Vikipedija:Pouzdani izvori
Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
 |
Ovaj članak ili jedan njegov deo nije preveden. Ako smatrate da ste sposobni da ga prevedete, kliknite na karticu uredi i prevedite ga, obavezno vodeći računa o stilu i pravopisu. |
Vikipedijini članci bi trebali da su zasnovani na pouzdanim objavljenim izvorima. Ova stranica je smernica, a ne pravilo, ali ona predstavlja usaglašenu interpretaciju pravila i trebalo bi je slediti. Relevantna pravila oko izvora su Bez originalnog istraživanja i Proverljivost.
Bilo koji materijal koji može biti osporen ili će verotatno biti osporen zahteva izvor, a obaveza za pronalaženje izvora leži na osobi koja doda ili vrati taj materijal. Izmene bez izvora ili sa slabim izvorima mogu biti osporene i uklonjene bilo kada. Ponekad je bolje nemati informaciju nego imati informaciju bez izvora.
Sadržaj |
[uredi] Zašto koristiti pouzdane izvore?
Izvori se koriste:
- Da daju podršku tvrdnji unetoj u članak. Izvori koji se koriste na ovaj način bi trebalo da budu direktno referencirani za tvrdnju koja se podržava.
- Da bi se pripisala zasluga izvoru, da bi se izbegao privid plagijarizma ili kršenja autorskog prava. Vidite Vikipedija:Autorsko pravo.
Korišćenje pouzdanih izvora ubeđuje čitaoca da ono što mu je predstavljeno ispunjava Vikipedijine standarde za proverljivost, originalnost i neutralnost. Ispravno navođenje izvora omogućava čitaocu da ode na te izvore i da se autoru dela pripiše odgovarajuća zasluga.
Procena pouzdanosti izvora korišćenih u članku dozvoljava urednicima da ocene iznete tvrdnje, uoče gde su prisutne slabosti a tamo gde bi mogla da postoje alternativna stajališta o tvrdnji, uz davanje kvalitativnog mišljenja na relativne argumente, a zasnovano na kvalitetu izvora.
Kada su svi izvori koji su dati za neku tvrdnju ili temu niske pouzdanosti, to čitaocu nagoveštava da sadržaj treba tretirati sa dozom skepticizma a uredniku da taj materijal možda nije pogodan za uključivanje u Vikipediju.
[uredi] Gledišta pouzdanosti
[uredi] Naučni izvori
Vikipedija se u velikoj meri oslanja na izvore čiji su autori naučnici, akademici i istraživači širom sveta. Izvori koji spadaju u ovu kategoriju se uvek mogu smatrati pouzdanim. Međutim, oni mogu da budu zastareli i prevaziđeni novijim istraživanjima, ili kontroverzni u smislu da postoje alternativna naučna objašnjenja. Vikipedijini članci bi trebalo da navedu sve važne naučne interpretacije teme.
U ovakav materijal spada:
- Materijal koji je temeljno proveren od strane naučne zajednice. Ovo znači da je objavljen u nekom naučnom časopisu, gde je prošao kroz rigorozan sistem provera i ispravki.
- Materijal koji je preporučen u naučnim bibliografijama.
- Potpisan materijal je pouzdaniji od nepotpisanog, jer potpisani članci navode ko ih je pisao, i ko stoji iza napisanog.
[uredi] Nenaučni izvori
Slede neki kriterijumi koji mogu da pomognu u ocenjivanju kvaliteta nenaučnih izvora:
- Pripisivost—Što više znamo o stvaraocu materijala, bilo da se radi o pojedincu ili o organizaciji, to bolje. Ovo nam pomaže da ocenimo koliki autoritet nosi materijal.
- Ekspertiza autora o temi—Akademski stručnjak iz neke oblasti je pouzdaniji kada piše o toj oblasti nego kada piše o nekoj drugoj. Na primer, biolog je pouzdaniji kada piše o biologiji nego kada piše o nuklearnoj fizici.
- Pristrasnost autora o temi—Ako autor ima razloga za pristrasnost ili priznaje da je pristrasan, ovo treba uzeti u obzir kada se izveštava o njegovom mišljenju. Ovo ne znači automatski da taj materijal ne treba uključiti, ali treba imati u vidu politiku neutralne tačke gledišta.
- Urednički nadzor—Publikacija sa utvrđenom uredničkom politikom će biti pouzdanija od one bez takve politike, pošto je njen sadržaj podložan proveri. Samoobjavljeni izvori kao što su lične veb strane, samoizdate publikacije i blogovi nisu podvrgnuti bilo kakvom obliku nezavisnog proveravanja činjenica i imaju niži nivo pouzdanosti nego mediji koji objavljuju vesti (npr. The Economist) i drugi izvori sa uredničkim nadzorom, a koji su pak manje pouzdani nego profesionalne ili peer reviewed publikacije (npr. Nature). Imajte na umu da jedan deo sadržaja publikacije, kao što su reč urednika, komentari, najave, reklame i sl, možda imaju malo ili nimalo uredničkog nadzora, i treba ih tretirani na isti način kao i samoizdati materijal.
