brdske divizije u Crnu Goru iz pravca Peć-Novi Pazar. Početkom maja Đurišić je uspostavio kantakte sa delovima (prethodnicom Remold) 1. brdske divizije i 4. pukom Brandenburg[6].

Sredinom maja 1943. glavnina snaga JVuO se nalazila oko grada Kolašina kojeg su preoteli od partizanskih snaga još polovinom 1942. U međuvremenu, Mihailović je napustio selo Lipovo u krenuo ka Bistrici, smestivši se u selu Zaton, srez bjelopoljski.


Istog dana, uprkos uspostavljenim kontaktima i snažnom protivljenju komandanta italijanskog 14. korpusa generala Ronkalje, Nemci su nakon ulaska u Kolašin zarobili majora Pavla Đurišića sa celim štabom i oko 1.200 četnika. U istoj akciji su zarobljeni i major Nikola Bojović, načelnik štaba Đurišića.

Uprkos protestu Italijana da se major Đurišić pusti, on je avionom prebačen u zarobljenički logor Strij u Poljskoj, dok je većina oficira deportovana u zarobljenički logor Osnabrik.

U svom prodoru prema Hercegovini, jedinice 7. SS „Princ Eugen“ divizije su zarobile oko 500 hercegovačkih četnika i sprovela ih u Srbiju.

O zarobljavanju majora Đurišića, Mihailović je obavestio depešom London. Konačno, nakon Mihailovićevog bekstva iz Crne Gore, a istovremeno i iz nemačkog obruča, nemačka komanda naređuje da se u Splitu štampa ucena za vođu četničke gerile. Čim je nemački plan „Švarc“ okrenuo svoju aktivnost protiv snaga NOV i POJ koja se vrlo brzo nasukala u centralnoj Crnoj Gori, izašla je ucena i za Tita na istom plakatu sa Mihailovićem i sa istom cifrom od 200.000 zlatnih nemačkih maraka. Nakon zarobljavanja glavnine četničkih crnogorskih odreda kod Kolašina, Nemci su nastavili operaciju „Švarc“.

Prethodne borbe[uredi]

Dok su Nemci vršili pripreme za operaciju „Švarc“, na teritoriji Hercegovine i Crne Gore vođene su oštre borbe.

Operativna grupa NOVJ-a je nakon pretrpljene ofanzive „Vajs“ krenula svim snagama preko Hercegovine da se probije u Crnu Goru, uništi četnike i Italijane, i zavlada terenom. Na tom prostoru bi se iscrpljeni borci odmorili, ranjenici lečili, a zatim bi se krenulo prema Kosovu u južnu Srbiju.

Žestoke borbe između partizana i italijansko-četničkih snaga vođene su na sektoru Foča-Kalinovik-Gacko-Šavnik. Nevesinje koje je prelazilo iz ruke u ruku čak osam puta. Snage NOVJ su 6. aprila forsirale Drinu, razbile delove divizije Taurinenze i četnike kod Ifsara, zauzele Čajniče i opkolile Foču, u kojoj je opkoljen jedan italijanski bataljon i oko 1000 četnika.

Goneći četnike sve dublje u Crnu Goru, Vrhovni štab NOVJ se prebacio na planinu Durmitor.

Nakon teškog poraza nanesenog Italijanima u pivskom Javorku 1. maja Prva i Druga proleterska divizija krenule su u obuhvatno nastupanje radi likvidiranja italijansko-četničkog garnizona u Kolašinu, sa namerom da nastave prodor prema Beranama. U sklopu opkoljavanja Kolašina, udarna grupa bataljona (dva bataljona Četvrte i jedan bataljon Pete crnogorske brigade) razbili su 15. maja 383. italijanski puk kod Bioča.

U oblasti Kolašina i Bijelog Polja se ofanziva NOVJ sudarila sa ofanzivnim nastupanjem Nemaca. Prvi oštri sukobi izbili su u Mojkovcu i kod Brodareva 15. maja.

Početne borbe[uredi]

Seljaci prenose ranjenike

15. maja 1943. otpočela je Bitka na Sutjesci protiv Glavne operativne grupe Vrhovnog štaba NOVJ-a. Do prvih oštrih sukoba došlo je na severu, između Čajniča i Foče, sa delovima 369. legionarske divizije, i na istoku, kod Brodareva i Mojkovca, sa 1. brdskom divizijom.

