Budimpešta

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije

Skoči na: navigacija, pretraga
Budimpešta
mađ. Budapest
Pogled na Parlament i Dunav
Pogled na Parlament i Dunav
Osnovni podaci
Država: Mađarska Mađarska
Region: —
Osnovan: 1867.
Stanovništvo
 - grad:
 - aglomeracija:
1.702.297
2.475.740
Površina grada 525.16 km²
Gustina stanovništva 3.241,5 st/km²
Gradska vlast
Veb-strana budapest.hu
Gradonačelnik Gabor Demski
Lokacija
Položaj grada - Budimpešta

Budimpešta (mađ. Budapest) , glavni grad Mađarske i glavni politički, industrijski, trgovački i saobraćajni centar zemlje ima preko 1,7 miliona stanovnika, što je manje od vrha, dostignutog sredinom 1980-ih kada je imala 2,1 miliona. Postala je jedan grad koji zauzima obe obale Dunava spajanjem Budima i Obude na desnoj obali, sa Peštom na levoj (istočnoj) obali Dunava.

Sadržaj

[uredi] Istorija

Lančani most noću

Poznata istorija Budimpešte počinje sa rimskim gradom pod imenom Aquincum, osnovanim oko 89. godine nove ere, na mestu starije keltske naseobine blizu mesta gde je nastala Obuda. Aquincum je od 106. do kraja 4. veka bio glavni grad provincije, donje Panonije. Na mestu današnje Pešte je bio izgrađen grad Contra Aquincum (ili Trans Aquincum).

Oblast su oko 900. godine osvojili Mađari, koji su oko jednog veka kasnije osnovali kraljevinu Mađarsku. Kada su je uništili Mongoli, 1241, Pešta je već bila značajno mesto, i brzo je ponovo izgrađena, ali je Budim bio sedište kraljevskog dvora od 1247. i 1361. je postao glavni grad Mađarske.

Turci su osvojili veći deo Mađarske u 16. veku, i prekinuli su rast grada: Peštu su sa juga zauzeli 1526. godine, a Budim 15 godina kasnije. Dok je Budim ostao sedište turskog upravnika, Pešta je bila vrlo zapuštena do 1686. kada su je osvojili Habzburški vladari. Godine 1690. Velikom seobom Srba pod patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem povećava se broj budimskih i peštanskih Srba koji su već od ranije živeli na ovim prostorima. Veliki deo Srba se nastanio u budimskom Tabanu.

Pešta je od 1723. bila sedište administrativnog aparata kraljevstva, koji je najbrže rastao u 18. i 19. veku, i inicirao izraziti rast grada u 19. veku.

Muzej lepih umetnosti

Spajanje tri distrikta pod jednu administraciju, koje je prvo propisala mađarska revolucionarna vlada 1849 je poništeno ubrzo potom, po reuspostavljanju habzburške vlasti. Konačno je ovu odluku sprovela autonomna mađarska kraljevska vlada, uspostavljena po Austro-Ugarskoj nagodbi iz 1867 (vidi Austro-Ugarska). Broj stanovnika "ujedinjene" prestonice je porastao u periodu od 1840. do 1900. na 730 000.

U 20. veku je većina rasta broja stanovnika otpadala na predgrađa, Ujpešt (Nova Pešta) je više nego udvostručila broj stanovnika između 1890. i 1910, a većina industrije zemlje se koncentrisala u gradu. Ljudski gubici Mađarske tokom Prvog svetskog rata, i potonji gubitak više od polovine teritorije kraljevstva (1920.) je zadao samo privremeni udarac broju stanovnika, a Budimpešta je postala prestonica manje, ali sada suverene države. Do 1930. je uže gradsko jezgro brojalo milion stanovnika, uz dodatnih 400 000 u predgrađima.

Oko trećina od 200 000 Jevreja u Budimpešti je umrla tokom nacističkog genocida tokom nemačke okupacije u Drugom svetskom ratu. Grad je znatno porušen u sovjetskoj opsadi tokom zime 1944, a oporavio se tokom 1950-ih i 1960-ih. Budimpešta je tokom 1980-ih podelila sudbinu države kada je broj stanovnika smanjen usled povećane emigracije i smanjenja nataliteta.

