Zavojsko jezero

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Disambig.svg
Druga značenja su popisana u članku Zavoj (višeznačna odrednica).
Zavojsko jezero
Zavojsko jezero
Zavojsko jezero
Geografski položaj
Koordinate 43°14′32″N 22°40′15″E / 43.242202, 22.670889
Države Zastava Srbije Srbija
Fizičke karakteristike
Površina 5.53 km²
Zapremina 0.17 km³
Najveća dubina 60 m
Nadmorska visina 612 m
Geografske karakteristike
Pritoke Visočica
Otoke Visočica
Zavojsko jezero na mapi Srbije


Koordinate: 43° 14′ 32" SGŠ, 22° 40′ 15" IGD
Zavojsko jezero je veštačko jezero, koje se nalazi u jugoistočnoj Srbiji, 17km severoistočno od Pirota, na srednjem delu toka reke Visočice. Nastalo je 1963. godine, kada je veliko klizište napravilo prirodnu branu, koja je kasnije nadvišena izgradnjom veštačke brane.[1]

Lokacija[uredi]

Zavojsko jezero nalazi se u jugoistočnom delu Srbije, oko 17 km severno od Pirota. Nalazi se na Staroj planini, u delu zvanom Visok, na srednjem delu toka reke Visočice. Sadašnja veštačka brana nalazi se oko 1 km nizvodno od nekadašnjeg sela Zavoj, koje je nastankom jezera potopljeno, i po kome je jezero i dobilo naziv. Pritoke Zavojskog jezera su reke: Visočica, Gostuška reka, Belska reka, dok je jedina otoka jezera Visočica. Znatna količina vode jezera se tunelom odvodi do hidroelektrane „Pirot“, koja je koristi za pokretanje generatora. Oko i u blizini jezera nalaze se i sela: Pakleštica, Bela, Gostuša.

Postanak[uredi]

Zavojsko jezero

Zavojsko jezero je urvinsko jezero i jedino je jezero na teritoriji Srbije nastalo koluvijalnim procesom. Prirodna brana nastala je posle obilnih padavina u proleće 1963. godine. Padine Stare planine počele su da klize i prilikom toga su velike količine zemlje pregradile reku.[2] Ovo se desilo sve zahvaljujući obilnim padavinama snega i naglim otapanjem istih. Meštani ovome nisu pridodavali značaj jer se dešavalo i ranije da bude ovakvih slučajeva, u smislu padavina, pa su smatrali da će i ovoga puta proći bez veće štete. Međutim, kasnije, tačnije nekih 10.-ak dana, u noći između 23. i 24. Februara 1963. godine Izvorski dol se pretvara u pravu buicu razdrobljene i raskvašene zemlje što prouzrokuje klizište ogromnih razmera. Ni ovo nije bilo kraj mukama pa 25. Februara dolazi do najvećeg pomeranja tla. Masa tla koja je klizala bila je duga 1,3 kilometara i prosečne širine od 160 do 220 metara, što je masa nekih 240.000 m².[3] Prirodna brana je bila visoka preko 50 metara, a njena nestabilnost pretila je da dovede do prelivanja reke, čime bi bila potpopljena sva naselja koja se nalaze nizvodno, a postojale su tvrdnje da bi bio ugrožen čak i grad Niš. Relativno brzom reakcijom vojske, prirodna brana je probijena, čime je omogućeno njeno nadvišenje i izgradnja veštačke brane, koja i danas postoji. Vode ovog jezera se danas koriste za pokretanje generatora hidroelektrane „Pirot“.

