Vlasi (Srbija)

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Disambig.svg
Druga značenja su popisana u članku Vlasi (višeznačna odrednica).
Vlasi
Vlahi/Rumйnji
Iabucovat.jpg
Ukupna populacija

35.330[1] (prema popisu iz 2011.)

Populacija
Srbija Srbija: istočna i severoistočna Srbija (najmanje 35.000)
Jezici
vlaški, srpski[2]
Religija
hrišćani (pravoslavci)
Vlasi u Srbiji, prema popisu iz 2002. godine
Vlasi u Srbiji, podaci iz 1930. godine

Vlasi (vlaški: Румйњи/Власи/Влахи)[3][4] su romanofona etnička zajednica koja uglavnom živi u istočnoj Srbiji. Vlasi govore vlaškim jezikom, koji pripada grupi istočnoromanskih jezika, kao i srpskim jezikom, koji je i službeni jezik vlaške zajednice i Nacionalnog saveta Vlaha,[2] što znači da su dvojezični (bilingvalni).

Geografija

Vlasi u Srbiji uglavnom žive na području između Velike Morave, Timoka i Dunava na teritoriji četiri upravna okruga: Borskom, Braničevskom, Zaječarskom i Pomoravskom. U manjem broju naseljavaju i Podunavski, Nišavski i Rasinski okrug.

Istorija

Osnovu za današnju etičku sliku istočne Srbije formiraju etno-istorijski, politički i ekonomski faktori s kraja 17. i početka 18. veka. Prelomni je trenutak bila Velika seoba Srba pod Arsenijem Čarnojevićem 1690. godine koja je gotovo ispraznila ondašnju Srbiju. Preci današnjih Vlaha bili su u to vreme obespravljeni seljaci pod stegom bojara u romanskim kneževinama severno od Dunava, Vlaškoj i Moldaviji, ili pod vlašću Austrije i Ugarske na području Banata i Transilvanije, dok se jedan deo njih nalazio u sličnom položaju u Besarabiji ili Dobrudži.

Istorijski podaci govore o hiljadama seljaka koji napuštaju ove oblasti i beže preko Dunava na jug, u oblast između Morave i Timoka, posebno tokom fanariotskog režima koji je u dvema romanskim kneževinama vladao više od jednog veka (1711-1821). Sama Srbija je bila demografski toliko opustošena da je pred Požarevački mir (1718) imala jedva 4.000 stanovnika, i to zajedno sa Beogradom.

Doseljavanje Vlaha sa severa planski je podsticala i austrijska vlast, čijoj je administraciji, sa sedištem u Temišvaru, posle Požarevačkog mira pripao deo karpatske Srbije. Prema istorijskim izvorima, austrijski državnici imali su zadatak da od zadobijenih zemalja naročito od Srbije, stvore ne samo jedan izvor više za vojničku i finansijsku snagu Habzburške monarhije, već zemlje u kojima će novi red i narod, potpuno zadovoljan novom vladavinom, biti privlačna sila za ostale hrišćane u Turskoj. Komandat Temišvarske administracije, grof Klaudije Mersi, lično obilazi grupe banatskih Vlaha koje je Administracija preselila u Srbiju 1721. i 1722. godine, brine o njihovom rasporedu na prostoru između Timoka i Kučajne, i podstiče ih da nastave sami da rade na dovođenju svojih rođaka s područja Banata.

Privučeni tom politikom, s juga, iz krajeva pod Turcima, dolaze Srbi takođe u talasima, od kojih je naročito značajan onaj iz 1737. godine, jer ga je predvodio tadašnji srpski patrijarh Arsenije IV. Austrijska vlast je prihvatila pristiglo srpsko stanovništvo i naselila ga u delu Crne Reke koji je bio pod njenom upravom. Sem unutrašnjih migracija, međusobnih mešanja i pretapanja, nikakvih drugih etničkih potresa ovde kasnije nije bilo, ako se izuzmu bune, ustanci i oslobodilački ratovi, kroz koje su Vlasi i Srbi prolazili zajedno, rame uz rame. Kada na području današnje Rumunije počinje formiranje rumunske nacionalne svesti u 18. i 19. veku, predaka današnjih Vlaha tamo nije bilo.

Religija

U pogledu konfesije, Vlasi tradicionalno pripadaju pravoslavnoj veroispovesti.

Etnografske grupe Vlaha

Vlasi se dele na više etnografskih grupa, među kojima su tri osnovne:

  • Carani, na istoku, oko Kladova, Negotina i Zaječara,
  • Ungurjani na zapadu u Homolju, Zviždu, Stigu, Braničevu, Mlavi, Resavi i okolini Ćuprije, i
  • Munćani u sredini, naseljavaju slivove Porečke i Crne Reke.

Zasebnu grupu Vlaha čine Bufani u Majdanpeku.[5]

Carani vode poreklo iz Vlaške, dok Ungurjani vode poreklo iz krajeva koji su bili pod vlašću Ugarske.[5] Ungurjani su najbrojniji i čine gotovo polovinu Vlaha (oko 47%), procenat Carana je oko 33%, a Munćana oko 20%.[5]

Jezik

Vlaški jezik jezik je maternji jezik Vlaha i predstavlja skup istočno-romanskih narečja. Vlasima su po jeziku srodni Rumuni i Moldavci, koji govore dako-romanskim jezicima.

Prema deklaraciji Nacionalnog saveta vlaške nacionalne manjine u Republici Srbiji, jezik kojim govore Vlasi je dovoljno specifičan da se smatra maternjim jezikom Vlaha.[5], a to se ističe, jer je sporno korišćenje rumunskog nacionalnog imena od strane pojedinih rumunskih krugova, za jezike kojim govore Vlasi i Moldavci. Lingvistička srodnost vlaškog, moldavskog i rumunskog jezika nije sporna, jer oni i pripadaju istoj jezičkoj grupi.

Brojnost vlaške populacije

Prema podacima sa popisa stanovništva iz 2011. godine, u Srbiji živi 35.330 Vlaha. U Bugarskoj takođe živi oko 10.500 etničkih Vlaha.

Vlaška naselja

Naselja u Srbiji, koja su imala apsolutnu ili relativnu vlašku većinu po popisu iz 2002. godine:

Opština Bor:

Opština Majdanpek:

Opština Negotin:

Opština Boljevac:

Opština Zaječar:

Opština Golubac:

Opština Žagubica:

Opština Kučevo:

Opština Petrovac:

Opština Ćuprija:

Vlaški nacionalni savet

Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine u Republici Srbiji ima sedište u Petrovcu na Mlavi (prvobitno je bilo u Boru). Trenutni predsednik nacionalnog saveta je Radiša Dragojević.

Izvori

Vidi još

Spoljašnje veze

Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine:

Istorija:

Jezik: vlaški on-line rečnik

Izvorna vlaška muzika:

Studije iz vlaške religije, mitologije i magije: