Boja

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Disambig.svg
Ukoliko ste tražili nešto drugo, pogledajte članak Boja (višeznačna odrednica).

Boja je pojam koji se odnosi na određeni svjetlosni osećaj fizičke osobine svetlosti, čija kretanja prima naš vizuelni aparat (oko i deo mozga zadužen za interpretaciju podataka), a koja dolaze iz nekog izvora ili se odbijaju sa površine neke materije. Zraci svetlosti su elektromagnetska kretanja tačno određenih talasnih dužina. Ljudsko oko registruje sve one koji se nalaze u opsegu između 3600 i 7800 angstrema. Sva ostala svetlosna kretanja osećamo drugim čulnim organima.[1]

Kružna paleta boja

Kada kretanje određene talasne dužine dođe do ljudskog oka, izaziva se tačno određen nadražaj koji ima kao rezultat percepciju žutog, plavog, crvenog, itd. Ako u naše oko stignu u snopu kretanja svih talasnih dužina tada osećamo bezbojnost odnosno belo. Dakle, ako neka materija odbija sve zrake svjetlosti, tj. sve svetlosne talasne dužine, tada tu materiju vidimo kao belu. Suprotno tome je kada određena materija upija sve zrake, odnosno ne odbija ni jednu talasnu dužinu prema našem oku, onda tu materiju vidimo kao crnu. Između te dve granice nalazi se ceo spektar boja.[2]

Kada pustimo da belo sunčevo setlo padne na staklenu prizmu, ono se lomi pod različitim uglovima, razlažući se na sastavne delove, koji izlaze na drugoj strani prizme u obliku šarene trake boja. Taj efekat nazivamo sunčev spektar boja. U sunčevom spektru se mogu jasno videti devet boja sa posebnim prelazima. Tih devet boja čine: crvena, narandžasta, žuta, žutozelena, zelena, zelenoplava, plava, indigo i ljubičasta. Te boje takođe možemo videti posle kiše, kada se sunčevi zraci lome kroz kišne kapi razlažući se na spektar boja (duga). Ljudsko oko razlikuje 160 nijansi boja sunčevog spektra. Ovo ne predstavlja ukupan broj boja koje ljudsko oko može da razazna. Normalno ljudsko oko razlikuje oko 10. miliona boja.

Boja se, takođe, odnosi na praškastu materiju ili pigment, koji ima svojstvo da oboji neku površinu. Pigmenti, u sklopu sa veznim sredstvima, se koriste kao sredstvo za bojenje i njihovim međusobnim mešanjem se mogu dobiti sve boje.

Problematikom boja su se tokom istorije ljudske civilizacije bavili mnogi ugledni i učeni ljudi među kojima se naročito istakao njemački fizičar Vilhelm Ostvald, koji je i prvi napravio danas opšte prihvaćenu podjelu boja prema hromatskim svojstvima.

Boja ima različita svojstva: hromatska, tonska i kontrastna.

Hromatska svojstva[uredi]

Boje se prema hromatskim svojstvima dijele na šarene i nešarene, tj. hromatske i ahromatske (neutralne). Šarene ili hromatske boje su sve one koje se nalaze unutar sunčevog spektra, a nešarenim ili ahromatskim pripadaju crna, bijela i sive, koje se takođe nazivaju „neboje“.

Boje koje se nalaze unutar sunčevog spektra se dijele na:

  • Primarne ili osnovne boje
  • Sekundarne boje
  • Tercijarne boje

Primarne ili osnovne boje[uredi]

Crvena, plava i žuta spadaju u primarne ili boje prvog reda. Međusobnim mešanjem ove tri boje dobijaju se sve ostale.

Sekundarne boje[uredi]

Boje drugog reda, ili sekundarne boje, dobijaju se kada pomešamo dve osnovne boje u meri 1:1 tako da, u sekundarnoj boji imamo dve primarne boje.

1. crvena + plava = ljubičasta

2. plava + žuta = zelena

3. žuta + crvena = narandžasta

Tako proizlazi da su narandžasta, zelena i ljubičasta boje drugog reda.

Tercijarne boje[uredi]

U boje trećeg reda, ili tercijarne boje, ubrajamo sve ostale nijanse boja koje nastaju mešanjem jedne osnovne i jedne sekundarne boje u različitim merama. Delimo ih na čiste i neutralne.

Tonska svojstva[uredi]

Dodavanjem ahromatskih boja, bijele ili crne, nekoj drugoj boji nastaje tonalitet boja. Tonalitet je količina svetla u nekoj boji. Bela i crna, mešane sa nekom hromatskom bojom menjaju njen tonalitet ili, bolje rečeno, čine je svjetlijom ili tamnijom.