Suočivši se sa nastupanjem krupnih nemačkih snaga sa istoka, Vrhovni štab NOVJ-a odlučio je da zauzimanjem Foče spreči zatvaranje obruča i obezbedi komunikaciju prema istočnoj Bosni. Napad je od 21. do 25. maja izvodila ojačana Prva proleterska divizija protiv glavnine nemačke 118. lovačke divizije i 4. gorskog zdruga NDH. I pored određenih taktičkih uspeha (razbijanja 7. gorske pukovnije 21. maja i 13. gorske pukovnije 24. maja), nakon bočnog udara delova 369. divizije kod Gradca 25. maja, ovaj napad pokazao se besperspektivnim. Otuda je Vrhovni štab 27. maja naredio prebacivanje svih snaga na levu obalu Tare.

118. lovačka divizija imala je zadatak da sa zapada izbije na Pivu i blokira je. Njen 738. puk 22. maja bez kontakta sa jedinicama NOVJ izbio je na Vučevo, visoravan zapadno od Pive. Međutim, na ovoj širokoj i neprohodnoj oblasti nisu mogli da organizuju veze i snabdevanje, pa je komandant puka, potpukovnik Anaker, jedan bataljon uputio na jug, radi uspostavljanja veze sa 7. SS divizijom, a jedan na zapad, radi veze sa štabom svoje divizije. Preostali, 2. bataljon u dramatičnoj borbi 29. maja dva bataljona Druge proleterske zbacili su sa dominantnih pozicija. Intervenciju delova divizije sa severa, preko Drine, suzbile su snage Prve proleterske divizije koje su se prebacile preko Tare. Time su snage NOVJ čvrsto zaposele Vučevo i sprečile Nemce da zatvore obruč na Pivi. Sledeća prirodna prepreka na kojoj je 118. divizija to mogla učiniti, bila je dolina Sutjeske.

Od 18. maja počelo se ispoljavati nastupanje 7. SS divizije i italijanske divizije Ferara sa juga prema Šavniku, Žabljaku i Mratinju. Uspešna odbrana Prve dalmatinske i Pete crnogorske koje su suzbile nastupanje desnog krila 7. SS divizije i Italijana, omogućila je organizovanje napada na levo krilo 7. SS divizije. Počev od 31. maja, pa do 5. juna, 4. crnogorska, 7. krajiška i 10. hercegovačka vodile su oštre i iscrpljujuće borbe sa Nemcima na krševitim stranama planine Bioč i u gornjem toku Pive. Postignuti uspesi bili su nedovoljni, s obzirom na rezerve kojima su Nemci raspolagali.

Ustanovivši da je taj pravac, preko izvorišnog dela Sutjeske i Gatačkog polja, gusto posednut po dubini, Vrhovni štab je organizovao savetovanje 3. juna u Mratinju. Zaključeno je da je situacija kritična, i snage su podeljene na dva dela. Prvu grupu sačinjavale su Prva i Druga divizija sa vrhovniš štabom, a drugu Treća (u nešto izmenjenom sastavu) i Sedma divizija, sa Centralnom bolnicom i delom većnika AVNOJ-a. Drugom grupom rukovodili su Milovan Đilas, kao delegat Vrhovnog štaba, i Sava Kovačević, koji je imenovan za komandanta Treće divizije. Dve grupe trebalo je da se probijaju u divergentnim smerovima radi razvlačenja nemačkih snaga. Prva grupa trebalo je da se probija preko Sutjeske, dok je drugoj dat zadatak da se vrati na desnu obalu Tare, u Sandžak.

Saveznička vojna misija u partizanskom Vrhovnom štabu[uredi]

Obavešten o dolasku britanske vojne misije, Vrhovni štab je 20. maja 1943. napustio Đurđevića Taru i smestio se u šumu kod Crnog Jezera, u podnožju Durmitora.

U noći 27/28. maja je stiglo je britansko Odeljenje za vezu, sa šifrovanim nazivom misija „Tipikal“. Na čelu ove misije nalazili su se kapetan Bil Stjuart, koji je govorio srpsko-hrvatski jezik, jer je pre rata radio u britanskom konzulatu u Zagrebu, i Vilijam Dikin, profesor istorije na Oksfordu. Pored njih dvojice misija je imala još 4 člana.