[uredi] Srbi u Budimpešti

Danas u Budimpešti živi preko dve hiljade Srba. Oni su mahom potomci dalekih predaka iz "Čarnojevićevog jata" koji su se doselili Velikom seobom Srba 1690, ali ima i Srba koji su se doselili počev od 90-ih godina 20. veka i povećavaju broj malobrojne ali veoma aktivne i žive zajednice Srba u Mađarskoj. Srbi u Budimpešti imaju svoju Srpsku pravoslavnu crkvenu optšinu sa sabornim hramom Velikomučenika Svetog Georgija u Srpskoj ulici (mađ. Szerb utca) blizu popularne Vacke (mađ. Váci utca) ulice, koja je u sklopu Eparhije budimske. U glavnom gradu Mađarske nalazi se i velelepna palata legendarnog Tekelijanuma. U Budimpešti postoji Srpsko zabavište, osnovna škola, gimnazija i đački dom. Srpsku školu pohađa preko 200 đaka. U mađarskoj prestonici rade i Samouprava Srba u Mađarskoj kao i Srpska samouprava u Budimpešti. Ovde se pojavljuju i Srpske narodne novine, nedeljnik Srba u Mađarskoj kao i list Neven. Ovde se uređuje i Srpski ekran, polučasovna emisija Mađarske televizije na srpskom jeziku koja se javlja nedeljno. U mađarskoj prestonici deluju i kvartovske (okružne) srpske samouprave kao i Zadužbina Jakova Ignjatovića i Zadužbina Save Tekelije. U Budimpešti radi i Srpsko pozorište u Mađarskoj, a takođe i KUD Taban.

[uredi] Demografska istorija

Grafik stanovništva

1800: 54.200 stanovnika
1830: 102.700
1850: 178.000
1880: 370.800
1900: 733.400
1925: 957.800
1990: 2.016.100
2003: 1.719.342

[uredi] Okruzi Budimpešte

Za više informacija pogledajte Okruzi Budimpešte
Trg Heroja (noću) nalazi se u XIV okrugu
Budimski Dvorac

(napomena: reč Uj na mađarskom znači novo, pa prefiks Uj ispred imena grada znači novi - Ujpešt - Nova Pešta .. város kao i na srpskom znači varoš)

[uredi] Saobraćaj

Zapadna železnička stanica - „Njugati“

[uredi] Aerodrom

Feriheđ (Ferihegy) aerodrom ima 3 različita putnička terminala: Feriheđ 1, Feriheđ 2/A i Feriheđ 2/B. Aerodrom se nalazi istočno od centra grada u XVIII okrugu u Peštsentlorincu (Pestszentlorinc).

[uredi] Putevi

Budimpešta je najznačajniji mađarski putni terminus; svi glavni autoputevi završavaju u Budimpešti. Ona je takođe i najznačajniji železnički terminus.

U Budimu odmah pored Lančanog mosta se nalazi oznaka u vidu spomenika tzv. "Nulti kilometar". Od te tačke se mere sva rastojanja u Mađarskoj. Sam spomenik od mermera predstavlja jednu nulu!

[uredi] Vodeni putevi

Reka Dunav protiče kroz Budimpeštu na putu ka Crnom moru. Budimpešta je kroz istoriju bila važna trgovačka luka.

[uredi] Metro

Za više informacija pogledajte Budimpeštanski metro
Stanica metroa „Opera“ na metro liniji 1

Budimpeštanski metro je drugi najstariji na svetu 1894 (posle londonskog). Ta metro linija na dubini od samo nekoliko metara je prvih godina bila sa konjskom vučom. Polazna stanica je sa Verešmarti tera gde se nalazi i najstarija poslastičarnica u Mađarskoj Žerbo koja je poznata po kolaču Žerbo kocke. Kraj linije je u Varošligetu - parku blizu Trga heroja. Prva metro linija se sada zove M1 ili Žuta linija. U potpunosti je restaurisana u originalno stanje, zbog turističko - istorijskih vožnji. Druge dve linije, M2 (crvena) i M3 (plava) su kasnije izgrađene i vode ka drugim delovima grada. Ove linije se nalaze na velikoj dubini i idu čak ispod Dunava

Vidi takođe: Lista metro stanica u Budimpešti.

[uredi] Vidi još

[uredi] Spoljašnje veze



 
Evropski glavni gradovi

Amsterdam • Andora la Velja • Ankara* • Astana* • Atina • Baku* • Beograd • Berlin • Bern • Beč • Bratislava • Brisel • Budimpešta • Bukurešt • Vaduc • Valeta • Varšava • Vatikan • Viljnus • Dablin • Zagreb • Jerevan* • Kijev • Kišinjev • Kopenhagen • Lisabon • London • Luksemburg • Ljubljana • Madrid • Minsk • Monako • Moskva • Nikozija* • Oslo • Pariz • Podgorica • Prag • Rejkjavik • Riga • Rim • San Marino • Sarajevo • Sofija • Skoplje • Stokholm • Talin • Tbilisi* • Tirana • Helsinki

Napomena * - Nalaze se u Aziji, ali se nalaze u državi koja ima društveno-političku povezanost sa Evropom.

Dobavljeno iz "http://sr.wikipedia.org/sr-el/%D0%91%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0"
Create a book