Istorija Crne Gore
 |
Ovaj članak je potrebno skratiti. To podrazumeva podelu članka ili brisanje suvišnih podataka, kojima je mesto možda u nekom drugom članku, kako bi u članku ostale samo najvažnije činjenice. Pogledajte kako se menja strana za pomoć, ili stranu za razgovor. Uklonite ovu poruku kada završite. |
 |
Ovaj članak ili jedan njegov deo nema nikakve nezavisne i pouzdane izvore. Pomozite da se ovaj članak poboljša tako što ćete uneti odgovarajuće reference. Tekst koji ne sadrži reference može biti doveden u pitanje, a potom i uklonjen. |
 Ovaj članak je deo serije o |
| Glavni članci |
| Kategorija: Istorija Crne Gore |
Crna Gora nosi to ime tek od 15. vijeka (ipak prvi put se pominje još 1296, a ranije se, do početka 11. vijeka otprilike, zvala Dukljom, a poslije Zetom). Prva dinastija u toj oblasti bili su Vojisavljevići nazvani po dukljanskom knezu Stefanu Vojislavu koga Vizantinci bilježe kao arhonta Duklje. Duklja (Zeta) je prva od balkanskih zemalja, kojoj je Vizantija službeno priznala državni suverenitet i nezavisnost[traži se izvor od 09. 2009.].
[uredi] Praistorijsko doba
[uredi] Kameno doba
Starije kameno doba - paleolit, epha je najranijeg formiranja ljudskih zajednica. Osnovno zanimanje su bili: lov i ribolov. U hordama, ljudi su živjeli nomadskim, odnosno polunomadskim životom. Za ovaj period poseban značaj imaju nalazi sa Crvene Stijene, pećine na lijevoj obali Trebišnjice. Ovaj lokalitet se vezuje za poslednju fazu ledenog doba. Za ovu epohu je karakteristično i oruđe od tesanog kamena. Iz ovog perioda nisu otkriveni ostaci ljudskih kostiju. Ovaj period je približno obuhvatao prvu polovinu 5000. godine prije nove ere.
Srednje kameno doba - mezolit, u kome su česti oblici oruđa od kosti i roga: sjekire, bodeži i šila, karakteriše razvitak lova i ribolova. Ovo se može ustanoviti i u kulturnom razvitku nalazišta Crnvena Stijena. Iz ovog perioda nisu otkriveni ostaci ljudskih kostiju. Približno, ovaj period je obuhvatao kraj 4000. godine prije nove ere.
Mlađe kameno doba - neolit
[uredi] Bronzano doba
Metalno doba je počelo mnogo ranije, u egejsko-prednjeazijskom području, nego na području današnje Crne Gore i u unutrašnjosti Evrope. Kao centar metalurgije može se smatrati i područje Kavkaza, a znatna etnička pomjeranja su doprinijela da i Balkansko poluostrvo uđe u metalno doba.
Intezivnija indoevropeizacija karakteristična je za početak bronzanog doba. Nomadski stočari iz južnih ruskih stepa, kojima ni zemljoradnja nije bila potpuno nepoznata živjeli su u patrijahatu, a na Balkanu nailaze na primitivniju starosjedilačku kulturu lovačko-ribolovačkog karaktera. Ovi došljaci na Balkanu formiraju dvije velike indoevropske jezičke grupe, koje su se zadnjih vjekova prije nove ere razvile u Ilire i Tračane. Kao granica navedenih grupa, može se smatrati sliv Morave i Vardara. Iliri i Tračani, sa makedonskom grupacijom i nekim maloazijskim grupacijama Indoevropljana, smatraju se pelastičkim i živjeli su na Balkanu prije doseljenja Grka, koji prodiru oko 1900. godine stare ere. Uticaj Ilira na Grke se odrazio i u njihovom jeziku: imena, Ahil i Odisej, kao i pojedina imena božanstava, na primjer Tetida. Prodor Indoevropljana na Balkan vršen je u više talasa. Na to ukazuju i prilično rijetki ostaci ranog bronzanog doba u Crnoj Gori: nalazišta u Tuzima, na području Skadarskog jezera (bakarna sjekira, vjerovatno stranog porijekla, iz donjeg Podunavlja, iz vremena oko 2000. godine prije nove ere) i Lastvi (Hercegovina, u neposrednoj blizini crnogorske granice) gdje je na putu (Dubrovnik – Cavtat – Nikšić) veoma značajnom u rimsko doba, pronađen veći broj kremenih noževa, tipa karakterističog za prelaz iz neolita u metalno doba. Porijeklo ovih noževa je sa istoka, pa se dovode u vezu sa prodorom Indoevropljana. Bušene sjekire-čekići, od kamena, iz ovog perioda, pronađeni su u Ćemencima, kod Nikšića i Štedici, kod Podgorice, a vezani su, takođe, za prve Indoevropljane.
Prve gradine (primitivna utvrđenja) formiraju se u ranom bronzanom dobu. U Crnoj Gori postoji veći broj ovih utvrđenja, koja su nedovoljno ispitana. Njihov razvoj se može pratiti, čak i u rimsko doba. Otkiveno je dosta fragmenata grnčarije, rađene slobodnom rukom i loše pečene, ukrašene nalijepljenim rebrima i prstima izvedenim ornamentima.
Humke ili tumuli, najkarakterističniji su načini sahranjivanja za praistorijsko doba Crne Gore (kao i zapadnog Balkana). Rasprostranjeni su u Boki kotorskoj, na području Bara, Sutomora, duž sjeverne obale Skadarskog jezera, u dolini Zete, između Podgorice i Skadra, u Banjanima, Paštrovićima, Drpama i Vraćenovićima. Ima ih oko Berana, Pljevalja i na Gornjem Ibru. Pojava ovih grobova je takođe vezana za najraniju indoevropeizaciju.
U razvijenom bronzanom dobu (na području Evrope, od 1500 – 1200. godine prije nove ere) prisutan je uticaj razvijenih kultura oblasti Egeja. Dolazi do inezivnih trgovačkih veza, mikenske kulture sa grčkog kopna i unutrašnjosti Balkana (već oko 1500. prije nove ere) karpatskom oblašću, pa i Skandinavijom. Pored Mikene, postavlja se i pitanje predgrčke trgovačke posredničke uloge Krita na obali Jadranskog mora, obzirom da je u Makarskoj (Hrvatska) pronađen kritski metalni slitak. Za ovo vrijeme su karakteristične sjekire tzv. albansko-dalmatinskog i skadarskog tipa. Poznati su nalazi sa okapine u Lipcima - Boka kotorska, Beran –Krša, kod Berana, Zoganja, kod Ulcinja, Bijedića, kod Bijelog Polja i Crvene Stijene (nastavak života u pećinama, u pojedinim područjima). Nađena keramika je finije izrade, rađena rukom. U etničkom sastavu i kulturi ove epohe još ne može biti riječi o sigurnom razdvajanju ilirskog i tračkog elementa – na cijelom području Balkana.
Predanja iz antičkih izvora
Valja uzeti u obzir mišljenje poznatog francuskog arheologa R. Disoa (R. Dussaud) koji smatra da grčki mit o Kadmosu i Harmoniji stoji u vezi sa etničkim i kulturnim prodorima iz egejske oblasti u pravcu Istoka (maloazijskih Hetita i Feničana) i Zapada (današnja crnogorsko-albanska obala).
Ovaj mit govori o osnivaču beotske Tebe – Kadmosu i njegovoj supruzi Harmoniji. Postoji legenda da su Kadmos i Harmonija došli u oblasti oko Jadranskog mora, na područje Enhilejaca, a to područje je bila Boka kotorska, današnja crnogorska i dio albanske obale, do Drača. Legende o ovom dolasku su različite u pojedinostima. Pseudo-Skimnos u prvom vijeku prije naše ere govori o dolasku Kadmosa u Budvu, na zaprezi koju su vukli volovi. Još ranije, u četvrtom vijeku prije nove ere, Pseudo-Skilaks, antički geograf, detaljno opisuje obalu Jadranskog mora i područje Enhilejaca od Boka kotorske, duž današnjeg crnogorskog primorja. Apolonije Rodski u svojim Argonautima pominje naseljavanje nekih Kohilđana na ilirskoj rijeci u oblasti Enhilejaca, gdje se nalazi grob Kadmosa i Harmonije. Po Pliniju (III,44) Olcinium, današnji Ulcinj, ranije se nazivao Colchinium, pošto su ga osnovali Kohilđani.
Egejska seoba naroda
Ova seoba, u bronzanom dobu, predstavljala je veliku migraciju naroda u egejsko – maloazijskoj oblasti, tokom više vjekova (oko 1200. do oko 800. godine prije nove ere). Plemena sa Balkana, kasnije poznata kao Tračani i Iliri, imali su u ovoj migraciji značajnu ulogu, a pomjeranja su morala zahvatiti, makar jednim dijelom i predio današnje Crne Gore. U ovo vrijeme postavlja se i priča o opsadi i padu Troje (Homer navodi imena niza junaka i naroda iz unutrašnjosti Balkanskog poluostrva, koji su sa Grcima napali na ovaj maloazijski grad). Velikoj seobi pripada i najezda Doraca u ahajsku Grčku. Egejska seoba je predstavljala opasnost za moćni Egipat. Nakon što su ovi narodi uništili jako kraljevstvo Hetita i gradove na Kritu, u petoj godini vladavine faraona Menerptaha (1225-1215 prije n. e.) pominju se naleti "ljudi sa mora". Ovi naleti na Egipat sa kopna i mora obnovljeni su i u vrijeme posljednjeg velikog faraona, Ramzesa III, koji je uspio da ih porazi i odbije. Imena ovih napadača na faraonovu zemlju daju egipatski izvori toga vremena. Dobrim dijelom su tu u pitanju grupacije naroda sa Balkanskog poluostrva i iz Male Azije. Iz perioda egejske seobe, na sjeveru Crne Gore pronađene su šuplje bronzane sjekire-keltovi, kalup za livenje specijalne varijante sjekira ovog tipa, kao i nakit.
[uredi] Gvozdeno doba
Period halštata nastaje na kraju velikih migracija (800. godina prije nove ere) i traje do VI vijeka stare ere. To je period izvjesne kulturne stabilizacije domaćeg stanovništva na Balkanskom poluostrvu. Jasno se izdvajaju pojedina ilirska plemena (poznata kasnije po pisanim izvorima) kao i njihova područja. Značajni ilirski tumuli iz ovog perioda nalaze se u Gotovuši, kod Pljevalja, u Petrovićima (Banjani) kao i u oblasti Budimlje (Berane). Ovoj eposi pripadaju i grobna mjesta uklesana u stijeni, na Mijelima, kod Vir-Pazara, kao i tumuli na sjevernoj obali Skadarskog jezera.
U latenskom periodu gvozdenog doba, od VI vijeka p. n. e. među Ilirima jača plemenska aristokratija (bogati grobni nalazi) i stvara se osnova za kasnije plemenske saveze i stvaranje ilirske države. Iliri uvoze luksuznu grčku robu (keramika, nakit, tkanine).
Grčki je uticaj bio prisutan i ranije, ali je od VI vijeka prije nove ere bio sve intezivniji. Mada su Grci osnovali mnoge kolonije u Mediteranu, po svemu sudeći u dijelu obale Jadranskog mora, na području današnje Crne Gore, nisu uspjeli u naeljavanju kolonista, iz razloga što im to nije dopuštalo domorodačko ilirsko stanovništvo. Umjesto toga, postojali su samo pojedini grčki tržišni centri - emporiji. Jedan od njih je, tokom VI – V vijeka prije nove ere, bio u Budvi(Butua). Prvi pomen ovog ilirskog grada nalazimo u V vijeku prije nve ere, kod Sofokla, a Pseudo-Ksilaks navodi da se od njega do Drača putuje morem dan i noć, a kopnom tri dana. Budva je poznata i po kasnijim, bogatim grčkim nalazima, kada je uticaj sa Egeja bio još veći. Iz ovog perioda u ovom gradu su pronađeni ratnički šljemovi (takozvani grčko-ilirski) koji sa paragnatidama (štitnicima za obraze) podsjećaju na korintske, ali im za razliku od njih nedostaje štitnik za nos (nazal). Šlemovi su uvoženi iz Grčke (pronađeni datiraju iz V-VI vijeka p. n. e.) i bili su omiljeni među Ilirima, a to se vjerovatno tiče i ostalih dijelova zaštitne vojničke opreme. Na teritoriji današnje Crne Gore svakako je bilo i više grčkih emporiona i u unutrašnjosti. Zaliv Boka kotorske bio je pogodan zaklon za ilirske gusare, pa se sumnja da bi kao jedan od emporija mogao predstavljati njihov utvrđeni grad Rizon(Risan). U neposrednoj blizini Crne Gore, albanski gradovi Skadar i Lješ, takođe su nekada bili emporiji. U njima su trgovci razmjenjivali robu sa domorodačkim stanovništvom. Grci su bez sumnje uplovljavali iz Jadranskog mora i riječnim tokovima (Drim, Neretva) širili trgovinu u bližu unutrašnjost.
[uredi] Iliri
Pretpostavlja se da su pleme Iliri, odnosno Iliri u užem smislu riječi, živjeli istočno od Neretve. Njihovo ime je kasnije prenijeto na niz drugih plemena, kao skupni naziv. Geograf Pomponije Mela i Plinije Stariji, u prvom vijeku naše ere, pominju " prave Ilire " (Illyri proprie dicti) kao i druga plemena.
[uredi] Plemena Ilira, u predjelima današnje Crne Gore
- Ardijeji (Vardeji)
Pretpostavlja se da je ovo naziv za plemenski savez većeg broja plemena koja su živjela na širem prostoru, a u kome su dominirali Ardijeji. Zato nije pouzdano utvrđeno da je ilisko pleme sa ovim nazivom živjelo na teritoriji današnje Crne Gore. U rimskim izvorima, prilično kontradiktornim, pominju se u oblasti oko rijeke Neretve, prema ostrvu Hvaru, kao i duž obale Jadranskog mora, između ušća Neretve i Risna (Rhizon) do Rizonskog zaliva (Boka kotorska). Poznati su u Prvom ilirskom ratu (229-228. godine prije naše ere) kada je na njih motrio jedan od rimskih konzula, kao i u ugovoru o zaključivanju mira između poslednjeg makedonskog kralja Filipa V i Etolaca (209. godine ). Strabon navodi da su se prostirali do panonskih plemena. Teopomp pominje ratno lukavstvo Kelta upotrebljeno prema Ardijejima. Pleme se pretežno bavilo stočarstvom i gusarenjem, dok je zemljoradnja bila manje zastupljena. Po Pliniju su poznati kao raniji pljačkaši Italije ("Populatoresque quondam Italiae Vardaei non amplius quam XX decuriis.. ." ). Ovo pleme zbog čestih napada na rimsku vlast biva preseljeno dalje od Jadranskog mora, u unutrašnjost (poslije 135. godine prije nove ere) i prisiljeno da se bavi zemljoradnjom, kojoj nisu bili vični. To je prouzrokovalo njihovo propadanje.
- Plereji
Živjeli su u primorju, zapadno od Rizonskog zaliva (Boka kotorska). Plereji su zajedno sa Ardijejima pustošili Iliriju, u vrijeme rimske vladavine, što je dovelo i do njihove deportacije u unutrašnjost.
- Enhilejci
Ovo pleme je živjelo na području Boka kotorske, kao i istočno od njega, do grada Drača. Zemlju Enhilejaca se pominje još u antičkim mitovima vezanim za Kadmosa i Harmoniju, doseljenika iz grčke Tebe. Kadmosov sin je po mitu imao ime Ilirios, eponim starih Ilira, kojima je Kadmos zavladao. Po jednom fragmentu Filona, koji navodi Stefan Vizantinac, Kadmos je došao među Enhilejce u grad Budvu, na volovskim kolima, da bi im (po podatku Apolodora) pomogao u ratu protiv Ilira ("Illyri proprie dicti"). Pretpostavka je da su u pitanju nekadašnje pleme Iliri, odnosno Iliri u užem smislu riječi, koji su živjeli istočno od Neretve, a čije je ime kasnije prenijeto na niz drugih plemena kao skupni naziv. To što se Kadmos i Harmonija po mitu pojavljuju kao zmije, a i naziv Enhilejaca dovodi se u vezu sa grčkom riječju – jegulja, ukazuje na značaj kulta zmije kod Ilira. Ostatak starih paganskih kultova, vezanih za ilirsku tradiciju zadržao se u primorju Crne Gore, u smislu da je grijeh ubiti zmijolikog guštera – blavora, koji kao zaštitnik svake kuće živi pod pragom.
- Labeati
Živjeli su u unutrašnjosti današnje Crne Gore, sjeverisočno od jezera starovjekovnog naziva Lacus Labeatis (danas Skadarsko jezero). Najbolje utvrđeni grad ovog plemena bio je Skadar, na obali jezera. Grad pominje Livije u Trećem ilirskom ratu (168. godine prije nove ere). Isti rimski pisac kao drugi grad Labeata pominje Medun (Meteon Labeatidis terreae) nedaleko od Podgorice. Ovo pleme je postojalo i u vremenu poslije rimskog osvajanja, obzirom da je navedeno u popisu imena plemena Neronskoga konventa.
- Dokleati
Živjeli su u susjedstvu Labeata, ali se ne zna precizno razgraničenje, osim da je to bilo u području između Duklje (Doclea) i Meduna (Meteon) neznatno udaljenih mjesta.. Ranije su Dokleati bili u sastavu ardijejskog plemenskog saveza. Pošto su vremenom ojačali, poslije rimskog osvajanja postaju brojnije i značajnije pleme od Ardijeja: kod Plinija se pominju sa 33 dekurije, u okviru Neronskoga konventa, dok se Ardijeji pominju sa samo dvadeset dekurija. Antički grad Doclea (Dokleja - danas ostaci Duklje, kod Podgorice) ukazuje na geografski položaj ovog plemena. Oblast Dokleata se prostirala na zapad, preko današnjeg Nikšića. Među Dokleatima se pominje ugledan rod Epikadi, još za vrijeme Gencijeve vladavine, u prvoj polovini drugog vijeka prije nove ere. Na mjestu antičkog kastela Saltua (oblast Banjana) pominje se na jednom natpisu prvak Dokleata, Gaj (Caius Epicadi filius principes civitatis Docleatium). Kod ovog plemena je bila važna uloga stočarstva, a nadaleko čuveni sir izvozio se u Rim.
- Pirusti
Ovo značajno ilirsko pleme, živjelo je u rudom bogatim krajevima na sjeveru današnje Crne Gore, oko Pljevalja (po A. Evansu: "Antiquarian researches in Illyricum", Westminster – 1883. –III-IV ). U toku trećeg ilirskog rata, nisu ispoljili neprijateljstvo prema Rimu, pa im je od konzula Lucija Anicija potvrđena sloboda. Pirusti su bili poznati kao rudari, pa su od Rima uživali određene povlastice. Ovo je pleme odigralo ulogu i u dalmatinsko-panonskom ustanku protiv Rima, 6 - 9. godine.
- Autarijati
Pretpostavlja se da je njihova oblast bila sjeveroistočno od Skadarskog jezera i zahvatala je i jedan dio današnje sjeverne Crne Gore.
[uredi] Prodor Kelta
Nakon opsade Rima, koju vršili 390. godine prije nove ere, Kelti su prodrli u dio Jadranskog primorja (zapadni Balkan), a možda i u predio današnje Bosne. Strabon navodi podatak o mješanju Kelta (Gala) sa ilirskim plemenom Japoda, koje je živjelo u jugozapadnoj Bosni, Lici i dijelovima Slovenije, što ne mora značiti i mješanje u etničkom smislu.
U svom drugom pohodu, Kelti su preko Panonije i Dunava krenuli prema jugu, ka Makedoniji i Delfima, ali su pretrpjeli poraz. Udružena keltska plemena su razbijena. Stoji Teopompov podatak o sukobu Kelta i ilirskog plemena Ardijeji, 359 – 358. godine prije nove ere, kao i primijenjenom keltskom ratnom lukavstvu, koje se sastojalo u trovanju protivnika hranom. Moglo bi se prihvatiti i tumačenje o seobi Autarijata (potisnutih Keltima) i njihovo pokoravanje Tribala. Po drugom, sigurnijem izvoru, Autarijate su unuštili Skordisci (keltsko pleme, koje se stacioniralo između rijeka Morave i Dunava, pa i u Sremu, nakon neuspjelog pohoda na Makedoniju i Delfe, 279. godine stare ere) a koji su se kasnije izmiješali sa Tračanima i Ilirima.
U predjelima današnje Crne Gore, na jednom zapisu u gradu Duklji (Dokleja) pominje se keltska boginja Epona, čiji je kult vezan za konja. Ovaj natpis joj je posvetio vojnik jedne rimske kohorte (Cohors VIII voluntarium) iz razloga što je navedena boginja poštovana od strane konjičkih vojnih jedinica u Rimu. Iz tog razloga ovo se ne može uzeti kao dokaz o životu i zadržavanju Kelta među Dokleatima i drugim ilirskim plemenima na području današnje Crne Gore, ukoliko su i prošli ovim područjem. Elementi keltskog karaktera (kao njihov uticaj) ovdje se javljaju samo u izvjesnim formama nakita iz kasnijeg perioda (I i II vijek prije nove ere, a ne iz vremena navedenog keltskog prodora na Balkan) .
[uredi] Ratovi Ilira i Rimljana
Ilirska plemena, prilično konzervativna, živjela su i u nepristupačnim brdskim i planinskim predjelima i teško ih je bilo pokoriti. Na to ukazuju teškoće i dugotrajne borbe koje su Rimljani morali voditi sa Ilirima. Na jačanje moći Ilira ukazuje još njihov sukob sa Makedonijom i progon njihovog kralja Aminte III iz zemlje od strane Ilira. Ilirski vladar Pleurijas, vodio je rat sa kraljem Filipom II Makedonskim (359 -336 prije nove ere). Makedonci i Iliri su u ratovima bili i saveznici. Tako je, vijek kasnije, u sukobu makedonskog kralja Demetrija i Etolaca, po pozivu Makedonaca ilirski kralj Argon porazio Etolce, 231. godine prije nove ere, nakon čega je ubrzo i umro (230).
[uredi] Prvi ilirski rat
Vođen je protiv Rima. Argonova nasljednica, ilirska kraljica Teuta, napada Epir i pljačka glavni grad Fojniku, a zatim pokazuje svoju moć istovremenim napadima na Isu, Apoloniju i Epidamnos (Drač). Osvaja Korkiru (Krf) u kojoj za upravnika postavlja svog vojvodu Dimitrija Hvarskog (porijeklom Grka). Grčki gradovi, ugroženi od Ilira, obratili suse za pomoć Ahajcima, Etolcima i Rimljanima. Kao razlog za svoje miješanje Rim je naveo opsadu Ise i gusarenje Ilira po Jadranskom moru. Rimski poslanici, braća Lucije i Gaj Korukanija i isejski poslanik Kleopor, upućeni su Teuti. Jedan od poslanika je po povratku ubijen, a Rimljani 229. godine započinju rat, uprkos pokušajima Teute da navedeni incident izgladi. Na Ilire su poslati konzuli Gnej Fulvije i Aul Postumije. Dimitrije Hvarski prilazi bez borbe Rimljanima i predaje im Korkiru, a zatim padaju i gradovi Epidamnos i Apolonija. Sa dolaskom zime rimske se legije povlače, štiteći osvojene teritorije. Godine 228. p. n. e. Teuta, koja se povukla u Risan, traži mir sa Rimom i tako gubi veći dio svoje teritorije. Ovim mirovnim ugovorom ostvarila se rimska politika razbijanja saveza plemena i moći Ilira na suprotnoj obali Jadranskog mora.
[uredi] Drugi iliski rat
Dimitrije Hvarski, koga su rimljani postavili za upravnika novoosvojenih ilirskih provincija, jačao je svoje pozicije na ovom dijelu Balkana. Oslonio se na makedonskog kralja Antigona Dosona i oženio se drugom Argonovom ženom, Triteutom, zbliživši se sa njenom porodicom. Koristio je zaoštravanje odnosa Rima i Kartagine, pred početak drugog punskog rata, pokušavajući da osvoji Pilos u Mesiniji. Ugrožavao je i obale Egejskog mora i zaratio sa Rimom. Nakon poraza od rimskih snaga, Dimitrije je pobjegao novom makedonskom kralju, Filipu V.
[uredi] U Rimskom carstvu
[uredi] Provincija Ilirik
U vrijeme Rimske države, oblast današnje Crne Gore je pripadala rimskoj provinciji Iliriku, a zatim provinciji Dalmaciji. Istorijski izvori pominju da je Cezar pored Galije na upravu dobio i Ilirik, a istu provinciju je 40. godine prije nove ere, ugovorom u Brundizijumu dobio i Oktavijan.
[uredi] Provincija Dalmacija
Ova je provincija obuhvatala Jadransko primorje (izuzimajući Istru), današnju Crnu Goru, Bosnu i Hercegovinu i zapadni dio Srbije. Administrativni centar ove provincije nalazio se u Solinu (Salona), u današnjoj Hrvatskoj. Kao provincija formirana je u vrijeme vladavine Oktavijana Avgusta. Konzul Vibije Postum (Vibius Postumus vir consularis, praepositus Dalmatiae) pominje se u 8. godini nove ere kao zapovjednik Dalmacije. Od 11. godine nove ere postaje carska provincija, na čelu sa legatom. U ovoj provinciji ropstvo je bilo veoma slabo razvijeno, a osnov ekonomike su činile stare privredne grane: zemljoradnja i stočarstvo.
[uredi] Odnosi Rima sa Ilirima
Rimljani su svjesno odustajali od grube primjene upravne vlasti i romanizacije. Nova vlast je u početku najbolje funkcionisala u području duž obale Jadranskog mora, široko otvorene prema Italiji. Primorje je služilo kao baza za učvršćivanje vlasti u cijeloj Provinciji i intenzivno se nastojalo i uspijevalo romanizovati. Međutim, planinski vijenci duž iste morske obale odvajali su unutrašnjost Dalmacije u kojoj Rimljani nisu mogli razbiti stare plemenske zajednice. Sprovodili su vještu politiku postepenog romaniziranja u brdskim predjelima (prije svega najznačajnijih porodica starosjedelaca, vezujući ih za rimsku vlast) tolerišući male posjede, uvažavajući mišljenje malih posjednika i poštujući plemensko uređenje Ilira. Sjećanje na duge i uporne borbe sa Ilirima, uzrokovale su i to da je Rim vodio računa o osjetljivosti i raspoloženju domorodačkog stanovništva, uz strogo poštovanje oblasti (civitates) i granica pojedinih plemena .
[uredi] Uređenje u Provinciji
Na čelu provincije Dalmacije, u Solinu(Salona), nalazio se legat "legatus Augusti pro preatore", u čijim je rukama bila sva vojna i civilna vlast. Za finansijska pitanja i rukovođenje pojedinim privrednim granama, legat je imao svoje pomoćnike (comites, adsessores), kao i prokuratore.
[uredi] Naronski konvent
Tri sudsko administrativne oblasti u Dalmaciji, zvane konventi (conventus), osnovane su u Skadrinu (Scadrona), Solinu (Salona- administrativnom centru provincije Dalmacije) i Naroni (u Vidu, kod Metkovića, blizu ušća Neretve). Naroni su pripadala plemena Ilira sa područja današnje Crne Gore, gdje se nalazilo i jezgro nekadašnje ilirske države, a Plinije nabraja : Dokleate (sa 33 dekurije), Ardijeje (20dekurija), Labeate (pored Skadarskog jezera) i druga plemena. Teritorije plemena su nazivane župama (civitates), na čelu sa prefektom (preafectus) strancem-oficirom u momentu preuzimanja vlasti ili u slučaju nemira, a kasnije (po stabilizaciji prilika) prepositom (preapositus), domorocem (obično neki od principa -plemenskih prvaka) koji bi vremenom dobijao i rimsko građanstvo. Takođe, postojao je i savjet plemenskih prvaka - principa (principes). U vezi sa tim pominje se i plemensko vijeće Dokleata. Župe su bile sastavljene od dekurija.
[uredi] Concilium (savjet) u Skadroni
Dva savjeta u Dalmaciji, predstavljla su pomoćne administrativnu jedinicu u Provinciji. Savjet u Skadroni je bio nadležan i za treću dekuriju (Narona) .
[uredi] Vojska
Poznato je da su u rimsko doba na teritoriji današnje Crne Gore bile stacionirane sljedeće legije: Legio I Adriutix, Legio VII Gemina, Legio XX Valeria Victrix, Legio XI Claudia Pia Fidelis, Legio IV Flavia Felix i Legio II Adiutrix. Na natpisima u Crnoj Gori se pominju samo: Legio I Adriutix (natpisi u Dokleji, kod Podgorice i "Municipiuma S", kod Pljevalja) i Legio VII Gemina (natpis u Risnu). Legio I Adriutix je došla iz Mainca, oko 85-86. godine, smijenivši legiju IV Flaviu Felix (prešla u provinciju Meziju, na Dunavu).
Pominje se i. jedna pomoćna jedinica- auksilijarna trupa, imenom Cohors VIII voluntarium (sastavljena od nerimskog stanovništva iz drugih provincija). Iliri sa područja današnje Crne Gore su takođe služili u ovakvim pomoćnim vojnim jedinicama, ali van provincije Dalmacije. Tako je npr. Publije Lurije Moderat (Publius Lurius Moderatus) iz Risna, služio je u rimskoj floti u Raveni (u kojoj je bilo 40% Dalmata). Na natpisima iz Crne Gore pominju se podoficiri (beneficiarii consulares). Dio ovih beneficijarija (oficira) bili su domoroci, kao što je to slučaj sa Publijem Elijem Fuscinom (Publius Aelius Fuscinus) iz Pljevalja ili Gaj Oktavije Lakonom (Caius Octavius Laco) iz Dokleje. Na natpisu u Pljevljima pominje se još jedan "domaći" rimski vojnik: Aurelije Maksim, sin Aurelija Vende. Od kraja I vijeka, Dalmacija postaje "provincia inermis" - bez legija, pa vojne jedinice igraju mnogo manju ulogu nego u podunavskim provincijama.
[uredi] Naselja
Kasteli (castellum) prvenstveno označavaju naselja domorodačkog stanovništva u provinciji Dalmaciji.
Konventi ili opida (oppida civium Romananorum) bila su naselja koloniziranih rimskih građana, doseljenih u Ilirik, odnosno kasniju provinciju Dalmaciju, među kojima se pominju: Rhiznium (Risan), Acruium (Bigovo), Butua-Butuanum (Budva) i Olcinium (Ulcinj). Sem Italika, u ovim gradovima postoji i veći broj trgovaca, Grka i orijentalaca, a razvijeno zanatstvo utiče na formiranje zanatskih kolegija. U njima postoji znatno veći broj robova nego u unutrašnjosti Provincije.
Municipiji su bili gradovi sa određenom samoupravom. Na teritoriji današnje Crne Gore značajni su bili: Doclea (Dokleja, kasnije Duklja, kraj Podgorice, u rimskom carskom dobu najznačajniji gradski centar područja današnje Crne Gore) i naselje (iz rimskog perioda nepoznatog imena) označeno kao "Municipium S", u blizini Pljevalja (Komini), koga pojedinci identifikuju sa poznatim Spolonumom (Splonum). Postoji i mišljenje da se ovaj municipijum nalazio u Kolovratu, kod Prijepolja. Jedan od municipija se vjerovatno nalazio i oko Andrijevice i Berana. Ovi gradovi su rezultat postepenog prodiranja i rimske politike urbanizacije, iz primorja u unutrašnjost ovog dijela Provincije.
[uredi] Putevi
U okviru rimske provincije Dalmacije, kojoj je pripadao predio današnje Crne Gore, postojao je veći broj puteva, koji su do sada nepotpuno istraženi. Osim pojedinih nalaza antičkih miljokaza i fragmenata saobraćajnica, kao pouzdani podaci o trasi rimskih puteva mogu se uzeti istorijski izvori: Tabula Peuntigeriana (Pojtingerova tabla) iz IV – VI vijeka nove ere, Itinerarium Antonini, iz IV vijeka nove ere i takozvani “ Ravenski geograf “.
[uredi] Dolazak Slovena
[uredi] Srednji vijek
Prema najstarijem južnoslovenskom pisanom istorijskom izvoru, nazvanom „Barski rodoslov“ ili „Hronika popa Dukljanina“ili "ljetopis popa Dukljanina", crkvenog pisca iz 12-13. vijeka, Dukljom je vladao ban nepoznatog imena, čiju su oblast, poslije dugog ratovanja, zauzeli trebinjski knezovi, sredinom 10. vijeka.
[uredi] Knez Jovan Vladimir
Ovaj knez najstarije južnoslovenske države Duklje, se prvi put spominje 990/991 godine. On je bio sin Petrislavov, unuk Hvalimirov, a praunuk Tugemira (čiji je deda iz Trebinja, u Travuniji, zavladao Dukljom). Sjedište mu je bilo pored crkve Prečiste Krajinske i bio je vazal cara Samuila, čijom se kćerkom Teodorom-Kosarom, oženio. Ubijen je na prevaru i krivokletstvo, 22. maja 1016. godine u Prespi, od strane Samuilovog bratanca Jovana Vladislava. Ovaj dukljanski knez obzirom da je živeo u X-XI veku - najstariji južni sloven sa oreolom sveca. Njegov kult još živi, a mošti mu se nalaze u manastiru Šin Đon (Sveti Jovan) u Elbasanu (Albanija).
[uredi] Duklja u doba Vojislavljevića
[uredi] Vojislav, knez Duklje
Kneza Vladimira je nasledio njegov nećak, Vojislav. Izvori iz Vizantije ga nazivaju: Travunjaninim i Dukljaninom. Postoji i mišljenje da je on legendarni knez Dobroslav iz „Barske hronike“. Poslije neuspjelog prvog ustanka protiv Vizantije, zatočen je 1036. u Carigradu, odakle bježi, 1037. ili 1038. godine. U vizantinskoj Duklji on se odmetnuo, napadajući srpska i druga plemena, koja su priznavala vizantinsku vlast. U periodu njegove vladavine najznačajniji događaj je bila bitka kod Bara, 1042. godine. U njoj je knez Vojislav velikom pobjedom nad vizantinskom vojskom donio nezavisnost Duklji. Ova kneževina se u vizantinskim hronikama od tada naziva i Zeta i taj naziv postepeno zamjenjuje stari (Duklja). Posljedica pobjede kod Bara je bila i ta da je Duklja prva od balkanskih zemalja kojoj je Vizantija službeno priznala državni suverenitet i nezavisnost. Pretpostavlja se da je knez Vojislav umro neposredno poslije ove bitke, najkasnije 1043. godine (po Barskom prodoslovu, vladao je 25 godina). Do 1046. Dukljom vladaju petorica braće, kao oblasni gospodari, kneževi pojedinih župa, pod vrhovnom vlašću majke i najstarijeg Gojislava. U ovom periodu zajedničke vlasti braće, nastao je najstariji poznati službeni pismeni ugovor u dukljanskoj državi. Sadržaj ugovora, sklopljenog između dukljanskih kneževa, braće Mihaila (vladara Oblika) i Sageneka (vladara Gorske župe) prepričan je u Barskom rodoslovu.
[uredi] Mihailo Vojislavljević, knez i kralj Duklje
Po majčinoj smrti, oko 1046. godine, Mihailo, sin kneza Vojislava proglašava se za gospodara (kneza) Duklje. Vladao je oko 35 godina, najprije kao knez, a potom kao kralj. Za vrijeme njegove vlasti slijedi dalji uspon države (vizantijski car sa Dukljom sklapa ugovor o savezništvu i prijateljstvu). Za vreme Mihailovog vladanja dolazi i do crkvenog raskola, 1054. godine. Vrlo rano, među predstavnicima hrišćana, javili su se sporovi po raznim teološkim pitanjima. Prvi raskol (šizma) dogodio se na katoličku i istočnu (poslije reformacije: grčko-pravoslavnu) crkvu. Ovaj se događaj zbio deset godina po osamostaljenju Duklje, a granična linija dvije hrišćanske crkve – prešla je i preko teritorije koju zauzima današnja Crna Gora. Ova granica iz 1054. išla je istom zamišljenom linijom, kao i 395. godine, kada se Rimsko carstvo podijelilo na Istočno i Zapadno. Poslije raskola hrišćanske crkve, knez Mihailo je podržao veću samostalnost Crkve u Zeti i državnu orjentaciju prema Zapadu. Mihailo je 1077. godine od pape Grgura VII dobio kraljevske znakove (rex Sclavorum) čime je i Duklja bila priznata kao kraljevina. Ovaj se događaj oslikava i u kasnijoj epohi, za vladavine Nemanjića.
Kralj Mihailo se posljednji put spominje 1081. godine.
[uredi] Konstantin, Bodin Vojislavljević, kralj
Kao budući nasljednik kralja Mihaila Bodin je na Balkanu imao značajnu ulogu u ustancima protiv Vizantije, pa se u doba njegove vladavine uticaj i teritorijalni prostor Duklje širi i na susjedne države: Rašku, Bosnu i Bugarsku. Naime, pred kraj vladavine kralja Mihajla, događaju se velike promjene u omjeru snaga na Balkanskom poluostrvu. Vizantija je iscrpljena građanskim ratovima. Normani iz Južne Italije pripremaju pohod na Carigrad. Na strani Vizantije, u početku, Mihajlov sin je uznemiravao Normane. Uz Vizantince je tako stala mletačka flota i jedan odred pod Bodinom. Do bitke je došlo 1081. godine, pod Dračom. Bio je to vizantinski poraz. Kada je nastalo rasulo među vizantinskim najamnicima (turski odredi) Bodin se držao po strani, ne ulazeći u borbu. Što više, Bodin će se okrenuti Normanima. U aprilu 1081. godine oženio je normansku princezu Jakvintu, ćerku Arhiriza, vođe normanske stranke u Bariju. Prema Analima grada Barija (Annales Barenses): „Arhiriz je dao sinu Mihajla, kralja Slovena, svoju kćer za ženu“.
Po smrti kralja Mihaila, kao samostalan vladar, Bodin se pominje 1085. godine, kada je, iskoristivši smrt Roberta Gviskara i promjenu snaga na Balkanu, od vlasti „franaka“ („de potestate Francorum“) osvojio grad Drač i cijelu dračku oblast. Čim je postao kralj, nastojao je iz Duklje proterati suparnike, Radoslavljeve nasljednike (sinove najstarijeg Radoslavljevog sina Branislava i njegovu braću). Posrednik u pomirenju je bila Barska arhiepiskopija, odnosno prvi barski arhiepiskop Petar.
Poslije ovako sklopljenog mira, godine 1083. ili 1084. - kralj Bodin preduzima pohode na Rašku i Bosnu, pa ih prisajedinjuje kraljevini Duklji. U Raškoj postavlja na vlast dva župana sa svog dvora: Vukana i Marka, od kojih dobija vazalnu zakletvu.
08. januara 1089. godine, Bodin uspeva Baru izdejstvovati rang nadbiskupije, koristeći rascijep u katoličkoj crkvi i borbu oko papskog prijestola između Viktora III i Urbana II sa jedne strane i Klementa III (antipape) sa druge. Kao prvi od barskih nadbiskupa pominje se Petar (1064 - 1094) ustoličen 1089. godine, od strane pape Aleksandra II. Međutim zbog svog držanja u bici kod Drača, kralj Duklje je izgubio povjerenje Vizantije. Vizantija iz dobijenog Drača počinje ofanzivu na Duklju i povratila je oduzete gradove (mali episkopski gradovi: Drivast, Sard, Spata, Baleč). Bodin je bio poražen i zarobljen, mada nije poznato mjesto odlučujuće bitke.
Pisac Barskog rodoslova opisuje samo unutrašnje borbe kralja Bodina i njegovih stričevića (Branislavići) i nije naklonjen kralju Duklje. To je po ovom piscu bio i uzrok rata između Duklje i Dubrovnika. Bodinov knez u Bosni, Stefan, četri je godine opsjedao Dubrovnik, 1104. godine (opis opsade po dubrovačkoj „Analista I“). Nosioci odbrane grada bili su Branislavljeva braća i sinovi, sa svojim ljudima iz Duklje (njih oko 400) a koji su poslije zarobljavanja Branislava u Skadru, potražili utočište u ovom gradu. Pod zidinama Dubrovnika, kralj Bodin je osvetoljubivo pogubio Branislava i njegovog brata (sahranjeni u Lokrumski benediktanski manastir). Kako građani Dubrovnika većinom nisu željeli stradati zbog međusobnog rivalstva i sukoba u Duklji, Branislavići se sa ljudima preko Splita i Apulije sklanjaju u Carigrad. Kralj Bodin je, vjeruje se, zauzeo Dubrovnik i podigao tvrđavu (kulu) ali je verovatnije da je njegov bosanski knez Stefan samo sazidao kulu ispod brda Srđa, da bi odsekao Dubrovčane od kopnenih puteva. Prema legendi koju nalazimo kod dubrovačkih analista, Dubrovčanima je kulu, nekoliko godina kasnije, predao Utivigo Gradiense, njen zapovednik i tim gestom zaslužio pravo građanstva (prema istoj legendi, od tog čoveka potiče dubrovačka vlastelinska porodica Gradići). Pisac Barskog rodoslova kaže da je kralj Bodin vladao Dukljom dvadeset šest godina i prema tome umro 1108. godine. Sahranjen je po „more regalli“, u manastiru sv. Srđa i Vakha, na Bojani. Poslije Bodinove smrti, moć Duklje je opadala i teritorijalno i politički.
[uredi] Period : od 1102. do 1186. godine.
[uredi] Duklja (Zeta) u doba Nemanjića (1186-1360)
[uredi] Period:1186-1243
Nakon smrti posljednjeg vladara iz dinastije Vojislavljevića, oko nasleđa prijestola nastaje razdoblje političkih borbi i razdora među vlastelom u Duklji. To će prouzrokovati ponovnu prevlast Vizantije. Veliki župan Raške, Stefan Nemanja, nije ratovao samo na istočnim granicama, prodirući u dubinu vizantinske teritorije. On sa vojskom upada u prvu judžnoslovensku državu Duklju, prodirući do Dukljanskog jezera (Skadarsko jezero) i Jadranskog mora. U konačnom uspostavljanju vlasti nad osvojenom teritorijom, Nemanja će proterati u Dubrovnik dukljansku kneginju Desislavu i kneževsku porodicu. Po kralju Stefanu Prvovenčanom, Nemanja je smatrao da kneževinu Duklju „nasiljem drži grčki narod“, koji su (Grci) i svoje gradove tamo sazidali, a sagradivši ih Duklju su sasvim prisvojili, nazivajući je samo „grčkom oblašću“. Takođe, Stefan Prvovenčani navodi da je njegov otac, Stefan Nemanja, isticao da je to (Dioklitija i Dalmacija) njegovo otčastvo i rođenje, prava mu dedovina, kazujući da otac po pustošenju gradova u Duklji „istrijebi grčko ime, da se nikako ne pominje ime njihovo u toj oblasti“. Ovaj nalet raških Srba praćen je pustošenjem značajnijih mjesta, centara moći i utvrda, u kojima su se nalazili administracija i vizantinski garnizoni. Tokom 1185. godine, osvajanjem su razoreni dukljanski gradovi: Danj, Sard, Skadar, Svač i Ulcinj. Bezuspješno su se pokušavali suprostaviti samo vizantinski vojnici u utvrđenim garnizonima, starosjedelački stanovnici (još u starom veku romanizovani) u primorskim gradovima i pristalice vizantinske vlasti, ali ne ostalo slovensko stanovništvo u plodnim župama, van gradova. Osvajanje gradova u Duklji završeno je 1186. godine. Grad Bar je pao kasnije (oko 1189.) i izgleda sačuvao svoju autonomiju, iz razloga što je zatečeno ustrojstvo odgovaralo novom gospodaru. Grad Kotor je pošteđen razaranja, a Stefan Nemanja je u njega prenio i jednu od svojih rezidencija („dvor“). Romeji (kako su vizantinci sebe nazivali) i njihove pristalice, proterani su iz gradova, a oni koji su Stefanu Nemanji izrazili lojalnost, nastavili su sa uobičajenim izvršavanjem obaveza, ali sada prema njemu, kao novom vladaru. O tome Stefan Prvovenčani kaže: „Narod svoj u njima nepovređen ostavi, da služi državi njegovoj, sa strahom i sa urečenim dankom od Svetoga“. Dakle, „narod svoj“ su bili svi oni koji su spremni da uredno plaćaju danak. Feudalizam je na ovim prostorima bio tek u usponu, a pri osvajanju Duklje Stefan Nemanja se u „srednjovekovnoj svesti“ prvenstveno rukovodio interesima svojim i svoje porodice, budućih nasljednika, pa tek potom interesima ostale vlastele i „naroda svoga“. Zbog toga za legitimne vladare Duklje tu nije bilo mjesta. Kneževska porodica, kao vizantinski vazali (što je bio i sam Nemanja, do 1180. godine) bila je nepoželjna, bez obzira na Nemanjine veze sa dukljanskim kneževima, na koje se u osvajanju pozivao. Supruga velikog kneza Mihaila (posljednjeg vladara iz dukljanske dinastije) pred Nemanjom se povukla u Dubrovnik, 20. avgusta 1189. godine. Zabelježeno je da su se u njenoj pratnji nalazili: nadbiskup barski Grgur, župani Črneha i Crepun, kaznac Grdomil i druga dukljanska vlastela.
Stefan Nemanja se nije zadržao na osvajanju Duklje već je od 1184 do 1185. godine pokušao osvojiti i Dubrovnik sa Korčulom, ali bez uspjeha. Sa Dubrovčanima je potom zaključio mir, 1186. godine (sačuvan je primerak ugovora na latinskom jeziku, sa potpisom Stefana Nemanje).
U ovom periodu, osamdesetih godina XI veka, nastao je rukopis Miroslavljevog jevanđelja, napisan za humskog kneza i brata Nemanjinig, Miroslava. U njemu su uporedo zastupljena dva pravopisa: zetsko-humski i raški. Stefan Nemanjić (? -1228) sin velikog župana Nemanje, nasledio je očevu titulu 1196. godine i kao župan vladao do 1217. godine – kada postaje kralj Srbije, Stefan Prvovenčani. Delom njegove vladavine u Duklji (otada Zeti) vlada kralj Vukan (Vuk) Nemanjić , do sredine 1208. godine. Ovaj vladar Zete (Duklje) bio je pod centralnom vlašću kralja Srbije. Naziv „kralj“, za upravnika jedne kneževine u okviru već postojeće kraljevine Srbije, predstavljao je nastavljanje samostalne državne tradicije kraljevstva Duklje. Najstarijeg Nemanjinog sina, Kralja Vukana, u upravi Zetom nasleđuje sin Đorđe Nemanjić, takođe sa titulom kralja Duklje, potom sa titulom ulcinjskog kneza (1241) i dukljanskog kneza (1242). Kao nasljednik Stefana Prvovenčanog, Srbijom od 1228 do 1234. godine vlada kralj Stefan Radoslav Nemanjić (1192 –poslije 1235). Umro je kao monah Jovan. Kralj Stefan Vladislav Nemanjić (? -1267) vladao je od 1234. do 1243. godine. Pred kraj njegove vladavine, u godinama od 1241. – 1242. dolazi do velike najezde Tatara. Ovi su ratnici opustošili Ugarsku i gonili njihovog ktalja Belu IV do obale Jadranskog mora. Dio Tatara je nastavio prodor duž obale Jadrana i prešao granicu raške kraljevine, u oblasti kneževine Zete. Opustošili su utvrđeni grad Kotor, ali bedeme grada Ulcinja nisu uspeli savladati. Ustremili su se na susjedni, episkopski grad Svač (Šas) između Jadranskog mora i Skadarskog jezera, razorivši ga i ubivši većinu stanovnika. Uništili su Grad Drivast, a verovatno i Sapu, na reci Drimu, južno od Skadra. Preko raške oblasti kraljevine Srbije, Tatari su se zatim vratili u predele sjeverno od Crnog mora.
[uredi] Period:1243-1321
[uredi] Stefan Uroš I Nemanjić, kralj
Kralja Stefana Vladislava nasleđuje kralj Stefan Uroš I Nemanjić. U toku njegove vladavine ime Zete u službenim dokumentima i titulama – prestaje se upotrbljavati. Kao što je već pomenuto, kneževinom Zetom su za ranijih gospodara Srbije upravljali „kraljevi“. Vukan i dva njegova sina (Đorđe i Stefan) nosili su tu počasnu titulu „dukljanskog kralja“. Jedan od kraljeva Zete, Stefan Nemanjić, 1252. godine podiže u njoj i svoju zadužbinu, crkvu Uspenja Bogorodice (Manastir Moraču). Ubrzo nakon toga Zeta gubi status kneževine u kraljevini Srbiji i njom više ne upravljaju posebno postavljeni „kraljevi“. Naime, za vreme vladavine Stefana Uroša I Nemanjića (1243-1276) koji je težio da sve drži u svojim rukama, ogranci porodice Nemanjića više nisu postavljani za kneževe pojedinih oblasti kraljevine. Potomci Nemanjinog brata Miroslava, kao humski kneževi prestaju postojati. Ovakvim postupkom Duklja (Zeta) iščezava iz državne simbolike. Do kralja Stefana Vladislava, upotrebljavao se u titulama Nemanjića naziv „Dioklitija s Dalmacijom“. Nakon tog perioda, naziv Zeta nestaje i utapa se u nazivu „pomorske zemlje“. Službeno, raška se kraljevina više ne sastoji od Raške i Zete, već od raške zemlje i pomorskih zemalja. Izuzimajući Stefana Vladislava, koji se kasnije spominje kao kralj (u primorju) već treći Vukanov sin, Dimitrije, imao je, umjesto kralja, titulu župana. Uroš I nije čak ni svog sina Dragutina postavio kao upravnika Zete ili nekog drugog dela države, mada je ga je i Ugarski kralj računao kao "mladog kralja Srbije". Po pisanju arhiepiskopa Danila II, kraljević Dragutin je na dvoru svoga oca bio " u velikoj tuzi i žalosti da nema nijednoga odeljenog dela svoga otačastva, gde bi zasebno prebivao".
[uredi] Kralj Stefan Dragutin
Nasljednik Uroša I, vladao je Srbijom od 1276. do 1282. godine. Bio je oženjen Katarinom (Katalina) ćerkom ugarskog kralja Stefana V. Od 1282 do 1316. godine vlada samo sjevernim oblastima Kraljevine. Umro je 12. marta 1316. godine, kao monah Teoktist i sahranjen u Đurđevim Stupovima.
[uredi] Kraljica Jelena
Kada je Dragutin stupio na prijesto kraljevine, postupao je drugačije od svog oca, pa je za gospodarenje Zetom odabrao svoju majku, kraljicu Jelenu (Anžujsku). Pored Zete, upravljala je Trebinjem i krajevima oko Plava i Gornjeg Ibra. Grad Ulcinj je držala Jelenina sestra, Marija Šor. Kraljica Jelena je posebnu pažnju posvećivala Primorju. Ova kraljica, "roda fružskoga" (iz francuske porodice Anžu, rođaka Karla I Anžujskog, kralja Sicilije i Napulja) bila je katolkinja i učestvovala je u sređivanju crkvenih prilika u katoličkim oblastima Zete. Naime, do sredine XIII veka je nestao veći broj katoličkih benediktinskih manastira u Zeti, posebno u Boki kotorskoj, iz razloga što su bili preslabi da se odupru pravoslavlju. Neki benediktinski manastiri (kao na primer "Sv. Marija", u Budvi i "Sv. Spas", u Baru) uspeli su da se održe. Dve velike benediktinske opatije bile su pod zaštitom srpskih kraljeva: "Sv. Srđ", u oblasti Skadarskog jezera i "Santa Marija de Rotezo" (na rtu Ratac, između Bara i Sutomora). Ratačku opatiju su kasnije, početkom XIV veka, bogato obdarili kralj Milutin i kraljica Jelena, a kasnije je postala omiljeni cilj hodočasnika. Još 1283. godine postojale su u Kotoru, Baru i Ulcinju franjevačke misije (preko ogranka Dubrovnika). Kraljici Jeleni, zaštitnici katoličkih crkvenih organizacija, pripisuje se uzdizanje tih katoličkih misija na nivo manastira, odnosno osnivanje četri franjevačka manastira, u zetskim gradovima: Kotoru, Baru, Ulcinju i Skadru. Ovaj potez kraljice je učvrstio franjevce u oblastima zetskog primorja. U to vreme, Kotor je bio biskupski, a Bar nadbiskupski grad. Promena na srpskom prijestolu, 1282. godine, kojom je Dragutina zamenio kralj Milutin, nije izazvala promjenu u položaju njihove majke, kraljice Jelene. Milutin i Dragutin su pomagali jedan drugom skoro dve decenije poslije toga.
[uredi] Stefan Uroš II Nemanjić - Milutin (oko 1253 -1321)
Od 1282. do 1321. godine, smenom na prijestolu, Raškom vlada kralj Stefan Uroš II Nemanjić - Milutin. On je tom prilikom dao obećanje bratu, dotadašnjem kralju Dragutinu, da će nasledstvo sačuvati za njegove sinove. Kako je Milutin 1299. godine stupio u brak sa vizantinskom princezom Simonidom, bojeći se da će mu sinovi buti lišeni prijestola, Dragutin je zaratio sa bratom, već od 1301. godine. Ovaj rat je potrajao skoro deset godina. Istovremeno, sa početkom ovog rata, vodio se i rat između kraljevine Srbije i Dubrovnika. Dubrovčani su imali prednost na moru, pa su zauzeli Mljet i zatvorili ušće Bojane. Tako su sprečavali promet u zetskim trgovima. Ovaj rat je u stvari bio odjek rata između Vizantije (saveznika kralja Milutina) i Venecije, vrhovnog gospodara Dubrovnika. U ovim sukobima najgore je prošao grad Kotor.
[uredi] Opsada Kotora, 1301. godine
Grad Kotor je u ratnim dešavanjima napadnut od strane udruženih snaga: Dubrovčana, Venecijanaca, Zadrana i Hrvata. Velika vojska Dubrovčana i njihovih saveznika, željela je da potpuno uništi Kotor, ali nisu uspeli osvojiti grad. U jednom od najstarije poznatih članova svog Statuta, Kotorani su objavili da više ne važe do tada sklopljeni ugovori i obaveze sa Dubrovčanima. Ova neprijateljstva između Kraljevine i Dubrovnika su brzo prestala, 1302. godine, ali su Dubrovnik i Kotor ostali u zategnutim odnosima. Sve do 1305. godine Dubrovčanima je bilo zabranjeno da trguju sa Kotoranima i da odlaze u Kotor.
[uredi] Period:1321-1360
Kralj Stefan Uroš III Nemanjić – Dečanski (oko 1275 – 1331) vladao je od 1321. godine. Sukob između kralja i njegovog sina Dušana, nepovoljno je delovao na spoljnopolitički položaj Srbije, a granice kraljevine susjedi su počeli ponovo da napadaju. Nakon sklapanja vizantinsko-bugarskog saveza (poslije 1328) Raška je bila ozbiljno ugrožena. Međutim, 28. jula 1330. godine, u bici kod Velbužda, Stefan Uroš III – Dečanski teško je porazio bugarskog cara, usled čega vizantinski car odustaje od napada na Rašku kraljevinu. U ovoj bici učestvovao je i mladi kralj Dušan. Kralj, a zatim i car, Stefan Uroš IV Dušan(1308-1355) dospeo je do prijestola „svih srpskih i pomorskih zemalja“ snagom zetske vlastele. Naime, u vreme vladavine Stefana Dečanskog, primorskim oblastima i Zetom, kao „mladi kralj“, upravljao je njegov sin, prestolonasljednik Dušan (prvi se put sa tom titulom pominje 1326. godine). Boravak u ovoj oblasti vremenom stvara sve dublje povjerenje između Dušana i zetskih velikaša, koji su dobro uočili i bili svesni potencijala prestolonasljednika, ali i njegovih po svemu sudeći opravdanih strahova po pitanju nasleđivanja oca. Ispostavilo se da će uporni Zetski velikaši „mladom kralju“ u budućim događajima dati značajnu moralnu i znalački iskorišćenu vojnu podršku. Nakon bitke kod Velbužda, već u jesen iste (1330) godine, kralj Stefan Dečanski boravi u Zeti. U Svetom Srđu, zainteresovan za nabavku šest galija, prima dubrovačko poslanstvo. Nekoliko meseci kasnije, februara 1331. godine, u Zeti dolazi do sukoba kralja Stefana Dečanskog i njegovog sina Dušana, na čijoj su strani bili zetski velikaši. Srpski kralj je sa vojskom upao u Zetu i opustošio Dušanovu oblast, kao i njegov „dvor“ koji se nalazio blizu grada Skadra, na obali Drimca. Mladi kralj je sa zetskom vlastelom pobegao na drugu stranu Drima, tražeći pomoć, savjete i podršku Dubrovčana. Ovaj događaj je izazvao nerede i nesigurnost u čitavoj kraljevini, što se naročito odrazilo na trgovinu. Nakon što su Dubrovčani uspješno posredovali u izmirenju oca i sina, u maju 1331. godine, u zemlji je zavladao mir. Biograf Dečanskog govori o izmirenju i povratku starog kralja „u svoju državu“. Međutim, po biografu, kralj je nastavio da mrzi sina, što će opet dovesti do sukoba, dok se Dušan predstavlja u pozitivnom svjetlu, pokušavajući smerno da umilostivi oca. Pretpostavlja se, da je Dušan osnovano strahovao da će prijesto naslediti njegov polubrat Simeon (Siniša) od druge kraljeve žene Marije. U vezi sa tim se postavlja pitanje: da li je biografija pisana kasnije, za vladavine i pod uticajem kralja Dušana, obzirom da je neodređena i jednostrana. Nepoverljiv prema ocu, Dušan je svoju vlastelu u Zeti pozvao da pođu „u strane narode, da ne poginemo prevremenom smrću“. Zetski vlastelini su odlučno odbili ovaj Dušanov predlog, ne želeći napustiti svoja imanja i porodice. Uspeli su ubedeti prestolonasljednika da se suprostave kralju. Sa malobrojnom vojskom svojih pristalica, pretežno Zećana, Dušan uspeva iznenaditi oca, opkolivši ga u dvorcu Nerodimlji. Nakon bekstva, Stefan Dečanski, ponovo je opkoljen u Petriču, i prisiljen na predaju. Nakon dva mjeseca tamnovanja u Zvečanu, srpski kralj Stefan Dečanski izgubio je život pod nejasnim okolnostima. Vladar nesrećne sudbine, sahranjen je u manastiru Dečani, četri godine po svojoj smrti, nakon što je građevina završena. Već 22. septembra 1331. godine, u dvorcu Svrčinu, Dušan je krunisan za kralja Srbije, kao Stefan Dušan.
Novi kralj u Zeti nije postavio mladog kralja, kao upravnika, obzirom da još nije imao djece. Godine 1332. zabeležena je u Zeti pobuna vojvode Bogoja i arbanaškog vlastelina Dimitrija Sume, koji su bili nezadovoljni, što od kralja nisu bili nagrađeni onako kako su očekivali. Pobunjenici su nanosili štete mletačkim i dubrovačkim trgovcima, ali nema podataka o tome kako je ova pobuna ugušena. Barski nadbiskup Gijom Adam, u jednom spisu predočava francuskom kralju da se „kraljevstvo Raške“ može osvojiti sa 1000 konjanika i 5000 do 6000 pješaka, uz pomoć ugnjetenih stanovnišrva u gradovima. Međutim, to je bila pogrešna procjena. Zetska vlastela, bilo Srbi, Arbanasi ili Latini, ni u jednoj borbi koju su raški kraljevi vodili sa spoljnim neprijateljem, nisu okrenuli leđa svojim vladarima. To se pokazalo tačnim i kasnije, u mnogim bitkama koje je vodio kralj i car Dušan. Stefan Dušan vlada kao kralj Raške od 1331. do 1345. godine. Sa carskom titulom vladao je od 1345. do 1355. godine. Godine 1349. donesen je Zakon Blagovjernogo Cara Dušana (Dušanov Zakonik) a dopunjen je 1354. godine. Dušanov uspon pokazuje kako je Zeta u XIV veku dobila značajniju ulogu u državi, zahvaljujući snažnoj vlasteli, trgovini i značajnim izvorima prihoda od gradova i trgova.
[uredi] Zeta u doba Balšića (1360-1421)
Od 1360. do 1421. godine Zetom gospodari dinastija Balšića. Sjedište Balše I, kao jednog od oblasnih gospodara (od 1360. godine i najmoćnijeg) u Donjoj Zeti, bilo je u Skadru. Kasnije, po svom usponu, Balšići su povremeno boravili u Ulcinju ili Baru i imali tamo vjerovatno svoj dvor, ali su se zadržavali i po drugim mjestima gdje su im se nalazile seoske rezidencije. Sa svojim sinovima (Stracimirom, Đurđem i Balšom) Balša I je postepeno širio vlast i na oblast Gornje Zete, a na račun vlastelinske porodice Crnojevića. Nakon Balše I, Zetom je do 1378. godine vladao Đurađ I Balšić. Do svoje pogibije 1385. godine na Saurskom polju, Zetom vlada Balša II Balšić, a nakon njega, od 1385. do 1403. godine, Đurađ II Stracimirović Balšić. Godine 1387 Đurađ II stupa u brak sa Jelenom (Jelom) ćerkom kneza Lazara, ali sa svojom vojskom 1389. godine ne učestvuje u Kosovskoj bici. Godine 1396. Đurađ II se lako riješio da grad Skadar i Drivast preda Mlečanima, obzirom da sam nije bio u stanju da ih odbrani od Turaka. Uslov je bio da mu Senat Republike plaća godišnju proviziju od 1000 dukata, koliko je otprilike iznosio njegov čist prihod sa tog područja. Na području Zete, naročito od početka XV vijeka, primjetan je uspon tzv. ratničkih družina. Ratničke družine nisu bile velike: od 20 do 50 boraca. Kao takve, prepuštene samo sebi, teško bi dugo opstajale. Međutim, udruživanjem bi se stvarale značajne vojne snage. O njih su se otimali međusobno zaraćeni feudalci i gradovi, pa i strani osvjači (Mlečani) nagrađujući ih za ratničke poduhvate. Samim tim, ove ratničke družine su imale značajnu ulogu u političkom životu Zete. Od 1402. do 1421. godine, Zetom je vladao Balša III Balšić. Jelena Balšić, majka novog gospodara Zete Balše III, preći će 1411. godine u Veliko vojvodstvo (koje je u sastavu Kraljevine Bosne zahvatalo zapadni i sjeverozapadni dio današnje Crne Gore) preudajom za velikog vojvodu, Sandelja Hranića. Prije toga, pokušavaće da se sa sinom suprostavi prodoru Mlečana u Zetu. Naime, koristeći raspad Srpskog carstva, Venecija se polako širila na obalama Zete. Najprije je posijela Drač i Lješ, a od 1396. godine i Skadar, Drivast i Sv. Srđ na Bojani. Balša i njegova majka Jelena, vodili su duge i iscrpljujuće ratove sa Mlečanima, nastojeći da im se odupru i povrate izgubljene gradove i oblasti u primorju (Prvi i Drugi skadarski rat). Venecija je ipak uspjela da od 1405. do 1412. godine drži u svojim rukama gradove: Bar, Budvu i Ulcinj. Da bude pod Mletačkom vlašću težio je grad Kotor, što je i ostvario 1420. godine. Ulcinj je potpao pod vlast Venecije 1421. godine, a Budva privremeno, od 1420. do 1426. godine. Mlečani su privremeno zaposjedali i gubili: Lušticu, Grbalj i Paštroviće.
[uredi] Vladavina despota (1421-1452)
Godine 1421. nakon smrti poslednjeg vladara iz dinastije Balšića – Balše III, nastaje opšta pometnja u Zeti. Poslednjom voljom Balše III Zeta je pripala njegovom ujaku Stefanu Lazareviću i pripojena je Srpskoj despotovini. Ne mareći za to, situaciju koriste Mlečani, posjedajući gradove Balšića u Donjoj Zeti (Drivast, 10. maja 1421. i Ulcinj, 15. maja 1421. godine). Đurađ i Lješ Đurašević uzimaju više Balšinih sela. Vojvoda bosanski, Sandelj Hranić (u to vrijeme zet despota Stefana Lazarevića) bez uspjeha želi iskoristiti pometnju u Zeti, tražeći od Mlečana ustupanje Gornje Zete i gradova Bara i Budve u Donjoj Zeti. Stefan Balšić Marmonte se nije najbolje snašao u ovim događajima ili na njega niko nije obraćao pažnju. U avgustu 1421. godine srpski despot Stefan Lazarević stiže sa vojskom u Zetu, uz sigurno zaleđe novog sultana, Murata II. Zauzeo je Drivast, a zatim Bar, sredinom novembra 1421. godine. Mlečani su zadržali Skadar, Ulcinj i Budvu (do 1426), lišeni svake vlasti u najvećem dijelu područja van gradskih zidina. Despotove vojvode (Lješ i Đurađ Đurašević) zauzimaju područje Svetomiholjske metohije i Grbalj. Čvrsta despotova vlast u Zeti je uzdrmana neposredno pred njegovu smrt iz razloga što je turski sultan Murat ugovor despota Stefana Lazarevića sa ugarskim kraljem Žigmundom protumačio kao nevjerstvo i sa trupama upao iz Bugarske u Srbiju. Po smrti despota Stefana (19. jula 1427. godine) novi despot, Đurađ Branković, preuzima vlast u vrlo teškim okolnostima. Trogodišnje primirje sklopljeno između Žigmunda i Murata, omogućilo je Đurađu da se pomiri sa Turcima i vlada Raškom despotovinom kao vazal. Vladajući u burnom periodu balkanske istorije, ovaj je despot doživio i to da Turci raspišu ucjenu za njegovu glavu, kao i osljepljenje svojih sinova od strane Osmanlija, 1441. godine. Iste godine, privremeno je izgubio Gornju Zetu i grad Bar u Donjoj Zeti (prodori bosanskog vojvode Stefana Vukčića Kosače). Nisu uspjeli despotovi pokušaji prodora u mletački dio Donje Zete, 1448. godine. Đurađ Branković se potpuno povukao iz Zete (osim grada Meduna) poslije sukoba sa Mlečanima i gornjozetskom vlastelom, odnosno nakon dva vojna poraza nanesena mu od mletačkog vojvode Stefanice Crnojevića, 1452. godine.
[uredi] Stefan Lazarević (vladao od 1421-1427)
Stefan Lazarević (1377-1427) despot, gospodar je Zete od 1421-1427. godine.
Sin kneza Lazara i ujak posljednjeg vladara iz dinastije Balšića, najpre je, od 1389. do 1402. godine, vladao Srbijom kao knez i vazal turskog sultana Bajazita Prvog.
Za račun ovog sultana je sa svojim odredima učestvovao u turskim osvajačkim pohodima. Vizantijski car Ivan VII Paleolog proglasio ga je za despota Srbije poslije turskog poraza u bici kod Angore (1402). Godine 1403. stupa u vazalni odnos prema Ugarskoj.
Stefan Lazarević je bio vješt diplomata i dobar vojskovođa, što su cijenili kako Turci, tako i Ugri. Od Hrvatsko-ugarskog kralja, Žigmunda, dobio je u posjed Beograd, Golubac, grad i rudnik Srebrenicu u Bosni, kao i mnoge feudalne posjede u Ugarskoj. Od turskog sultana Mehmeda II je dobio nekoliko gradova i predela. Po smrti svog sestrića, posljednjeg vladara iz dinastije Balšića, voljom Balše III dobio je 1421. godine i Zetu. Iste godine stigao je sa vojskom u zetsko primorje. Ovim se Stefanova država po obimu smatrala jednakom Srbiji u doba prije kralja Milutina. Stefan je imao nesuglasica sa novim sultanom Muratom II. Novi gospodar Zete je preko poslanika pokušao voditi pregovore u Veneciji, pa potom nastavio ranije sukobe Balšića sa Mlečanima oko gradova u primorju.
[uredi] Mirovni ugovori sa Venecijom
Godine 1423. borbu u Zeti prepušta svom sestriću Đurđu Brankoviću (čiji su se posjedi graničili sa ranijim posjedima Balšića). Odnosi između Srpske despotovine i Mlečana su ostavli zategnuti i poslije sklapanja mira kod Sv. Srđa, 12. avgusta 1423. godine, obzirom da sva sporna pitanja (Budva, solane u Grbaljskom polju, Paštrovići, Luštica i dijelovi Skadarskog i Barskog distrikta) nisu bila riješena.
Novi ugovor između Venecije i Đurđa Brankovića (predstavnika despota Stefana Lazarevića) sklopljen je 26. avgusta 1424. godine u kopaoničkoj Plani. Kako su i dalje ostali značajni teritorijalni sporovi, Venecija je predlagala međunarodnu arbitražu (vizantijskog cara, princepsa Aheje, ili komune Firence, Sjene, Ankone, pa i Bolonjski ili Sijenski univerzitet). Bez predlagane arbitraže, 26. aprila 1426. godine sa skadarskim kapetanom Franćeskom Kvirinom, sklopljen je treći sporazum. Despotovini je ostala Ratačka opatija, kod Bara i solane Balšića, sa podanicima, u Grbaljskom polju, a Veneciji su pored nekih utvrda pripali i Paštrovići. Nakon ovoga, despot Stefan je prepustio upravu nad Zetom sestriću, pa se Đurađ sa porodicom avgusta 1426. godine preselio u zetsko primorje. Pošto su mješovite komisije utvrdile razgraničenja, potpisan je i novi ugovor između Đurađa i predstavnika Venecije (Franćesko Kvirin) 11. novembra 1426. godine u Drivastu.
Uz približavanje turske vojske, iznenadnom smrću despota Stefana, propao je i pokušaj da se nezavisnost Srbije i očuva. Veličinu njegove državničke i ratničke sposobnosti prikazuje i to da je njegova smrt, po navodima savremenika, „izazvala užas u narodu“.
[uredi] Đurađ Branković (valadao Zetom od 1427-1452)
Đurađ Branković (1375-1456) knez i despot, vladao je Zetom od 1427 do 1456. godine. Smrt Stefana Lazarevića zatekla je novog gospodara u Zeti, kojom je upravljao u ime despota. Đurađ se dmah vratio u Srbiju, radi rješavanja krupnijih pitanja. Za srpskog vladara je priznat od strane turskog sultana i ugarskog kralja. Dobivši despotsku titulu od vizantijskog cara, sazidao je i prijestonicu Smederevo. U Zeti su se za njegove vlasti (koju je predstavljao vojvoda Altoman) odmetnuli vlastelini Đurađ i Lješ Đurašević, nudeći se Veneciji, ali ih je ova odbila, smatrajući da su oni još uvijek "podanici i vazali gospodina Đurđa".
[uredi] Smederevski sporazum, iz 1435.
Srpsko-mletački ugovor od 14. avgusta 1435. godine, sklopljen je u Smederevu, u teškom trenutku za Despotovinu, jer je isticao sporazum sa sultanom. Stiješnjen između dvije sile (Turske i Ugarske) što je Venecija dobro iskoristila, pregovarajući u za njega najtežem trenutku, doveo je svojim popuštanjem (odricanjem od teritorija i prava) u nezavidan položaj svoje dostojanstvenike u Zeti. Odredbama ugovora, Veneciji između ostalog pripadaju i "katuni Crne Gore" (u to vrijeme uzak pojas planina, do vrhova masiva, uz more, a iznad Kotora, Grblja i Budve i više Paštrovića). Mlečani su uz sporazum dodali i dugačak spisak šteta koje su venecijanskim podanicima učinili vojvoda zetski Altoman, vlastela Đuraševići, Barani, Budvani, Njeguši i drugi despotovi ljudi, do najsitnijih pojedinačnih primjera (detaljisanje i preciznost su bili odlika Mlečana) što je za Srbe bilo neshvatljivo sitničarenje. Tražena je i naplata dugova samog despota Đurađa, kao i počivšeg despota Stefana Lazarevića. Mlečani nisu zauzimali velike posjede odjednom, već su dugim i strpljivim radom na terenu pridobijali "kuću po kuću". Do 1435. godine srpskoj su despotovini, u primorju Zete, oduzeli sve, sem: Bara i Budve. Veliko vijeće, u Veneciji, 31. decembra 1435. godine, izabralo je Đurđa Brankovića, sa sinovima i naslednicima, za mletačkog građanina i plemića (svečani dokument napisan je 26. marta 1436. godine i na njega stavljen zlatni pečat Mletačke republike) čime je istovremeno srpski despot postao i član Velikog vijeća.
[uredi] Borbe u Donjoj Zeti i gubitak Zete
_1448._godine.svg)
Kada je Novo Brdo palo pod tursku vlast 1441. godine i napadi se nastavili na ostale dijelove Srbije – Đurađu Brankoviću je na upravu ostala samo Zeta. U nemilosti kod Turaka, prodorom bosanskog vojvode i turskog vazala Stefana Vukčića Kosače (uz savezništvo sa vojvodom Stefanicom Crnojevićem, kojem je Kosača uzeo sina za taoca), Đurađ privremeno gubi Gornju Zetu i grad Bar (Donja Zeta) 1441. godine. Turci su upali u ostale dijelove Despotovine, izbjegavajući Zetu i namjenjujući je svom vazalu S. V. Kosači. Nakon povratka na vlast, despot povraća G. Zetu i 1448. godine vrši vojnu ofanzivu na mletačka uporišta (gradove) u Donjoj Zeti. Međutim, njegove vojvode Altoman i Stefanica Crnojević, kojima se pridružuje većina Paštrovića, ne napadaju bedeme Bara. Po svemu sudeći, nasjeli su na lukavstvo Mlečana, koji su Altomanove ljude uspjeli da uvjere u izdajstvo Stefanice, glasnim pozivima sa tvrđave, pronoseći glasine o savezništvu Mlečana sa gornjozetskim vojvodom i poturajući Altomanu falsifikovano pismo. Napadači pod komandom vojvode Altomana su dovedeni u zabludu, pa se u neredu povlače. mletački vojvoda iz Bara, Danilo Đurić, koristeći priliku, uz pomoć plaćene ratničke družine Mrkojevića, u potjeri nanosi veće gubitke Altomanovim odredima. Stefanica Crnojević, u brdima iznad Bara (gdje je bio razmješten njegov dio vojske) uspijeva da izbjegne zarobljavanje, zahvaljujući, kako je zapisano, kaluđeru Isajiji (za kaznu, kasnije mu je od strane Mlečana oduzet vinograd) i Andriji Brisku (pod prijetnjom vješala protjeran sa svih mletačkih posjeda). Za drugi despotov pohod na primorje, nije jasno kako se odvijao. Pominje se upućivanje Đurđevih snaga na Bar, među kojima i 1000 Mađara, kao i šteta koju je despotov vojvoda Stefanica Crnojević sa svojim odredima počinio u okolini Kotora: pljačkajući, paleći kuće i sjekući vinograde, sve do zidina grada. Već 1451. godine, Kotorani vode akciju za pridobijanje gornjozetskog vojvode, koji je pod komandom srpskog despota predstavljao veliku opasnost za područje Kotora. Godine 1452. despotov vojvoda Stefanica Crnojević prelazi na stranu Mletačke republike. Uzima titulu mletačkog vojvode i guši pobunu u Grblju (februara iste godine) čime sprečava i bunu u Paštrovićima. To je bio razlog da reaguje despotov vojvoda iz Podgorice, Altoman, koji uz učešće turskih odreda i dijela vojnika iz Gornje Zete, pali gotovo sve kuće u selima koja su pripadala Stefanici Crnojeviću (od 590, popaljeno je 570 objekata). Nakon toga, vojvoda Altoman u svom napredovanju, na prilazima Donjoj Zeti, doživljava neočekivan poraz od vojske Stefanice Crnojevića. Ni slanje nove Đurđeve vojske nije urodilo plodom. Pod komandom Toma Kantakuzina, 14. septembra 1452. godine, Đurađevi odredi doživljavaju novi poraz od Stefanice Crnojevića. Despotove snage bivaju potisnute iz svih predjela Gornje Zete, osim iz tvrđave Medun. Poslednji trag despotove vlasti u Zeti vezuje se za početak 1456. godine, kada je svoju tvrđavu Medun (godinama odsječenu od ostatka Despotovine) mada je posada željela prići Mlečanima, Đurađ predao Turcima.
Brat od strica posljednjeg gospodara Zete iz dinastije Balšića, Balše III, Stefan Balšić (Dubrovčani su ga zvali Stefan de Marmonte) pokušao je od Đurađa Brankovića da povrati izgubljene oblasti u Zeti, na koje je smatrao da ima pravo. Ostao je bez podrške i ovi pokušaji iz 1429. godine nisu mu uspeli. Nakon toga Stefan Balšić je prišao Mlečanima i za njihov račun ratovao u Lombardiji i Furlaniji. Porodici Marmonte, koja je imala posjede u Apuliji, gubi se svaki trag oko 1480. godine.
[uredi] Zeta (Crna Gora) u doba Crnojevića (1451-1499)
Nakon prvog pada Srpske despotovine pod tursku vlast 1439, takvo stanje su iskoristili Mleci da do 1443. zauzmu cio obalski pojas pojas Donje Zete od Bojane do Kotora. Tako su pod njihovu vlast pali i gradovi: Ulcinj, Bar i Budva. U osvojenim mjestima, Mlečani su svoje plemstvo postavljali za rektore (načelnike). U to doba se u Zeti uzdižu Crnojevići, starosjedioci podlovćenskog masiva i najsposobniji od njih Stefan Crnojević ubrzo postaje prvi vojvoda Gornje Zete. Suočen sa turskom opasnošću sa istoka, Stefan Crnojević stupa u vazalni odnos sa Mletačkom republikom, koja ga 1451. zauzvrat priznaje za vrhovnog vojvodu Zete.
[uredi] Ivan Crnojević, vladao je Zetom od 1465-1490. godine
Stefana je naslijedio njegov sin Ivan (gospodar Zete 1465-1490). Da bi se lakše branio od turske invazije, Ivan je prenio prijestonicu iz Žabljaka u Cetinje, stari posjed Crnojevića pod Lovćenom. Poslije pada Srbije (1459), Bosne (1463) i Hercegovine (1482), Zeta postaje posljednji branilac slobode i oaza srednjovjekovnih tradicija.
[uredi] Crnojevića štamparija
Samo četrdesetak godina od štampanja Gutembergove Biblije (1455) u Crnoj Gori se osniva prva ćirilična štamparija na Balkanu. Ovu štampariju je vodio jeromonah Makarije. Da li je osnovana od Ivana ili Đurađa Crnjevića, kada je i gdje počela sa radom (u Mlecima, Obodu ili Cetinju) i šta je sa njom bilo poslije Đurđevog odlaska iz Crne Gore (kraj 1496) nije potpuno rasvijetljeno. Na značaj ove štamparije ukazuje i činjenica da je u vrijeme njenog rada mnogi od velikuh evropskih gradova nisu posjedovali (Berlin je osniva 1540. god. Moskva 1553. godine. Varšava 1580. god. Carigrad 1729, a na slovenskom jugu: Beograd 1552. godine, Ljubljana 1575. godine i Zagreb 1695. godine ). Kako je Ivan Crnojević bio u dobrim odnosima sa Republikom Sv. Marka, u perodu od 1466. do početka 1478. godine (od početka 1479. do kraja života stupio u otvoreno neprijateljstvo sa Venecijom) imajući u vidu da se štamparija u Veneciji pojavila 1469. godine - pretpostavlja se da je pri kraju perioda savezništva (1476-1478) osnovana štamparija u Crnoj Gori. U to vrijeme Crna Gora, bila je neznatne vojno-političke moći. Brojala je oko 20 do 30000 stanovnika i obuhvatala je samo planinske predjele između Boka kotorske i Skadarskog jezera. U štampariji Crnojevića je štamšano pet knjiga: „Oktoih prvoglasnik“ (1493/94); „Oktoih petoglasnik“ (jedina ilustrovana cetinjska inkunabula) kao nastavak prethodne knjige; „Psaltir“ (Cetinje, 1495) ; „Trebnik“ (Molitvenik za vjenčanje i krštenje) i „Četvorojevanđelje“ (poznato po prepisu iz 1498).
[uredi] Đurađ Crnojević
Nakon iznenadne smrti Ivana Crnojevića, na zetski prijesto dolazi njegov sin Đurađ Crnojević (gospodar Zete 1490-1496). Crna Gora će izgubiti svoju samostalnost 1499. i postaće običan kadiluk. Samo su njena brđanska plemena, kao i Albanci, očuvala, u svojim planinama izvjesne patrijarhalne tradicije lokalne i plemenske autonomije. Jedan član dinastije Crnojevića, Staniša, treći sin Ivan-bega Crnojevića, kao poturčeni Skenderbeg, držao je tu zemlju do 1528, ali kao poseban turski sandžak sa sjedištem u Žabljaku. Od 1528. taj crnogorski sandžak pripojen je skadarskom, a mjesto sandžak-bega javljaju se vojvode kao njegovi zamenici, koji to zvanje kupuju od sandžaka. Crnogorski sandžak obnovio je 1592. Pećanac Derviš Alić, s oblašću na desnoj strani Bojane i s mjestima Barom i Ulcinjem, ali samo na kratko vrijeme. Pod vlašću Turske Crna Gora je ostala sve do 1684.
[uredi] Korištena literatura za srednjovekovnu istoriju Crne Gore:
- Više autora „Istorija Crne Gore“ knjiga I i II, u izdanju Redakcije za Istoriju Crne Gore, Titograd, 1970. godina ;
[uredi] Turska vlast
Kad je 1684 mletačka republika stupila u savez s Austrijom, Poljskom i papom, krenula je ona na akciju i susjedna crnogorska plemena. Ustanak crnogorskih plemena, i ako ugušen porazom kod Vrtijeljke (1685), početak je oslobođenja C. G. od Turaka. Mlečići su svim sredstvima radili, da C. G. pridobiju za sebe i ogorče protiv Turaka. Kao hrišćanska sila, u simpatičnom pokretu Sv. Saveza, Mleci su postigli uspjehe i dobili su čak izjavu crnogorskoga zbora, da C. G. prima njihovu vlast. 1688. došla je na Cetinje mletačka posada, ali se u njemu održala samo do 1692. Taj mletački neuspjeh ubio je prestiž republike kod crnogorskih plemena. Ali pokrenuta akcija za oslobođenje time nije propala.
Pravo oslobođavanje C. G. od Turaka počinje s vladikom Danilom, iz plemena Petrovića-Njeguša (1700—1735). Za njegovo vrijeme vezana je istraga domaćih poturica, koja se smatra kao prvo pravo djelo definitivnog raskida s Turcima, Kao takvo proslavio ga je Vladika Petar II. Njegoš u Gorskom Vijencu i narodna tradicija C. G. Ali ta istraga je sporna, isto kao i njezin datum. Danas se uzima obično, da je iseljavanje islamiziranog stanovništva sa prostora Crne Gore bio dugotrajan, kontinuiran proces.
Za Danilova vremena počele su jače veze C. G. s Rusijom. Tražeći saveznika protiv Turaka, Petar Veliki je u prvom redu pomišljao na balkanske hrišćane i uputio im je 1711. jedan manifest, pozivajući ih u zajedničku borbu protiv Turaka. Crnogorci su se odazvali i počeli borbu, koja je na njih navukla gnjev protivnika i teške osvete 1712. i 1714. U nevolji oni su slali vladiku u Rusiju (1715), koji im je otuda donio samo nešto neznatne materijalne pomoći, i obraćali su se Mlecima, da ih uzmu u svoju zaštitu (1717). Otada, doista, sva se crnogorska politika vodi u kolebanju između susjednih Mletaka, koji ponekad mogu biti od koristi, i između daleke jednovijerne Rusije, za koju narod ima mnogo simpatija.
Vladiku Danila naslijedio je njegov sinovac Sava (1735—1782). Pošto je jednoga dostojanstvenika naslijedio njegov srodnik ne po ličnoj vrijednosti, nego po porodičnim vezama, stvoren je prestiž porodice Petrovića Njeguša. Vlast vladike nije bila velika i bila je dugo vremena više duhovna i moralna nego stvarna, ali je ipak dizala vrijednost jedne porodice. Tu vrijednost osporavaju Petrovićima članovi porodice Radonjića, iz čijih su redova, po nasljedstvu, bili guvernaduri. To nije bila narodna čast, nego je taj čin dolaaio kao mletačka oznaka za njene, najprije činovnike, a onda povjerenike u C. G. Guvernaduri su željeli, da svjetovnu vlast vrše oni, a duhovnu vladike. Doista, u 18 vijeku državni pečat se raspolovi java i jednu polovinu drži guvernadur, a drugu, vladika.
Vladika Sava bio je miran, nimalo borben i previše povučen. Od 1742 u državnim poslovima natura mu se, kao njegov pomoćnik, srodnik mu Vasilije (1709—1766), čovjek okretan i aktivan, ali sebičan, neistinoljubiv i dosta brzoplet. On češće putuje u Rusiju (tamo je i umro) i učvršćuje veze C. G. s njom, otvoreno istupa protiv Turaka, braneći Crnogorcima, da im plaćaju harač. S Mlecima, isto tako, nije dobro, radi čega su ovi donijeli rješenje, da ga otruju.
