Istorija Srbije u Osmanskom carstvu

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu


Istorija Srbije
Coat of arms of Serbia.svg

Ovaj članak je deo serije o
istoriji Srbije

Ova kutijica: pogledaj  razgovor  uredi
Kategorija: Istorija Srbije

Delovi teritorije današnje Srbije su bili u sastavu Osmanskog carstva u periodu od XV do XX veka. U sastav Osmanskog carstva su najpre, početkom 15. veka, uključeni jugoistočni delovi današnje Srbije (okolina Niša), zatim, sredinom 15. veka (1459. godine), celo područje Srpske despotovine, i konačno, između 1521. i 1552. godine i celo područje današnje Vojvodine. Od kraja 17. veka, u severnim delovima današnje Srbije (Bačka, zapadni Srem) osmansku će vlast zameniti habzburška, koja će se između 1718. i 1739. proširiti i na druge delove teritorije današnje Srbije (istočni Srem, Banat, Mačvu, Šumadiju, Braničevo, Timočku Krajinu). Posle 1739. godine, granica osmanskog i habzburškog domena se nalazi na Savi i Dunavu. Srbija će svoju državnost početi da obnavlja u 19. veku, nakon Prvog (1804. godine) i Drugog srpskog ustanka (1815. godine), najpre u vidu vazalne kneževine, da bi potpunu nezavisnost stekla 1878. godine. Neki južni i zapadni delovi današnje Srbije ostaće pod osmanskom vlašću sve do 1912. godine. Period osmanske uprave trajao je različito u delovima današnje Srbije; najkraće su pod turskom vlašću bili neki delovi Vojvodine (oko 150. godina), a najduže neki delovi južne Srbije (oko 5. vekova).

Tursko osvajanje[uredi]

Osmansko carstvo je osnovano 1299. godine. Ubrzo je počelo svoja osvajanja i širenje prema Balkanu. Prvi napad na srpsku vojsku je bio na reci Marici (1371. godine), gde je poražena srpska vlastela iz Makedonije sa vojskom od 20.000 vojnika protiv Turaka, čije su snage brojale oko 11.000 vojnika. Do 1389. Osmansko carstvo je većinom posedovalo južni i istočni deo Balkana. 1389. sultan Murat I je poslao pismo srpskom knezu Lazaru, sa zahtevom da postane vazal prema Turcima ili će ga on napasti. Lazar je odbio vazalstvo i 28. juna 1389. je otpočela Bitka na Kosovu, u kojoj je poražena vojska kneza Lazara, Vuka Brankovića i Vlatka Vukovića, ali je ubijen i turski car Murat I.

Bitka na Kosovu je definitivno rešila sudbinu Srbije, jer nakon nje u zemlji više nije bilo sile koja bi mogla da se suprotstavi Turcima. To je bio nestabilan period u kome su vladali sin i naslednik kneza Lazara despot Stefan Lazarević, koji je bio pravi vitez evropskog tipa, vojskovođa i pisac, a zatim njegov rođak Đurađ Branković, koji je prestonicu države preselio na sever, u novoizgrađeni grad Smederevo. Turci su nastavili svoja osvajanja sve dok nisu uspeli da zauzmu celu teritoriju Srpske despotovine 1459. godine, osvojivši Smederevo, a zatim da zauzmu i Bosansku državu (1463. godine).

Na kratko, srpska državnost je obnovljena na području Panonske nizije, pod carem Jovanom Nenadom (1526—1527. godine) i vojvodom Radoslavom Čelnikom (1527—1530. godine), ali se posle toga i na ovom području uspostavlja neposredna turska vlast.