- Ponovljivost—Do zaključka izvora se može doći koristeći dostupne informacije i ne postoji nagoveštaj rupa u razmišljanju ili procesu izvođenja zaključka. U suštini, ovaj kriterijum postavlja pitanje da li u izvoru postoje neki iskorak zbog vere (engl. leap of faith).
- Deklaracija izvora—Izvor koji eksplicitno navodi podatke iz kojih izvodi svoje zaključke je pouzdaniji od onoga koji to ne čini. U idealnom slučaju, izvor bi trebalo da opiše i proces prikupljanja podataka i metodu analize.
- Poverljivost—Izvori koji izdavač koji ih izdaje smatra poverljivima su nesigurnog autoriteta. Pošto original ne može da se koristi da bi se potvrdila referenca, treba biti rezervisan pri njihovom korišćenju..
- Potvrđenost—Zaključci se slažu sa onima do kojih su nezavisno došli drugi izvori u polju. Kada se dva ili više nezavisnih originatora na pouzdan način slaže, tada su zaključci pouzdaniji. Valja povesti računa da se ustanovi da je potvrđenost zaista nezavisna, da bi se izbegao pogrešan zaključak zasnovan na nenavedenom poreklu.
- Priznavanje od strane drugih pouzdanih izvora—Izvor se može smatrati pouzdanijim ako ga neki drugi izvor koji se načelno smatra pouzdanim citira ili preporučuje. Izvori koji su napadani, retko ili nikad citirani, mogu da budu sumnjiviji.
- Starost izvora i stopa promene teme—Kada tema vremenom evoluira ili se menja, dugotrajni izvor možda u trenutnoj situaciji više nije tačan. Da bi se rastumačila korisnost mora se uzeti u obzir kako se tema menjala i da li je ta promena uticala na bitne tačke podataka izvora. Istorijski i zastareli izvori se mogu koristiti da demonstriraju evoluciju teme ali ih treba koristiti oprezno kada se koriste da ilustruju temu. Kada nisu dostupni noviji izvori, razumno je ograditi upotrebu izvora uz navođenje starosti i posledične smanjenje pouzdanosti.
- Istrajnost— Kada čitalac ode na citirani izvor da bi proverio tvrdnju ili da bi stekao dublje razumevanje teme, valjalo bi da citirani oblik bude stalan i da i dalje sadrži informacije koje je urednik koristio da podrži svoje reči. U tom smislu su citat iz knjige i publikacije su superiorni u odnosu na onlajn izvore gde veza može biti prekinuta (pokvarena). Neki veb izvori imaju uređivačke politike koje dovode do nedostatka istrajnosti. Iz tog razloga, veb izvore treba koristiti oprezno.
Ova pitanja su naročito bitna na Vikipediji gde su u članak uključeni različiti urednici koji mogu da imaju sopstvenu ekspertizu ili stav u odnosu na temu. Nisu svi izvori o nekoj temi podjednako pouzdani, a neki izvori imaju različite stepene pouzdanosti u različitim kontekstima.
Načelno, članak treba da koristi najpouzdanije izvore koji su dostupni autoru članka. Potreban je zdrav razum da bi se odabrali odgovarajući izvori; ove smernice ne mogu da se primene bez razmišljanja. Ako imate nedoumica o pouzdanosti izvora, raspravite ih sa drugim korisnicima na strani za razgovor, ili ako se izvor već koristi u članku, skrenite na njega pažnju korišćenjem šablona {{nepouzdani izvori}}.
[uredi] Izuzetne tvrdnje zahtevaju izuzetne izvore
Neki pokazatelji bi trebalo da pokrenu urednike da provere izvore za određenu tvrdnju
- Iznenađujuće ili naizgled važne tvrdnje koje nisu široko poznate.
- Iznenađujući ili naizgled važni izveštaji o skorašnjnim događajima koje nisu pokrili ugledni mediji koji pokrivaju vesti.
- Izveštaji o nečijim izjavama koje nisu u skladu sa ličnošću, posramljujuće, kontroverzne ili protiv interesa koji su prethodno branili.
- Izjave koje nisu podržane ili izjave koje su kontradiktorne sa preovlađujućim gledištem u relevantnoj akademskoj zajednici. Naročito budite oprezni kad pristaše tvrde da postoji zavera da ih se ućutka.