Hidrografske osobine[uredi]

Promenljive karakteristike od nastanka jezera pa sve do izgradnje brane[uredi]

Ovo jezero pripada grupi urniskih jezera, tačnije njihovoj podgrupi kod kojih baseni nastaju radom spoljašnjih sila a ne tektonskim poremećajima. Ovo nije jedini primer u svetu. Jezero je nakon nastanka, 26. februara 1963. godine, neprestano i veoma brzim tempom uvećavalo. Prilikom stvaranja potopljeno je oko 170 hektara zemljišta.[4] U tom periodu, tačnije 23. Marta 1963. godine, jezero dostiže svoj maksimum dužine 7,2km i nalazilo se na nadmorskoj visini od 568m. Zbog razuđenosti i obilnih zaliva, obim jezera iznosio je oko 20km. Zbog klisure u kojoj je jezero nastalo, nije moglo biti mnogo široko, tako da je njegova prosečna širina iznosila od 200m na najužim delovima, do 500m na najširijim delovima jezera. Za vreme visokog vodostaja, površina jezera je otišla čak i do 3,1km2 što je smestilo jezero u grupaciju većih jezera. Tada je najveća dubina jezera iznosila 33,15m i to 220m uzvodno od brane.[5] Kretanje i temperatura vode nisu detaljno praćene, al poznato je da je temperatura vode prilikom stvaranja bila oko 4-5C celzjusa, dok bi u toku leta površinski sloj imao temperaturu i oko 20C celzjusovih.[6] Jezero je isušeno 1965. godine zbog nemogućnosti prirodne brane da zadrži veliku količinu vode, pa zbog toga je isplanirano njeno nadvišavanje do visine od 75m, što bi bilo do kote od 615m. Sa novom branom omogućilo bi se akumuliranje oko 147 miliona m3 korisne vode dok bi sveukupna količina iznosila oko 160 miliona m3. Novonastalo jezero će imati površinu oko 5,53km2 i imaće ukupnu dužinu od 16,35km. Nova najdublja tačka biće oko 60m a obim će dostići čak i 40km. Novonastalo jezero će primati vodu iz Visočice i Toplodolske reke u buduće.[7]

Toplodolska reka će poboljšati vodeni balans jezera za 36 miliona km3 godišnje, a zajedno sa Visočicom će u jezero zajedno slivati 10,4m3 vode u sekundi. Zahvat vode, koja će biti potrebna hidroelektrani vrši se 3km uzvodno od brane i do nje će teći, po tadašnjim planovima, tunelom prečnika 2,6m i dugim 7,5km a nakon toga još 1,450km do samih turbina. To će omogućiti stvaranje električne energije jačine 149GWh godišnje.[8]

Konačne karakteristike nakon izgradnje brane[uredi]

Na osnovu dokumentacije Hidroenergetike u Srbiji, tunel kad je izgrađen bio je duži i iznosi 8,5km umesto 7,5km planiranih, i 2km cevi umesto 1,5km planiranih. Ove korekcije prvobitnog plana su morale biti načinjene kako bi ovaj tunel mogao da bude stabilan. Karakteristike same brane su:[9]

Visina brane 86 m
Dužina u kruni 290 m
Širina u kruni 10 m
Količina iskopa 1.000.000 m3
Nasip 1.650.000 m3
Količina betona 32.000
Otočni tunel 10,7 m2 x 920 m
Dovodni tunel R 4,2 m x 8.566 m
Instalirana snaga 80 MW
Akumulacija jezera 170.000.000 m3

Potencijali za razvoj turizma[uredi]

Zavojsko jezero je omiljeno izletište Piroćanaca i Nišlija. Voda jezera je bogata belom ribom, a u Visočici i u Belskoj reci ima i potočne pastrmke.

Reference[uredi]

  1. ^ JP Službeni glasnik i Opština Pirot, Leksikoni gradova Srbije: Pirotski leksikon - Zavojsko jezero, Beograd, 2012, strana 88, ISBN 978-86-519-1244-6
  2. ^ Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, stran 127, 1. pasus
  3. ^ Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, stran 128
  4. ^ Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, stran 130
  5. ^ Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, stran 131
  6. ^ Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, stran 132, 4. pasus
  7. ^ Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, stran 135
  8. ^ Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, stran 137
  9. ^ Hidrotehnika-Hidroenergetika, Zavoj 1982-1988 Zavoj

Spoljašnje veze[uredi]

Literatura[uredi]