Društvene prilike[uredi]

Mehmed-paša Sokolović

Turci su se, tokom perioda svoje neposredne vladavine, naročito okomili na srpsku aristokratiju, istrebljujući fizički društvenu elitu. Pošto je Turska carevina bila islamska država teokratskog tipa, u kojoj su hrišćanski Srbi bili narod drugog reda, izloženi nasilju, ponižavanju i eksploataciji, srpski živalj je napuštao razvijena i urbanizovana rudarska, zanatska i trgovačka središta i povlačio se u nepristupačne planine, baveći se uglavnom stočarstvom, dok su se neki odmetali u hajduke..

Usled procesa islamizacije, veliki broj Srba je prešao na islamsku veru, što je bio uslov za napredak u državnoj službi Otomanske imperije, a neki islamizovani Srbi (kao Mehmed-paša Sokolović) su dospeli do najviših društvenih položaja u imperiji. Vremenom su potomci ovih islamizovanih Srba razvili poseban nacionalni identitet i danas su poznati kao Bošnjaci.

Upravna podela[uredi]

Otomanski pašaluci na delu teritorije današnje Srbije sredinom 17 veka

U početku su sve Turske teritorije na Balkanu bile u sastavu Rumelijskog pašaluka (do 1541), a zatim se osnivaju novi pašaluci u čijem se sastavu nalazi područje današnje Srbije. Turska uprava na području današnje Srbije uključivala je sledeće pašaluke (vilajete, ejalete):

Ustanci[uredi]

Evropske sile, naročito Austrija, vodile su brojne ratove protiv Turske carevine. Na njihovoj strani su bili Srbi, koji su im pomagali, iako su živeli pod turskom vlašću. Tokom tursko-austrijskog rata (1593—1606) Srbi su 1594. podigli Banatski ustanak u panonskom delu Turske carevine, u Banatu, a carevina im se osvetila spaljivanjem moštiju Svetog Save – najveće srpske relikvije, koju su poštovali čak i muslimani srpskog porekla. Drugo žarište otpora Turcima stvorili su Srbi u Hercegovini, ali su sklapanjem mira između Turaka i Austrije bili prepušteni turskoj odmazdi. Takav sled događaja je postao uobičajen tokom narednog perioda.

Seobe Srba[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Velika seoba Srba
Arsenije III Čarnojević

Još od 14. veka, Srbi su se, bežeći od Otomanske pretnje, selili sa područja srednjovekovnih srpskih država na prostor Panonske nizije, koji je bio pod upravom Ugarske kraljevine. Ugarski vladari su rado primali ove Srbe, koje su uključivali u ugarsku vojsku da se bore protiv turskih osvajača. Kada je veliki deo nekadašnjih ugarskih teritorija uključen u Osmansko carstvo, gotovo svi Srbi su se našli u granicama turske države, koja je takođe naseljavala Srbe u Panonsku niziju, gde su joj služili kao vojnici i seljaci.

U Velikom ratu (1683. – 1690.) između Turske i Svete lige, uz papinu pomoć, učestvovale su Austrija, Poljska i Venecija. One su podsticale Srbe na bunu protiv turske vlasti. Uskoro je ceo zapadni Balkan bio zahvaćen ustancima i gerilom od Crne Gore, preko Dalmacije i Podunavlja do Stare Srbije (Makedonija, Raška, Kosovo i Metohija). Kada je austrijska vojska počela da se povlači iz Srbije, pozvala je i srpski narod da se povuče sa njom, na njenu teritoriju. Birajući između turske osvete i života u jednoj hrišćanskoj carevini, mase Srba su napustile svoju postojbinu i 1690. godine, pod vođstvom svog patrijarha Arsenija Čarnojevića krenule na sever. Tada su mnoge oblasti na jugu Balkana ostale nenaseljene, što su Turci koristili da islamizuju Rašku oblast, Kosovo i Metohiju i delimično Makedoniju.

Austrijsko osvajanje[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Kraljevina Srbija (1718—1739)

Krajem 17. veka, Austrijanci su isterali Turke iz većeg dela Panonske nizije (uključujući Bačku i severozapadni Srem), a granice uspostavljene 1699. godine ostavljaju u sastavu Turske carevine Banat i jugoistočni Srem.

Kada je srpska etnička teritorija, 1716—1718, od Dalmacije, preko Bosne i Hercegovine do Beograda i Podunavlja opet postala poprište novog austijsko-turskog rata, koji je vodio princ Jan Sobjeski, Srbi su uzeli učešće u borbi na strani Austrije. Turska je tada, tzv. Požarevačkim mirom izgubila sve teritorije u Podunavlju (Banat i deo Srema), Smederevski sandžak i severnu Bosnu, Malu Vlašku, delove Dalmacije i Peloponez. Na području Smederevskog sandžaka Austrijanci su formirali pokrajinu pod nazivom Kraljevina Srbija (postojala od 1718. do 1739. godine).

Novim ratom i Beogradskim mirom (1739. godine) Turska je uspela da povrati deo teritorija što je prethodnim izgubila, uključujući sve teritorije južno od Dunava i Save, kao i Malu Vlašku. Lokalno srpsko stanovništvo opet je pogodilo ratno razaranje, progoni i odmazde.

Poslednji austrijsko-turski rat bio je Dubički rat (1788—1791), u kome je opet Austrija pozivala hrišćane u Bosni da se dignu na ustanak. Nakon njega novih austrijsko-turskih sukoba više nije bilo sve do dvadesetog veka i propasti obe carevine.

Autonomija i nezavisnost Srbije[uredi]

Smederevski sandžak (Beogradski pašaluk), 1791. godine

Posle prvog (1804) i drugog (1815) srpskog ustanka, Srbija dobija autonomiju u okviru Osmanskog carstva. U početku je autonomna Srbija uključivala samo područje dotadašnjeg Beogradskog pašaluka (Smederevskog sandžaka), da bi 1833. dobila teritorijalno proširenje. 1805. godine uspostavljen je Praviteljstvujušči sovjet serbski, kao jedan od centralnih organa vlasti u obnovljenoj Srbiji.

Spomenik obešenima iz 1821.

Tokom Heterije u Nišu se stvara jača zaverenička grupa sa ciljem da se Srbija i srpske teritorije priključe ustanku. Međutim, 1821. Turci otkrivaju zavereničku grupu, vođe su obesili, a ostale kaznili. Najpoznatiji među uhapšenima bio je vladika Milentije.

Godine 1841. na prostoru niške, leskovačke, pirotske i vranjske nahije izbija Milojeva i Srndakova buna sa ciljem da se oslobodi jugoistočni deo Srbije a sama buna prevazilazi ove prostore i širi se na delove kumanovske nahije kao i na prostore današnje Bugarske. Srpska vlada tada proglašava neutralnost u odnosu na događanja, a na terenu ustanak je bio slabo organizovan i brzo je bio slomljen što je rezultovalo osvetom i progonima.

Potpunu nezavisnost od Osmanskog carstva Srbija dobija 1878. godine, kao i novo teritorijalno proširenje na prostor današnje jugoistočne Srbije, da bi posle Balkanskih ratova iz 1912 i 1913. godine, i novog teritorijalnog proširenja Srbije, turska uprava prestala na celoj teritoriji današnje Srbije. Time se završava period turske vlasti u istoriji Srbije.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

Literatura[uredi]

  • Olga Zirojević, Srbija pod turskom vlašću 1459—1804, Beograd, 2007.
  • Dr Dušan J. Popović, Srbi u Vojvodini, knjiga 1, Novi Sad, 1990.
  • Istorijski atlas, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva - Zavod za kartografiju „Geokarta“, Beograd, 1999.
  • Nova istorija srpskog naroda, Dušan T. Bataković (prir.), Naš Dom, Beograd 2000, 2002, 2005.
  • The Times - History of Europe, Times Books, 3,000 Years of History in Maps, London 2001.

Spoljašnje veze[uredi]