Valjevo

Valjevo
Centar Valjeva
Opširnije Opširnije
Osnovni podaci
Država	Srbija
Pokrajina	centralna Srbija
Okrug	Kolubarski
Stanovništvo
Stanovništvo	61.270
Aglomeracija	96.761
Položaj
Koordinate	44°16′27″N 19°53′28″E
Vremenska zona	UTC+1, leti UTC+2
Nadmorska visina	185 m
Valjevo Valjevo na mapi Srbije
Ostali podaci
Gradonačelnik	Zoran Jakovljević (DS)
Poštanski kod	14103 14104 14105 14106 14109 14111 14112
Pozivni broj	014
Registarska oznaka	VA
Veb-strana	www.valjevo.org.rs

Valjevo je grad u Srbiji, sedište Kolubarskog upravnog okruga. Nalazi se u Zapadnoj Srbiji, u Kolubarskom okrugu, na nepunih 100 kilometara jugozapadno od Beograda. Gradsko jezgro smešteno je u kotlini kroz koju protiče reka Kolubara. Valjevo spada među veća i razvijenija naselja u Srbiji. Prema popisu iz 2002. godine, grad Valjevo ima 61.035 stanovnika, a cela opština Valjevo ima 96.761. Nalazi se na prosečnoj nadmorskoj visini od 185 metara.

Tokom istorije srpskog naroda Valjevci su često imali istaknutu ulogu u pokretima za nacionalno oslobođenje, ali, pored vojskovođa i narodnih vođa, znatan je i broj značajnih književnika, umetnika i naučnika poreklom iz Valjeva. Istovremeno, ovaj grad se svrstava i među najstarija gradska naselja Srbije. Ime Valjevo se po prvi put sreće u jednom dokumentu sačuvanom u Historijskom arhivu u Dubrovniku, a datiranom na 1393. godinu. Od tada naselje ima šest stotina godina potvrđenog kontinuiranog postojanja. Tokom vekova je grad doživljavao uspone i padove u njegovom istorijskom razvoju. U prošlim vremenima, prolazeći kroz ove krajeve različiti putopisci su Valjevo nazivali, gradom, varošju, kasabom, pa i selom. Naravno, reč je o stanju koje su oni u trenutku svog prolaska kroz valjevsku kotlinu zaticali na terenu, kao i odrednicama zasnovanim na iskustvu stečenom u kulturama iz kojih su ponikli, ali, u mnogim slučajevima, može biti i reč o terminologiji koja se tokom vremena menjala, označavajući u određenom periodu jedan, a kasnije drugi pojam.

Geografija

Valjevo u toku dana

Valjevo ima povoljan geografski položaj koji se ogleda u blizini više važnih saobraćajnica, kao što su Ibarska magistrala, magistralni put koji vodi ka Jadranskom moru, Bosni i Hercegovini, Mačvi i Vojvodini, kao i pruga Beograd-Bar i pruga Valjevo—Loznica u izgradnji. Takođe, Valjevo se nalazi na samo 100 km od Beograda, glavnog grada Srbije, a uz grad se nalazi i Aerodrom Valjevo sa potencijalom da u budućnosti usluži ceo Kolubarski okrug.

U Valjevu se Jablanica i Obnica spajaju u reku Kolubaru. U Kolubaru se, na teritoriji Valjeva, takođe ulivaju reke Ljubostinja i Gradac.

U Petnici, na 5 km od Valjeva, nalaze se otvoreni bazeni i tereni za male sportove, kao i veštačko jezero na reci Pocibravi — stecište kupača i ribolovaca.

Klima

Valjevski kraj ima relativno stabilnu, umereno-kontinentalnu klimu, sa izvesnim specifičnostima, koje se manifestuju kao elementi subhumidne i mikrotermalne klime.

Srednja godišnja temperatura vazduha u Valjevu je 11°S. Najhladniji mesec je januar, sa srednjom temperaturom vazduha od -0,2°S, a najtopliji, jul sa prosečnom temperaturom od 21,4°S. Nejviša ikad zabeležena temperatura je bila 42,5°S a najniža -29,6°S.

Vazdušni pritisak u Valjevu pokazuje znatnu promenljivost, sa najvećom srednjom vrednošću u oktobru i januaru, 998,3 milibara i 998,0 milibara, a najmanjom u aprilu 993,3 milibara. Ekstremne srednje mesečne vrednosti vazdušnog pritiska su 1010,3 milibara u januaru i 985,5 milibara u decembru.

Relativna vlažnost vazduha u području Valjeva, sa srednjom godišnjom vrednošću od 74,6 % ukazuje na umerenu vlažnost vazduha.

U proseku, Valjevo ima ukupno 198,9 sunčanih časova godišnje, odnosno 44,8 % potencijalnog osunčavanja, sa najsunčanijim mesecom, julom (281,8 časova) i najoblačnijim, decembrom (68,6 časova).