Već sutradan Tito je primio Britance i zahtevao je vojnu pomoć i tražio da britansko vazduhoplovstvo bombarduje nemačke centre koncentracije. Pošto na ovom sektoru nije bilo nijednog četničkog vojnika, Dikin je javljao komandi da se jedino snage NOVJ bore protiv Nemaca. Nešto kasnije, nakon borbe na Sutjesci i upoznavanja sa situacijom u Bosni, te nakon zarobljavanja četničkog komandanta Zeničkog odreda Goluba Mitrovića kod kojeg su zaplenjeni dokumenti o saradnji s NDH i Nemcima, kapetan Dikin javio je da četnici sarađuju sa Nemcima i Italijanima protiv partizana[7].

U Mihailovićevom štabu se tada nalazio britanski pukovnik Vilijam Bejli. Nakon prolećne krize u odnosima, kad je izvestio o saradnji četnika sa Italijanima, Bejli je izvestio komandu u Kairu da je Draža Mihailović na vreme izbegao iz Crne Gore, i da Nemci razoružavaju četnike.

Saveznički komandant Sredozemlja general Vilson je 26. maja 1943. godine izdao zapoovest Mihailoviću da svoje trupe prebace istočno od Ibra, i da tamo vode borbu sa Nemcima, jer zapadno od Ibra „partizani predstavljaju dobru i efikasnu borbenu snagu u svima rejonima gde je general Mihailović predstavljen jedino kvislinzima"[8].

Vrhovni Štab u obruču[uredi]

Vrhovni štab je video da se glavna operativna grupa može probiti jedino dolinom Sutjeske jer su tu bile slabije snage Nemaca. Međutim, Nemci su predvideli ovakav razvoj događaja, pa su požurili da utvrde čitavu dolinu Sutjeske.

Na mestima: Tjentište, Ljubin Grob, Vučevo, Bare, Ličke Kolibe, Košuta, Popov Most, Milinklade, Suha, Vrbnica, Maglić i Volujak, koja leže u dolini reke Sutjeske skoro mesec dana su se vodile teške i krvave borbe u drugoj fazi operacije „Švarc“, pa je bitka zbog ovih mesta koja leže u dolini reke Sutjeske i dobila naziv „Bitka na Sutjesci“.

Operativna glavnina NOVJ je imala i centralnu bolnicu sa oko 3000 ranjenika, od kojih su 1000 bili tifusari.

U napad preko Pive i Vučeva u dolinu Sutjeske upućena je Prva proleterska divizija. Kao dominirajuća tačka trebalo je posesti brdo Vučevo, napraviti koridor za slobodni prolaz preko Sutjeske, pravcem Zelengore i dalje u Bosnu.

I Nemačka komanda je predvidela takvu mogućnost, pa je poslala prethodnicu da zauzme Vučevo. U borbi prsa u prsa, snage Prve proleterske divizije su uspele da zbace Nemce i zagospodare ovom dominirajućom tačkom. Nemci su zatim počeli zaposedati čitavu dolinu Sutjeske, od Tjentišta do njenog ušća u Drinu kod Čelebića. Tim pravcem je prodirala i 7. SS divizija „Princ Eugen“ koja je opkoljavala glavninu snaga i centralnu bolnicu. Početkom juna počela je prava drama na Sutjesci.

Pošto je pokušaj proboja fronta preko Foče propao, Vrhovni štab je morao da se vrati na početne položaje, što su Nemci iskoristili da naprave još čvršći obruč.

Tako se prvih dana juna čitav Vrhovni štab našao u obruču, zajedno sa centralnom bolnicom u dolini Sutjeske.

Tito i Ivan Ribar na Sutjesci

Tito je 3. juna sa Vrhovnim Štabom prešao Pivu kod Mratinca. Istog dana na sednici Vrhovnog štaba se diskutovalo o položaju grupacije NOVJ sa bolnicom.

Pored svakodnevnih borbi, kanjon Sutjeske su svakodnevno zasipali avioni bombama i to u vrlo niskom letu. Naročito su veliki gubici bili u redovima Druge dalmatinske brigade koja se sukobljavala sa jačim snagama 117. divizije. U operativnom dnevniku Nemačke komande stoji da je u borbi kod Gackog za jedan dan poginulo 200 partizana i 50 Nemaca.

U teškoj situaciji po Vrhovni štab i čitavu glavninu, odlučeno je da se čitava operativna grupa podeli na dva dela:

Prvu grupu bi činilo deset brigada Prve i Druge proleterske divizije, koje su već forsirale Pivu, a drugu grupu šest brigada Treće udarne i Sedme banijske divizije sa centralnom bolnicom koje su se nalazile istočno od Pive.

