Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska
Srpska pravoslavna crkva
Osnovne informacije
Država Bosna i Hercegovina, Hrvatska
Sjedište Mostar
Broj namjesništava 2
Broj crkvenih opština 10
Broj parohija 34
Broj manastira 8
Zvanična stranica www.eparhija-zahumskohercegovacka.com
Arhijerej
Eparhijski arhijerej Grigorije (Durić)
Čin arhijereja Episkop
Titula arhijereja Episkop zahumsko-hercegovački i primorski
Map of Eparchies of Serbian Orthodox Church-sr.svg

Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska je eparhija Srpske pravoslavne crkve.

Nadležni arhijerej je gospodin Grigorije, a sjedište eparhije se nalazi u Mostaru gdje je i Saborna crkva.

Istorija[uredi]

Glavna pravoslavna crkva u Trebinju, unutrašnjost
Saborna crkva u Mostaru, oko 1900. godine
Pravoslavna crkva u Dubrovniku

Pod nazivima Zahumlje, Humska zemlja i Hum su se u određenom periodu podrazumijevali teritorija i državnopravni identitet današnje Hercegovine. Naziv Zahumlje se počeo gubiti još u 12. i tokom 13. vijeka, a nestanak termina Humska zemlja s istorijske pozornice vezan je za drugu polovinu 15. vijeka kad počinje da ga potiskuje novo ime za teritorije koje su ulazile u sastav oblasti hercega Stefana Vukčića KosačeHercegovina.

Srbi su po doseljenju na prostore Travunije, Zahumlja i Neretve primali hrišćanstvo od 7. do 9. vijeka i konačno svi kršteni jevanđeoskim radom Svetih slovenskih sedmočislenika Ćirila i Metodija i njihovih učenika Klimenta, Nauma, Angelarija, Save i Gorazda. Do Svetog Save pripadali su postojećim episkopijama u Primorju, Zeti i Raškoj. Kada je Srpska arhiepiskopija postala autokefalna (1219) iste godine je Sveti Sava, prvi arhiepiskop svih srpskih i primorskih zemalja, osnovao Episkopiju humsku[1] sa sjedištem u Stonu i Zetsku eparhiju sa sjedištem na Prevlaci u Boki Kotorskoj.

Prvi humski episkop je bio Ilarion, a od njegovih nasljednika poznati su: Sava II (do 1264), Jevstatije (oko 1300), Jovan (oko 1305) i Danilo (1316—1324), potonji arhiepiskop. Danilov nasljednik je bio Stefan. Ušavši u sastav bosanske države, u vrijeme kralja Tvrtka I, sjedište episkopa za Hum i Bosnu postaje manastir Mileševa. Prije pada Hercegovine pod Turke zna se za dva humska (mileševska) episkopa. Prvi je onaj što je 1377. krunisao Tvrtka I u Mileševi, a drugi je David koji se pominje 1466. i 1471. Poslije pada Hercegovine sjedište eparhije se pomjeralo i konačno se ustalilo u manastiru Tvrdošu kod Trebinja. Iz toga vremena poznati su ovi zahumsko-hercegovački episkopi: Jovan (1508—1513) i Visarion — obnovitelji manastira Tvrdoša (1508); zatim, Marko (1524), Maksim (1532), Nikanor (1546), Antonije (1570), Savatije (1573—1585), Visarion II (1592), Silvestar (1602) i Leontije (1605—1611).[2]

Eparhija se potom podijelila na dvije: na Trebinjsku i Mileševsku, koja se češće zvala Polhercegovačka ili Petrovska po manastiru Svetog Petra na Limu gde joj je, i pod Turcima, neko vrijeme bilo sjedište. Kad su u drugoj polovini 17. vijeka Turci pretvorili Petrov manastir u džamiju sjedište ove eparhije pomjeralo se prema Tari i preko nje u Nikšić, stari Onogošt (Budimljansko-polimska eparhija). Nemirna prošlost ovog područja uticala je na mijenjanje granica ovih eparhija koje su se u 18. vijeku poslije Beogradskog mira (1739) sjedinile. Iz ovog vremena poznati su hercegovački ili trebinjski arhijereji: Simeon (1615—1630), Sveti Vasilije Ostroški (1639—1649) i Arsenije (1654). Poslije njega, Trebinjskom eparhijom upravlja Sveti Vasilije koji je 1649. premješten u Petrovsku ili Mileševsku eparhiju. I kasnije su pojedini episkopi ovih dvaju eparhija upravljali objema eparhijama. Od zahumskih (mileševskih, polhercegovačkih, petrovskih) episkopa toga vremena poznati su: Longin (1615—1643), Maksim, Pajsije (Turci su ga ubili oko 1650. i Petrov manastir spalili), Sveti Vasilije (1651—1671), Simeon Ljubibratić (1671—1681), Savatije, Gerasim, Simeon Zotović, Melentije, Arsenije i Aksentije I.

Posle sjedinjenja poznata su imena ovih hercegovačkih episkopa: Filotej (1741—1741) i Aksentije II (1751—1760). Razaranjem manastira Tvrdoša episkopsko sjedište je premješteno u manastir Duži. Ukidanjem Pećke patrijaršije (1766), kad je i ova eparhija došla pod vlast Carigradske patrijaršije, tron eparhije prenesen je u Mostar. Eparhijom su od tada upravljali episkopi Grci: Antim (1766—1772), Ananije (1772—1802), Jeremija (1803—1815), Josif I (1816—1835), Prokopije I (1837—1838), Aksentije III (1838—1848), ponovo Josif II (1848—1854), Grigorije (1855—1860), Prokopije (1864—1875) i Ignjatije (1875—1888).[2] Eparhijom je u razdoblju 18601864. upravljao arhimandrit Joanikije Pamučina koga carigradski patrijarh nije htio da postavi za mitropolita.