Padavine u Valjevskom kraju imaju obeležje srednjeevropskog, podunavskog režima godišnje raspodele. Srednja godišnja visina padavina u Valjevu iznosi 785,7 mm; najkišovitiji mesec je jun, sa 100,1 mm, a najsuvlji februar, sa 45,9 mm.

Snega u Valjevskom kraju prosečno ima 30,9 dana. U velikom delu kolubarskog i tamnavskog sliva je srednja godišnja učestanost dana sa snežnim pokrivačem do 40 dana. Prosečan prvi dan sa snežnim pokrivačem u Valjevu je 1. decembar. Prosečan poslednji dan sa snežnim pokrivačem u Valjevu je 16. mart, a na najvišim terenima posle 1. maja.

  Merenja u meteorološkoj stanici u Valjevu (176 m) - prosek 1961-1990.

Mesec	Jan	Feb	Mart	Apr	Maj	Jun	Jul	Avg	Sep	Okt	Nov	Dec	Godišnje
Srednje maksimalne temperature (°C)	4,2	7,0	12,2	17,3	22,0	24,9	26,9	27,0	23,7	18,3	11,6	5,7	16,7
Srednje temperature (°C)	-0,4	2,0	6,3	11,1	16,0	19,1	20,8	20,2	16,5	11,2	6,1	1,5	10,9
Srednje minimalne temperature (°C)	-4,4	-2,0	1,0	5,4	9,9	13,1	14,6	14,0	10,5	5,7	1,7	-2,3	5,6
Srednja mesečna količina padavina (mm)	50,4	46,2	54,2	63,5	88,1	108,3	76,7	67,9	59,6	48,3	59,6	59,4	782,2

Etimologija imena

Valjarice (Valjavica) drveni objekat, sa mehanizmom sa pogonom na vodu za valjanje vunene tkanine i izrade sukna. po narodnoj legendi Valjevo je dobilo ime po valjaricama koje su u većem broju postojali duž Kolubare i Gradca.

Tokom svih ovih vremena u valjevskoj su kotlini postojala naselja, ali pošto su obavljana samo sondažna arheološka istraživanja, i to na vrlo malim površinama, teško je nešto konkretnije reći o njihovom karakteru i prostoru koji su zauzimala u odnosu na današnje gradsko jezgro kao i o kontinuitetu postojanja i o eventualnim starim imenima. Najstariji do sada poznati spomen Valjeva pod tim imenom je, na osnovu jednog dokumenta iz Dubrovačkog arhiva, iz 1393. godine. O poreklu tog imena još nema pouzdanih istorijskih podataka. Postoji više narodnih legendi koje imaju različite priče o nastanku imena Valjevo. Po jednoj Valjevo je dobilo ime po „valjaricama“ kojih je bilo duž obala Kolubare. Druga opet ime Valjevo vezuje za dobru, „valjanu“, zemlju u valjevskoj kotlini. Po trećoj legendi Valjevo je svoje ime dobilo po grupi umornih izbeglica, koji su se, bežeći pred Turcima skotrljali, „svaljali“, s okolnih planina u kotlinu.

Pored narodne tradicije, i filologija je dala više hipoteza o postanku ovog imena. Po jednoj, reč Valjevo je nastala od stare latinske riječi „valis“ (lat. vallis) što znači dolina. Po drugoj, od reči „val“, zbog reke koja je pri bujicama plavila kotlinu. Postoji i hipoteza po kojoj Valjevo potiče od iskvarenog oblika imena rane srednjovekovne tvrđave, čije su postojanje, negde na Balkanu, pod imenom „Balba“, zabeležili vizantijski istorijski izvori.

Od svih tumačenja naučno je najutemeljenije ono prema kojemu reč Valjevo predstavlja prisvojni pridev starog slovenskog imena „Valj“. Time bi Valjevo označavalo posed, odnosno vlasništvo izvesnog Valja. Ova hipoteza ima i svoje potvrde u jednoj od narodnih legendi koja spominje postojanje nekog Valja, koji je bio vlasnik prve kafane podignute na području današnjeg grada, kao i u postojanju prezimena Valjević.