Ahromatski tonovi[uredi]

Ahromatski tonovi nastaju kao rezultat mešanja ahromatskih boja, čime nastaje siva. Njih predstavljaju sve nijanse sive boje.

Svijetli hromatski tonovi[uredi]

Svetli hromatski tonovi nastaju dodavanjem bele u čistu boju.

Zagašeni hromatski tonovi[uredi]

Zagašeni hromatski tonovi nastaju dodavanjem crne u čistu boju.

Mutni hromatski tonovi[uredi]

Nastaju miješanjem sive i čiste boje.

Tercijarni čisti i neutralni tonovi[uredi]

Tercijarni čisti tonovi podrazumijevaju sve nijanse boje koje dobijemo, na primjer, miješanjem žute i crvene u različitim merama, osim narandžaste, koja je sekundarna boja. Isto važi i za sve ostale kombinacije osnovnih boja.

Neutralni tercijarni tonovi su rezultat mešanja jedne osnovne i jedne sekundarne boje. Na primjer, kada žutu potamnimo ljubičastom ili narandžastu plavom nastaju neutralni tonovi trećeg reda.

Degradacija boje[uredi]

Degradacijom boje postižu se tonske vrednosti boje. Bilo koja čista boja poseduje kolorističku jačinu, intenzitet i žarkost. Dodavanjem crne i bele u čistu boju gube se te vrednosti. Taj fenomen se naziva degradacija boje.

Pigmentne boje kao materijal u likovnoj umjetnosti[uredi]

Pod imenom pigmentnih boja podrazumevamo boje, kazano slikarskim rečnikom, raznobojne praškove materije koje sačinjavaju elementarnu sirovinu za pravljenje umetničkih boja. Ove boje se nalaze u prirodi ili su hemijski proizvodi i prema tome se dele na prirodne boje ili zemljane boje i hemijske boje koje su dobijene hemijskim postupcima.

Prirodne boje se nazivaju boje od raznobojne zemlje koje su nastale kao produkt raspadanja stijene i minerala. Ove boje pre uporebe treba preraditi što danas čine fabrike boja, putem ispiranja vodom, taloženjem, sušenjem, mlevenjem ili prosejavanjem.

Hemijske boje nastaju kao rezultat hemijskog procesa pri čemu se od dve otopine dobija talog koji se ispira, zatim se suši, melje i prosejava, te u vidu raznobojnog praška dolazi u slikarstvo kao sirovina za pravljenje umetničkih boja.

Pigmentne boje se dele na osnovne boje i pomoćne boje. Pomoćne boje su neboje bela i crna. Kombinovane boje su one boje koje su nastale kombinovanjem osnovnih boja. One mogu biti umetničke boje i boje za krečenje. Boje za krečenje su boje kojim se dodaje gips ili kaolin da bi se dobile veće količine boje i koriste se za studije ili za krečenje i druge primenjene svrhe.

Veziva za boje[uredi]

Veziva za boje nazivamo one meterijale u slikarstvu koje posle isparenja svojih rastvarača ili svoje tečne strane prelaze u čvrsto stanje i vezuju se u sebi kao i za podlogu za koju prionu.

Veziva za boje mogu biti mineralna, kao na primer kreč, ili organska kao gumirabika, smola sa voća, dekstrin, med, šećer, na čijim lepljivim osobinama počiva uglavnom akvarel i gvaš, zatim kazein, sirovo kokošije jaje, kao i sušiva ulja koja su spojna sredstva novijeg datuma. Sušivost ulja počiva na njegovoj osobini da deo ispari a deo pređe u čvrsto stanje i u tome prelazku ulje u čvrsto stanje koje je jedna složena materija počiva njegova lepljivost i upotreba kao vezivo za boje u uljanom slikarstvu.

Veziva za boje su vosak, tutkalo, kazein, gumi arabikum, tragant, med, štirak, dekstrin, gašeni kreč, krečno mleko, itd.

Poreklo reči u srpskom jeziku[uredi]

Reč boja potiče iz turskog jezika (boya - što označava boju kao materijal, farbu). Originalna, davno zaboravljena, slovenska reč koja je označavala ovaj termin u srpskom jeziku je cvet/cvjat.

Boje kao materijal mogu biti: slikarske (uljane, vodene, tempere, drvene boje, tuš u boji...), molerske ili građevinarske (farba), stolarske, boje za metal (farba)...

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Bohren, Craig F. (2006). Fundamentals of Atmospheric Radiation: An Introduction with 400 Problems. Wiley-VCH. ISBN 3-527-40503-8. 
  2. ^ Arthur C. Hardy and Fred H. Perrin. The Principles of Optics. McGraw-Hill Book Co., Inc., New York. 1932.

Literatura[uredi]