Izuzetne tvrdnje bi trebali da imaju podršku više valjanih i proverljivih izvora, naročito kada su u pitanju istorijski događaji, politički nabijena pitanja i biografije živih osoba. Za uputstva koja se odnose na stvaranje čitavih članaka o takvim temama, pogledajte Vikipedija:Marginalne teorije.
[uredi] Tipovi izvora
 |
Za više informacija pogledajte Vikipedija:Bez originalnog istraživanja |
Postoje tri klase izvora, i sve sti mogu da se koriste na Vikipediji:
- Primarni izvor je dokument ili osoba koja pruža direktne podatke o nekom pojmu ili događaju; drugim rečima, to je izvor vrlo blizak situaciji koja se opisuje. Među primarnim izvorima su zvanični izveštaji, pisma, iskazi očevidaca, autobiografije, statistike koje su sakupile nadležne agencije, sudski spisi, kao i drugi dokumenti koje su izdali učesnici u događaju ili posmatrači događaja. Primarni izvori koje su objavili pouzdani izdavači mogu da se koriste na Vikipediji, ali pažljivo, jer lako može doći do njihove pogrešne upotrebe ili zloupotrebe. Zbog toga, svako-ko nema specijalističko znanje-ko čita primarni izvor bi trebalo da bude u stanju da verifikuje da se tekst na Vikipediji slaže sa primernim izvorom. Svaka interpretacija primarnog izvora zahteva sekunadarni izvor, jer eksperti poseduju resurse potrebne za interpretaciju, interpolaciju, ekstrapolaciju ili potvrđivanje, što sve najčešće podrazumeva originalno istraživanje.
- Sekundarni— Dobro obaveštena i stručna interpretacija, interpolacija, ekstrapolacija ili potvrda primarnog izvora kako bi se došlo do nekog zaključka. Načelno, Vikipedijini članci bi trebalo da se oslanjaju na pouzdane sekundarne izvore, uključujući, ali ne isključivo: knjige, novine i članke u časopisima.
- Tercijarni— Sumarizovani materijal izveden iz sekundarnih izvora, na primer u opštim enciklopedijama. Ovim izvorima generalno nedostaje adekvatno pokrivanje teme koje bi se smatralo sveobuhvatnim tamo gde su argumenti komplikovani. Oni načelno ne raspravljaju i ocenjuju alternativne interpretacije. Tercijarni izvori mogu da se koriste za imena, izgovor, lokacije, datume i dimenzije. Neki tercijarni izvori su pouzdaniji od drugih, a u okviru datog tercijarnog izvora, neki članci mogu da budu pouzdaniji od drugih. Na primer, članci koje su potpisali stručnjaciu enciklopediji Britanici ili enciklopedijama sličnog kvaliteta se mogu smatrati pouzdanim sekundarnim izvorima. Nepotpisani članci mogu da budu manje pouzdani, ali mogu da se koriste sve dok se radi o kvalitetnoj enciklopediji.
[uredi] Biografije živih osoba
|
Za više informacija pogledajte Vikipedija:Biografije živih osoba |
Sporan materijal bez izvora ili sa slabim izvorima o živim osobama bi trebalo odmah ukloniti i ne bi ga trebalo premeštati na stranicu za razgovor.[1]
[uredi] Samoizdani izvori (mrežni ili papirni)
Svako može napraviti mrežno mesto ili platiti da izda knjigu, a zatim tvrditi da je stručnjak na nekom polju. Zbog tih razloga, samoizdate knjige, lična mrežna mesta, anonimna mrežna mesta i blogovi uglavnom nisu prihvatljivi kao izvori. Videti dole za objašnjenja.
[uredi] Oglasne table, vikiji i poruke na Jusenetu
|
Za više informacija pogledajte Vikipedija:Proverljivost |
Poruke na oglasnim tablama, forumima, Jusnetu i vikijima, kao i komentari na blogovima ne bi trebalo da se koriste kao izvori. Ovo je delimično zbog toga što ne postoji način da se zna ko je napisao te komentare, a delimično zbog toga što ne postoji urednički nadzor ili neko ko bi proveravao činjenice. Vidi odeljak samoizdati izvori za izuzetke.
[uredi] Samoizdati izvori
|
Za više informacija pogledajte Vikipedija:Proverljivost |
A self-published source is a published source that has not been subject to any form of independent fact-checking, or where no one stands between the writer and the act of publication. It includes personal websites and books published by vanity presses. Anyone can create a website or pay to have a book published, and then claim to be an expert in a certain field. For that reason, self-published books, personal websites, and blogs are largely not acceptable as sources.