Istorija

Za više informacija pogledajte članak Istorija Valjeva

Na prostoru današnjeg Valjeva su postojala naselja još u mlađem kamenom dobu na šta ukazuju tragovi pronađeni u Petničkoj pećini. Godine 1393, kada se javlja prvi spomen imena Valjevo, ovo je naselje već bilo aktivno trgovačko središte srednjovekovne Srbije u koje su dolazili trgovci iz Dubrovnika. Procvat Valjeva, kao i procvat autonomne Srbije, zaustavljen je 1459. godine kada je srednjovekovna srpska država pala pod vlast Osmanskog carstva. Do sredine 16. veka u Valjevu je većina stanovništva bila hrišćanske vere, dok su u drugoj polovini 16. veka velika većina bili muslimani. Posle izbijanja Prvog srpskog ustanka, Valjevo je bilo među prvim gradovima koji su oslobođeni. Tada, posle skoro tri i po veka, ono ponovo postaje srpski grad u autonomnoj srpskoj državi, ali stalne borbe za očuvanje nezavisnosti i slabo razvijena trgovačko zanatska praksa među srpskim stanovništvom onemogućili su brži razvoj ovoga grada. Posle propasti ustanka Valjevom su opet zavladali Turci, ali ubrzo, po izbijanju Drugog srpskog ustanka, Srbi vraćaju Valjevo u svoj posed. Tada je broj muslimana u gradu počeo značajno da opada, tako je zabeleženo da je 1826. godine u samom Valjevu bilo oko 150 hrišćanskih i samo 30 muslimanskih kuća. Godine 1855. izrađen je plan razvoja modernog Valjeva u kome se ulice seku pod pravim uglom. On je rađen sa perspektivama dugoročnog razvoja grada i zato one ulice koje su tada predviđene i danas postoje predstavljajući najuže gradsko jezgro današnjeg Valjeva. U 20. veku grad se ubrzano razvija. Tada Valjevo postaje važan industrijski, ali i kulturni centar. Tokom Prvog svetskog rata u neposrednoj okolini Valjeva je vođena Kolubarska bitka, a sam grad se pretvorio u jednu veliku bolnicu u kojoj su ležali ranjenici kao i oboleli od velike epidemije tifusa. Ogromna razaranja grad je doživeo i u Drugom svetskom ratu, ali i na samom kraju 20. veka, kada ga je u više navrata bombardovala NATO avijacija tokom bombardovanja SRJ.

Turizam

Relativno povoljan geografski položaj na važnim magistralnim putnim pravcima i blizina potencijalnih emitivnih tržišta, bogatstvo kulturnog nasleđa na relativno malom prostoru, uklopljenost kulturnog bogatstva u turistički atraktivna prirodna područja (klisura Gradca, Jablanice, valjevske planine), veći broj manastira i mošti dva sveca, veliki broj znamenitih ličnosti poniklih sa ovog područja, događaji vezani za nacionalnu istoriju omogućili su da se Valjevo izdvoji kao autentična turistička destinacija. Kao posebne celine, pored grada, izdvajaju se:

• Divčibare, planinsko-turističko mesto
• Brankovina, kulturno-istorijski kompleks
• Petnica, sportsko-rekreativni centar
• Manastiri

Reka gradac

Geografski položaj, prirodni faktori, kulturno-istorijsko nasleđe, jasno govore da ovo područje može da razvija sledeća turistička kretanja: ekskurzioni turizam (đaci, studenti, penzioneri...), verski (Lelić, Ćelije, Pustinja, Jovanja, Gračanica, Dokmir, Bogovađa...), obrazovni (edukativne radionice), sportski (planinarenje, biciklizam, slobodno penjanje...), manifestacioni (JU džez fest, Tešnjarske večeri, Dani maline, Dani gljiva, Lekovitim stazama valjevskih planina...) i seoski turizam.

Stanovništvo

Demografija

1528.	1536.	1560.	1660.	1718.	1735.	1741.	1784.	1808.	1818.	1834.	1839.	1844.	1862.	1900.
oko 600	oko 650	oko 2.060	oko 5.200	najmanje 120	najmanje 1.020	oko 550	oko 2.300	oko 1.000	oko 1.100	893	873	oko 1.720	2.150	7.747

U naselju Valjevo živi 49184 punoletna stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 38,7 godina (37,8 kod muškaraca i 39,6 kod žena). U naselju ima 21387 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,85.

Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je porast u broju stanovnika.

Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka

Demografija Godina Stanovnika 1948. 15830 1953. 21165 1961. 28461 1971. 39786 1981. 50114 1991. 59016 57885 2002. 62544 61035

Etnički sastav prema popisu iz 2002.
Srbi			58.689	96,15%
Romi			527	0,86%
Crnogorci			207	0,33%
Jugosloveni			199	0,32%
Hrvati			78	0,12%
Makedonci			74	0,12%
Slovenci			25	0,04%
Mađari			22	0,03%
Muslimani			19	0,03%
Rusi			12	0,01%
Rumuni			7	0,01%
Goranci			7	0,01%
Nemci			6	0,00%
Bošnjaci			6	0,00%
Bunjevci			4	0,00%
Ukrajinci			2	0,00%
Česi			1	0,00%
Rusini			1	0,00%
Bugari			1	0,00%
Albanci			1	0,00%
nepoznato			771	1,26%