Austrijskom okupacijom Bosne i Hercegovine (1878) Hercegovačka eparhija ulazi, na osnovu konvencije austrijske države i Carigradske patrijaršije (1880), u sastav autonomne Srpske crkve u Bosni i Hercegovini. U sastav eparhije tada su ulazili srezovi: Mostar, Ljubuški, Stolac, Ljubinje, Trebinje, Bileća, Gacko, Nevesinje, Konjic, Foča, Čajniče i Županjac. Srezovi Pljevlja i Prijepolje, pošto su ostali pod Turskom, nisu potpali pod upravu eparhije već su pripojeni Raško-prizrenskom vladičanstvu. Penzionisanjem episkopa Ignjatija Grka (1888), koga je narod poštovao, na čelo eparhije dolaze i episkopi Srbi: Leontije Radulović (1888), Serafim Perović (1889—1903) i Petar Zimonjić (1903—1920).[3]

Period od 1920.[uredi]

Ujedinjenjem Srpske patrijaršije (1920) i donošenjem Ustava Srpske pravoslavne crkve (1931) Zahumsko-hercegovačka eparhija bila je treća u diptisima autokefalne crkve i obuhvatala je: mostarski, bilećki, gatački, nevesinjski, stolački i trebinjski srez, gradove Metković i Dubrovnik i ostrvo Korčulu; a fočanski i čajnički srez pripali su Dabrobosanskoj eparhiji. Od ujedinjenja zahumsko-hercegovački episkopi bili su: Jovan Ilić (1926—1931), Simeon Stanković (1932—1934), Tihon Radovanović (1934—1939), Nikolaj Jokanović (1939—1943), Longin Tomić (1951—1955) i Vladislav Mitrović (1955—1991). Zatim, Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve je 1992. za zahumsko-hercegovačkog i primorskog episkopa izabrao dr Atanasija (Jevtića), a 1999. izabran je Grigorije (Durić) nakon umirovljenja svog prethodnika.

Od 1992, kada je do temelja uništena Saborna crkva u Mostaru, pa do 2. januara 2011. sjedište eparhije se nalazilo u Trebinju odnosno manastiru Tvrdoš. Godine 2011. eparhijsko sjedište je vraćeno u Mostar.

Stradanje[uredi]

Eparhija je imala više vrlo starih crkava i manastira, pa su u njima najčešće i stolovali episkopi čije se sjedište stalno pomjeralo, a od 18. vijeka se ustalilo u Mostaru odakle je prinudno premješteno tokom posljednjeg rata u manastir Tvrdoš. Tokom Drugog svjetskog rata (1941—1945) na području Eparhije zahumsko-hercegovačke jedna crkva je srušena do temelja, a 18 ih je oštećeno. Pet parohijskih domova je srušeno, a četiri su oštećena. Uništeno je 12 biblioteka i 21 crkvena arhiva. U Ratu u Bosni i Hercegovini (1991—1995) Zahumsko-hercegovačka eparhija je jedna od eparhija koje su najviše stradale — porušeno je 36 crkava, a znatno je oštećeno 28 crkava. Manastir Žitomislić je srušen, a manastir Zavala je veoma oštećen. Porušeno je 12 parohijskih domova, a dva su oštećena. Vladičanski dvor u Mostaru i Vladičanska kuća u Dubrovniku takođe su srušene.

U Mostaru je uništeno sve što pripada Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Saborni hram Svete Trojice, podignut 1873, bio je jedan od najvećih hramova u Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Tokom 7. i 8. juna 1992. granatiran je, a 15. juna (drugog dana Svete Trojice) srušeni su tornjevi i crkva je zapaljena. Nedugo potom, sagorjeli zidovi su minirani i ovo velelepno zdanje pretvoreno je u gomilu kamenja. Stara Crkva Rođenja Presvete Bogorodice iz 16. vijeka na mostarskom srpskom groblju takođe je porušena. Vladičanski dvor iz 19. vijeka je miniran. Ista sudbina zadesila je i istorijski i mučenički manastir Žitomislić, koji je stradao, kako u prošlom, tako i u ovom ratu. I nakon završetka rata 1995. nisu bili rijetka skrnavljenja hramova, pa je tako septembra 1996. bačena bomba na pravoslavni hram u Dubrovniku.[2]

Arhijerejska namjesništva[uredi]

  • Arhijerejsko namjesništvo trebinjsko-dubrovačko
  • Arhijerejsko namjesništvo mostarsko-nevesinjsko

Manastiri[uredi]

Jerarsi[uredi]

Mitropoliti humski (srednjovekovne Srpske patrijaršije) — v. Humska eparhija.


Mitropoliti hercegovački ili trebinjski (Carigradske patrijaršije):


Mitropoliti hercegovački ili trebinjski (Pećke patrijaršije):


Mitropoliti hercegovački (Carigradske patrijaršije):


Episkopi zahumsko-hercegovački (Srpske patrijaršije):

Vidi još[uredi]

Izvori[uredi]

  1. ^ Kasnije Mitropolija humska, zvana još i Zahumska, Hercegovačka, Trebinjska, Hercegovačko-zahumska.
  2. ^ a b v Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska: Istorija
  3. ^ Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska: Istorija (arhiva)

Spoljašnje veze[uredi]