When a well-known, professional researcher writing within his or her field of expertise, or a well-known professional journalist, has produced self-published material, these may be acceptable as sources, so long as his or her work has been previously published by credible, third-party publications. Editors should exercise caution for two reasons: first, if the information on the professional researcher's blog (or self-published equivalent) is really worth reporting, someone else will have done so; second, the information has been self-published, which means it has not been subject to any independent form of fact-checking.
Government officials self-publishing within the scope of their official duties, and using official government channels, but without editorial oversight, are also acceptable primary sources for reporting on the official acts of that person or group.
[uredi] Samoizdati izvori u člancima o sebi
|
Za više informacija pogledajte Vikipedija:Proverljivost |
Samoizdati materijal, bilo da je izdan na internetu ili kao knjiga ili pamflet, se može koristiti kao izvori informacija o autoru, sve dok nema sumnje ko je napisao materijal i sve dok:
- relevant to the self-publisher's notability;
- not contentious;
- not unduly self-serving or self-aggrandizing;
- about the subject only and not about third parties or events not directly related to the subject;
The reputation of the self-publisher is a guide to whether the material rises to the level of notability at all.
[uredi] Samoizdati izvori kao sekundarni izvori
|
Za više informacija pogledajte Vikipedija:Proverljivost |
Personal websites, blogs, and other self-published or vanity publications should not be used as secondary sources. That is, they should not be used as sources of information about a person or topic other than the owner of the website, or author of the book. The reason personal websites are not used as secondary sources — and as primary sources only with great caution and not as a sole source if the subject is controversial — is that they are usually created by unknown individuals who have no one checking their work. They may be uninformed, misled, pushing an agenda, sloppy, relying on rumor and suspicion, or even insane; or they may be intelligent, careful people sharing their knowledge with the world. Only with independent verification by other sources not holding the same POV is it possible to determine the difference.
Visiting a stranger's personal website is often the online equivalent of reading an unattributed flyer on a lamp post, and should be treated accordingly.
[uredi] Partijski, korporacijski, institucijski i religijski izvori
Mrežna mesta, štampane medije i druge publikacije političkih partija, kompanija, organizacija i religijskih grupa bi trebalo tretirati sa oprezom, pošto se ona mogu koristiti da šire određena politička, korporativna, institucijska i religiozna gledišta. Naravno, takva politička, institucionalna ili religiozna pripadnost nije sama po sebi razlog za isključivanje izvora.
[uredi] Ekstremistički izvori
Organizacije ili pojedinci koji su široko smatrani kao estremistički, bilo da su političke, religiozne, rasističke ili neke druge prirode, bi trebalo da budu korišćeni kao izvori o njima i njihovim aktivnostima u člancima o njima, a čak i tada uz oprez.
[uredi] Convenience links
Also see Vikipedija:Convenience links
The term "convenience link" is typically used to indicate a link to a copy of a resource somewhere on the Internet, offered in addition to a formal citation to the same resource in its original format. For example, an editor providing a citation to Adam Smith's famous work The Wealth of Nations might choose to include both a citation to a published copy of the work and a link to the work on the internet, as follows:
Smith, Adam [1776] (1904). In: ed. Edwin Cannan The Wealth of Nations, Fifth edition, London: Methuen and Co., available at Wikisource
Such links are unique in how reliability is applied. It is important to ensure that the copy being linked is a true copy of the original, without any comments, amendations, edits or changes. When the "convenience link" is hosted by a site that is considered reliable on its own, this is relatively easy to assume. However, when such a link is hosted on a less reliable site, the linked version should be checked for accuracy against the original.
[uredi] Claims of consensus
Just as underlying facts must be sourced, claims of consensus must be sourced in the presence of differences of opinion. Claims that "most" or "all" scientists, scholars, ministers (or rabbis or imams etc.) of a religious denomination, voters, etc. hold a view require sourcing, particularly on matters that are subject to dispute. In the absence of a reliable source of consensus or majority view, opinions should be identified as those of the sources.
[uredi] Examples of statistics, subjects and online sources
See Vikipedija:Reliable sources/examples for examples and discussion on the use of statistical data, advice by subject area (including history, physical sciences, mathematics and medicine, law, Business and Commerce, popular culture and fiction), and the use of electronic or online sources.
[uredi] Vidi još
- Vikipedija:Check your facts, style guide
- Vikipedija:Common knowledge, guideline
- Vikipedija:Nezavisni izvori
- Vikipedija:WikiProject Fact and Reference Check
- Vikipedija:Proverljivost
- Vikipedija:Bez originalnog istraživanja
- Vikipedija:Navođenje izvora
[uredi] Napomene
[uredi] Spoljašnje veze
- How to Read a Primary Source, Reading, Writing, and Researching for History: A Guide for College Students, Patrick Rael, 2004.
- How to Read a Secondary Source, Reading, Writing, and Researching for History: A Guide for College Students, Patrick Rael, 2004.