Stanovništvo prema polu i starosti

	m			ž
?	235			244
80+	251			400
75-79	540			922
70-74	1124			1449
65-69	1545			1754
60-64	1395			1661
55-59	1520			1512
50-54	2300			2449
45-49	2760			2988
40-44	2291			2740
35-39	2094			2355
30-34	1802			2116
25-29	2186			2275
20-24	2152			2313
15-19	2183			2098
10-14	1916			1770
5-9	1601			1488
0-4	1327			1279
prosek	37,8			39,6

Domaćinstva

Broj domaćinstava po popisima od 1948-2002. Godina popisa 1948. 1953. 1961. 1971. 1981. 1991. 2002. Broj domaćinstava 5612 6834 9544 13057 16838 19493 21387

Domaćinstva po broju članova po popisu od 2002. Broj članova 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 i više Prosečan broj članova Broj domaćinstava 4001 5146 5024 5308 1269 512 88 22 13 4 2.85

Stanovništvo staro 15 i više godina prema bračnom stanju i polu

Pol	Ukupno	Neoženjen/ Neudata	Oženjen/ Udata	Udovac/ Udovica	Razveden/ Razvedena	Nepoznato
Muški	24378	6904	15552	868	836	218
Ženski	27276	5918	15719	3712	1689	238

Stanovništvo prema delatnosti koju obavlja

Pol	Ukupno	Poljoprivreda, lov i šumarstvo	Ribarstvo	Vađenje rude i kamena	Prerađivačka industrija	Proizvodnja i snabdevanje...	Građevinarstvo	Trgovina	Hoteli i restorani	Saobraćaj, skladištenje i veze
Muški	11334	219	-	51	3432	368	851	1485	257	866
Ženski	10164	119	-	20	2530	127	211	1777	340	263
Oba	21498	338	-	71	5962	495	1062	3262	597	1129
Pol	Finansijsko posredovanje	Nekretnine	Državna uprava i odbrana	Obrazovanje	Zdravstveni i socijalni rad	Ostale uslužne aktivnosti	Privatna domaćinstva	Eksteritorijalne organizacije i tela	Nepoznato
Muški	91	1145	759	439	451	302	-	1	617
Ženski	241	914	597	786	1513	338	-	-	388
Oba	332	2059	1356	1225	1964	640	-	1	1005

Obrazovanje

Za više informacija pogledajte članak Obrazovanje u Valjevu

U Valjevu postoji 7 osnovnih škola, kao i 5 srednjih (Valjevska gimnazija, Ekonomska, Tehnička, Medicinska i Poljoprivredna škola sa domom za učenike). U gradu se nalazi i jedna Visoka poslovna škola, Fakultet za menadžment sada pod nazivom Fakultet za poslovnu ekonomiju , Megatrend univerziteta kao i Poslovni fakultet Univerziteta Singidunum

Kultura

U Valjevu od kulturnih institucija postoje: Muzej, Centar za kulturu Valjevo, Moderna galerija, i Istorijski arhiv. Danas u njemu ima i 4 TV i šest radio stanica, kao i dve nedeljne i jedne mesečne novine.

Kulturnoistorijske znamenitosti

„Muselimov konak“ - najstarija zgrada u Valjevu, sada muzej

Postavka Seča knezova u muzeju „Muselimov konak“

• Tešnjar - čaršija iz turskog vremena - nalazi se na desnoj strani Kolubare koja protiče samim centrom grada. Tešnjar datira iz 17. veka, međutim, izgled koji danas ima, je izgled kakav je imala u 19. veku.
• Muselimov konak je najstarija sačuvana zgrada u Valjevu, koja datira s kraja 18. veka. U njoj su bili zatočeni Aleksa Nenadović i Ilija Birčanin tokom događaja koji je u istoriji poznat kao seča knezova (1804). Danas je Muselimov konak Muzej Prvog i Drugog srpskog ustanka.
• Kula Nenadovića koja datira iz 1813. godine, nalazi se na brežuljku iznad grada. U vreme kad je sagrađena, služila je kao barutana, a Miloš Obrenović ju je obnovio 1836. godine.
• Spomenik Stevi Filipoviću, narodnom heroju Drugog svetskog rata na Vidraku, brdu iznad grada.

Spoljašnje veze

• Zvanična prezentacija Grada Valjeva - www.valjevo.org.rs
• Valjevo, internet portal (www.ugradu.info)
• Spisak dosadašnjih gradonačelnika Valjeva
• VALjEVO ZA VAS - kulturnoturistička ponuda grada Valjeva
• Narodni muzej Valjevo
• Istorijski arhiv Valjevo
• Društvo istraživača „Vladimir Mandić Manda“
• Radionica za srpski jezik i kulturu iz Valjeva

lokacija mesta

• Satelitska mapa (Wikimapia)
• Gugl satelitska mapa (Maplandia)
• Plan naselja na mapi (Mapquest)
• Valjevo