Prva grupa je trebala da se probije preko Sutjeske na severozapad, a druga s centralnom bolnicom preko reke Tare natrag u Sandžak.

Na prostoru oko kanjona Sutjeske i Suhe počele su žestoke borbe za okolne visove, koji su naizmenično padali u ruke i jednih i drugih. Napravljen je prostor od 5-6 km za prolaz glavnine snaga. Tu su trebali krenuti i ranjenici.

Prva proleterska divizija je krenula preko Milinklada i 8. juna 1943. izbila u rejon Lučkih i Vrbničkih koliba na Zelengori. Druga proleterska divizija je imala manje sreće. Na mestu Bare, nedaleko od Volujaka bilo je poprište krvavih borbi sa jedinicama 118. nemačke divizije.

Naročito je stradala Druga dalmatinska brigada. Samo u jednom danu poginulo je preko 600 boraca. Ostao je manji vod koji je poslao poruku Vrhovnom štabu da će se svi borci boriti do poslednjeg. Nemački udari na Barama i Košuti su bili još žešći.

Naročito teška situacija bila je na sektoru druge grupe, koja se sa centralnom bolnicom probijala neuspešno preko Tare u Sandžak.

Zato je Vrhovni štab naredio da druga grupa krene sa njom zajedno preko Vučeva i Sutjeske. To je iziskivalo nekoliko dana, pa je obruč bio još čvršće stegnut. I pored predloga komandanta Prve proleterske divizije Koče Popovića da se sve snage probiju u pravcu gde se probijala Prva proleterska divizija, Vrhovni štab je ostao da čeka drugu grupu koju je predvodio Sava Kovačević.

U velikom obruču u kome se tada nalazio Vrhovni štab, javljeno je da je 9. juna 1943. godine Tito ranjen na brdu Milinklade na planini Ozren. Pukovnik Savo Orović je svojim foto-aparatom ovekovečio ovaj događaj pored jedne pećine, gde se skrivao Vrhovni štab. U istom napadu, poginuo je kapetan Bil Stjuart, Đuro Vujović, titov lični patilac i još nekoliko partizana.

Da bi se spasla glavnina snaga i centralna bolnica naređeno je bilo da se posednu dominirajuće kote „Velika Košuta“ i „Ljubin Grob“, koje su se još nazivale „koridori spasa“. Za Košutu je bila određana Sedma brigada Druge proleterske divizije]], dok je Četvrta proleterska crnogorska NOU brigada branila Ljubin Grob. Tu je poginuo i komandant Četvrte crnogorske brigade Vasilije Đurović Vako.

Proboj obruča[uredi]

Pre početka glavnog boja naređeno je da se zakopa sve teško oružje, spali arhiva i svi konji zakolju za ishranu boraca. Prvi tračak nade za izvlačenje iz obruča načinjen je 10. juna u ranim jutarnjim satima. Tada su se delovi Prve proleterske brigade kod sela Balinovac u jurišu probila kroz dva nemačka bataljona i zajedno sa Trećom krajiškom brigadom nastavila da goni Nemce prema putu Foča-Kalinovik.

O ovom proboju je javio Berlinu i general Ler, ali ga je nazvao lokalnim probojem.

To je bila velika greška kojom su Nemci propustili priliku da unište snage NOVJ u kotlu Sutjeske. Ostavljajući po strani rascep od 2 km u frontu, Nemci su ponovo skoncentrisali obruč u dolini Sutjeske, ali tu nije više bila glavnina snaga NOVJ.

Kroz pocepani deo fronta već idućeg dana će se izvući sve jedinice Prve i Druge proleterske i Sedme banijske divizije s Vrhovnim štabom.

10. juna 1943. je stigao i deo sa centralnom bolnicom, ali bez Save Kovačevića.

12. juna zauzeto je selo Rataj i tako još više proširena pukotina u nemačkom obruču. Posle novog proboja, definitivno je napravljen koridor spasa od 20 km prema Jahorini.

14. juna sve brigade Prve, Druge i Sedme divizije probile su se s Vrhovnim štabom i delom ranjenika pravcem Zelengore.

Takve sreće nije bila Treća udarna divizija Save Kovačevića s glavninom centralne bolnice koja je ponovo naletela na nemački obruč u dolini Sutjeske. Na Tjentištu je 12. juna izbrojano 214 mrtvih partizana, a 34 su zarobljeni. U nemačkom izveštaju se spominje da je pronađena masovna grobnica tifusara i da su sva okolna sela i naselja spaljena zbog zaraze.

U samoj dolini Sutjeske nalazile su se 7. SS, 118, i 1. brdska divizija, italijanska divizija „Ferara“. 13. juna 1943. počeo je odlučujući prodor ove grupe. Divizija je podeljena na nekoliko delova i probijala se duž reke Sutjeske samostalno. U jednom od takvih juriša, nadomak zidina spaljenog sela Krekova poginuo je Sava Kovačević. Uz velike gubitke, Treća divizija se probila u dolini Sutjeske i uskoro priključila ostalim jedinicama na Zelengori.

13. juna, Nemci su pronašli u dolini Sutjeske ranjenike koji su se odvojili od glavnine i sve ih pobili. U nemačkom izveštaju piše da su svi poubijani, jer je većina bila zaražena tifusom.

14. juna prodorom prema Zelengori, glavnina je uspela izaći iz obruča i uputila se u Bosnu.

15. juna okončana je operacija „Švarc“. 118. divizija je prestala sa napadima, a general Liters je javljao Hitlerovom glavnom štabu da je glavnina partizanskih snaga uspela da pobegne iz Crne Gore u Bosnu.

Posledice[uredi]

Operacija „Švarc“ je nanela velike gubitke jedinicama NOVJ:[9]

  • 1. divizija: 1514 poginulih od 5041 boraca ukupno, ili 30,03 %
  • 2. divizija: 2605 poginulih od 8106 boraca ukupno, ili 32,14 % (računajući jedinice pod njenom komandom 10. juna)
  • 3. divizija: 1554 poginulih od 4664 boraca ukupno, ili 33,32 % (računajući i 3. bataljon 10. hercegovačke brigade)
  • 7. divizija: 1349 poginulih od 2547 boraca ukupno, ili 52,96 %

Tokom bitke je ukupno poginulo 7022 boraca NOVJ. Na Sutjesci su ginuli borci gotovo iz svih krajeva Jugoslavije: Dalmatinci i drugi hrvatski partizani, Srbijanci, Crnogorci, Bosanci. Poginuli su istaknuti revolucionari: Veselin Masleša, Sava Kovačević, Sima Milošević, Vasilije Đurović Vako, Ivan Goran Kovačić, Olga Popović-Dedijer, Pero Ćetković, Moma Stanojlović i mnogi drugi, ali je glavnina NOVJ-a bila sačuvana.

Operacija „Švarc“ se smatra jednom od prekretnica u Narodnooslobodilačkom ratu u Jugoslaviji.

Samo nekoliko meseca kasnije, sve zapadne sile su počele da uzdižu Narodnooslobodilački pokret, sve do Teheranske konferencije kada je isti pokret priznat kao jedini legitimni antifašistički pokret u Jugoslaviji.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ a b Izveštaj komandanta nemačkih trupa u NDH od 20. juna 1943, Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda-a, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 3, dokument 94, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  2. ^ Kučan (1996), str. 33.
  3. ^ Izveštaj komandanta 118. lovačke divizije od 16. juna 1943. o toku borbi sa snagema NOVJ, obostranim gubicima i iskustvima za vreme operacije „Švarc“, Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda, tom XII - nemački dokumenti, knjiga 2 (1943), Vojnoistorijski institut, Beograd 1978, dokument 92, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  4. ^ Izveštaj kapetana Mirka Kuklića, AVII - Vojni arhiv, arhivski fond D. M., CG—P—101.
  5. ^ a b Izveštaj Obaveštajnog odseka 1. brdske divizije od 15. juna 1943, Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda-a, II / 9, Prilozi, dokument 13, pp. 464
  6. ^ http://www.znaci.net/00001/4_12_3_63.htm Predlog potpukovnika Hajnca od 11. maja 1943. komandantu Jugoistoka za angažovanje delova divizije „Brandenburg“ u Crnoj Gori i za saradnju sa četničkim odredima Pavla Đurišića, Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda-a, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 3, dokument 63
  7. ^ Дикин, Вилијам (1973). Бојовна планина. Београд: НОЛИТ. 
  8. ^ Zbornik dokumenata i podataka o NOV-u, tom XIV - dokumenti četničkog pokreta Draže Mihailovića, knjiga 2 (januar - septembar 1943) Vojnoistorijski institut, Beograd 1973, dokument br. 226, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  9. ^ Kučan (1996).

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]