Poslije smrti Vasilijeve javio se uz vladiku Savu novi jedan savladar, neki avanturista, Šćepan Mali (1767—1774), koji se izdavao za umrlog ruskog cara Petra III. Ime ruskoga cara i njegova vješta uzdržljivost učinili su, da su ga Crnogorci primili za svoga vladara i poštovali ga sve do njegove mučke pogibije. Kao vladar Šćepan je pokazao dosta razumijevanja za nevolje C. G.; naročito je mnogo učinio kod smirivanja zavađenih plemena i za jačanje centralne vlasti na Cetinju. Njegovo prisustvo u C. G. smetalo je i Mlecima i Turskoj, jer se na taj način i previše vidno isticao ruski prestiž u njihovom susjedstvu. Turci su čak bili krenuli i jednu vojsku protiv C. G., ali ta nije postigla nikakvih većih rezultata. Poslije pogibije Šćepana Malog javio se jedan sličan avanturista Šćepan Zanović, no taj je brzo raskrinkan. Iskorišćavajući slabost vladike Save, prigrabio je tada veći dio vlasti Jovan Radonjić, koji se 1776. potpisuje kao »gubernator nad svom C. G.«.
[uredi] Borba za samostalnost
[uredi] Petar I Petrović Njegoš
Mnogo napretka imala je C. G. pod upravom trijeznoga i vrlo uglednoga vladike Petra I Petrovića. (1782—1830). On je imao dosta teškoća, dok se održao u borbi protiv guvernadura Radonjića i protiv Mahmuda Bušatlije, krvnog neprijatelja C. G. Kad je Petar I. 1784 pošao da se zavladiči, upao je Mahmud u njegovu zemlju i prodro je na Cetinje (1785), a odatle prešao i na mletačke Paštroviće. Kao osveta za to došlo je crnogorsko ratovanje protiv Turaka za vrijeme austrijsko-ruskog saveza protiv Porte (1788 do 1791), i slavna pobjeda nad Mahmudom, 22/9 1796, u kojoj je on glavom platio. Poslije te pobjede Crnu Goru čekali su krupni događaji u Boki kotorskoj, koja je, iza pada mletačke republike (1797), imala da dođe pod novog gospodara. Otada pa sve do 1814 vodila se borba oko toga, hoće li Boku dobiti Austrija, Francuska ili Crna Gora, kao saveznik Rusije i Engleske. C. G. je učestvovala u Boki i vojnički i utrošila je mnogo žrtava da je pridobije za sebe i za svoje saveznike. Radi toga C. G. nije mogla sarađivati u Karađorđevom ustanku protiv Turaka i da ispuni velike želje i svojih podanika i svojih hercegovačkih i staro-srbijanskih susjeda. Ali sve njezino zauzimanje za Boku ostalo je bezuspješno. Diplomacija je rješavala stvar prema svojim interesima i dosudila je Boku Austriji.
— Za unutrašnje uređenje C. G. Petar I. učinio je dosta, sprečavajući naročito krvnu osvetu. Značajan je njegov Zakonik (proglašivan 1798. i 1803), sa 33 tačke, koji predstavlja prvi pokušaj savlađivanja plemenskih običaja i rđavih instinkata. U C. G. Petar I bi je mnogo poštovan; na glasu je bila moć njegove kletve. Umro je 18/10 1830.
[uredi] Petar II Petrović Njegoš
Petra I. naslijedio je kao vladika i vladalac Petar II. (1830—1851). On je definitivno raščistio pitanje s guvernadurovićima (Radonjicima koji su mu, pomagani od Austrije, činili dosta teškoća prilikom preuzimanja vlasti. Radonjića porodica prognana je 1830 iz C. G. — Petar II. nastavio je unutrašnje reforme svoga strica, uveo je senat, stvorio »gvardiju«. Preko Novice Cerovića je organizovao ubistvo turskog feudalca Smail-age Čengića. Imao je dosta teškoća s prvim poreskim uredbama, ali je ipak uspio. U spoljašnjoj politici nije imao nikakva većeg udjela; njegovi odnosi sa susjednim pašama imali su čitavo vrijeme lokalni karakter. Njegov pjesnički rad stvorio mu je visok glas u književnosti; Gorski Vijenac nesumnjivo je najintenzivnije i najintelektualnije pjesničko djelo u srpskoj istoriji. Petar II. umro je mlad, 19/10 1851.
[uredi] Danilo Petrović Njegoš, knjaz
S Petrom II. prestaje teokratska vlada u C. G. Vladičin nasljednik, Danilo (1851—1860), uzeo je, s pristankom ruskoga cara Nikole I.., titulu kneza. To stvaranje svjetovne kneževine od C. G. dovelo je do rata s Turcima 1852/53, iz koga je C. G. izišla bez težih posljedica, intervencijom Austrije i Rusije. Kad je Turska, na Pariškom Kongresu, dala izjavu, da C. G. smatra za sastavni dio svoga područja, dovelo je to do novih sukoba. Knez Danilo preduzeo je diplomatsku akciju, da izradi priznanje crnogorske nezavisnosti, a kad to nije donijelo željenog rezultata, on je krenuo i ustaničku akciju po susjednim oblastima. 1857 izbio je ustanak Luke Vukalovića. Da presiječe opasne niti i posjedne Grahovo kao leglo odmetnika i sporno mjesto, krenula je turska vojska, krajem aprila 1858, na granicu. 1/5 1858 došlo je do velike borbe na Grahovcu, u kojoj su Turci strahovito poraženi. Iza toga došlo je odmah posredovanje Francuske i drugih velikih sila, koje izvedoše razgraničenje C. G. i tim priznadoše, ma i u pola, njenu državnu egzistenciju. 1/8 1860 poginuo je knez Danilo u Kotoru, kao žrtva atentata.
[uredi] Samostalnost kneževine Crne Gore
[uredi] Nikola I Petrović Njegoš, knjaz i kralj
.svg)
Iza Danila stupio je na vladu njegov bratić, sin vojvode Mirka, pobjednika s Grahovca, Nikola (1860 do 1918). Veze njegovog strica s hercegovačkim ustašama bile su nastavljene i razvijane još više pomoću italijanskih i madžarskih revolucionara. One su 1862 dovele do novog rata s Turskom, u kome je C. G. napola savladana, morala moliti za mir. — Crnogorsko oružje proslavilo se naročito za novog velikog hercegovačkog ustanka i rata, koji je C. G. povela protiv Turske, u savezu sa Srbijom. 1876—78 (Vučiji Do, Fundina). Kod likvidacije tog rata, Berlinskim Kongresom, Crna Gora je dobila priznanje potpune nezavisnosti, proširenje svojih granica na istoku (čitav podgorički kraj), na sjeveru (cijelu nikšićsku oblast) i domalo izlazak na more (Bar i Ulcinj). Taj uspjeh digao je ugled C. G. — Ali, nažalost, odnosi između Srbije i Crne Gore nisu bili dobri zbog suparništva njihovih dinastija. 1866 bio je sklopljen savez između kneževine Crne Gore i Srbije, i knez Nikola bio je spreman da se odrekne prijestolja u korist kneza Mihaila, svoga kuma. Poslije toga veze hladne. U unutrašnjoj politici knez Nikola je bio previše svojevoljan i netrpeljiv i otuđio je od sebe veliki dio svojih saradnika i gotovo svu narodnu inteligenciju. Davanje Ustava 1905 nije mnogo popravilo uzajamno nepovjerenje.
[uredi] Kraljevina Crna Gora
15/8 1910. proglasila se Crna Gora za kraljevinu, da na taj vidan način nagradi pedesetogodišnju vladavinu svog kneza. Za vrijeme aneksione krize (1908—1909) Crna Gora se lijepo držala, uzimajući energičan stav protiv Austrougarske.
[uredi] Balkanski ratovi
Ona je učestvovala i u balkanskim ratovima 1912—13 god. i znatno proširila svoje područje (do Lima na sjeveru; Peć s Metohijom).
[uredi] Prvi svjetski rat
Isto tako ušla je 1914. u rat s Austrijom. Herojski otpor, u odsustvu spoljne pomoći, završio se okupacijom Srbije, padom Lovćena, crnogorskom kapitulacijom i „albanskog golgotom“ srpske vojske. Ona se uspjela probiti do Albanije zahvaljujući divovskoj borbi crnogorske vojske koja im je u boju kod Mojkovca, na Božić 1916, stvorila štit za odstupanje ka Albaniji i dalje prema Jadranu.
Austrougarska vojska je na Mojkovcu brojala 20.000 vojnika predvođenih generalom Rajnerom. Prvog dana napada Rajnerove snage su zauzele Uloševinu, Bojnu njivu i kotu 1090. Pri tom su obje strane imale teške gubitke. Komandant Mojkovačke operacije serdar Janko Vukotić je naredio da 1. sandžačka divizija 7. januara pređe u protivnapad. Austrougari su takođe preuzeli žestok napad i bilo je na hiljade mrtvih sa obje strane na Mojkovačkom polju. Poslije nekoliko neuspješnih napada, Rajner je naredio odstupanje prema Kolašinu i crnogorska vojska je ispunila zavjet koji je dala Srbiji da dok je nje na Mojkovcu, Austrijanci neće ugrožavati njenu evekuaciju ka sjevernoj Albaniji. Staro dinastičko rivalstvo je, u opštem rasulu, dobilo na težini; stari kralj Nikola je neočekivano prešao u Italiju, a zatim u Francusku. Kapitulacija Crne Gore koju je izveo knez Mirko, kraljev sin, sa članovima vlade, udaljila je Crnu Goru od Antante. Poslije sloma Austrije, Velika narodna skupština u Crnoj Gori 13. novembra 1918., je svrgla dinastiju Petrovića i kralja Nikolu s vlasti i proglasila ujedinjenje sa Kraljevinom Srba, Hrvata i Slovenaca (vidi Podgorička skupština i Crnogorski odbor za narodno ujedinjenje). I pored obećanja saveznika da će Crna Gora biti restituisana, svi pokušaji povratka u zemlju kralja Nikole bili su osujećeni. Umro je u Francuskoj, 1. marta 1921.
Danas se u izvjesnim krugovima spekuliše o mogućem postojanju nepravilnosti prilikom priprema velike Narodne skupštine u Podgorici, insinuirajući da je prisustvo stranih trupa moglo biti iskorišćeno kao vrsta pritiska. Tada 26. novembra 1918. izglasano je bezuslovno sjedinjenje Crne Gore sa Kraljevinom Srba, Hrvata i Slovenaca. Kraljeve pristalice (vidi Zelenaši) su, uz finansijsku pomoć italijanskih oficira, pokušali da oružjem ospore novo stanje i obezbede ravnopravno pridruživanje Crne Gore ostalijem srpskim pokrajinama u jednu veliku Jugoslovensku državu bez ikakvih unutrašnjih političkih granica. Brzo i brutalno skršena Božićna pobuna, ostavila je, bar u lokalnom predanju, ali ne i u provjerenim istorijskim izvorima, gorak ukus međusobnog sukoba Srba iz Crne Gore i Srba iz Srbije.
[uredi] Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca (1918-1929)
[uredi] Kraljevina Jugoslavija (1929-1941)
[uredi] Zetska banovina (1929-1941)
[uredi] Drugi svjetski rat
 |
Za više informacija pogledajte članak Trinaestojulski ustanak |
Prema planu Hitlera i ministra inostranih poslova Italije grofa Ćana, poslije slamanja Jugoslavije, teritorija Crne Gore je trebala pripasti Italijanskoj interesnoj sferi.
Nakon kratkotrajnog Aprilskog rata (6-18. april 1941)i sloma Jugoslovenske Kraljevine, italijanske trupe su odmah posele teritoriju Crne Gore. General 5. Armije Paolo Badoljo i načelnik štaba general Mario Roata su došli u Podgoricu početkom jula 1941. i pripremali teren za svečano proglašenje Kraljevine Crne Gore pod protektoratom Italije. Čim je Italijanski vođa Benito Musolini dao saglasnost da se pristupi realizaciji ovog plana, 12. jula 1941. na Cetinju je general Mario Roata održao govor okupljenim građanima gde ih je obavestio da je Crna Gora nezavisna i slobodna država i da se nalazi pod pokroviteljstvom kraljevine Italije.
Naročito je ovo pogodilo KPJ, koja je još 7. jula podigla narodni ustanak, a takođe ovom odlukom nisu bili zadovoljni ni oficiri stare jugoslovenske vojske koji su izbegli zarobljavanje. Do prvih dogovora oko zajedničkog ustanka je došlo u prvim danima jula kada je procurila informacija da će Crna Gora biti proglašena kao nezavisna država. Naročito su pregovori vođeni između delegata KPJ, koji su sačinjavali Milovan Đilas, Blažo Jovanović, Mitar Bakić, Nikola Kuč, Pavle Žižić, Moša Pijade i Ivan Milutinovića-Mićun, Svetozar Vukmanović-Tempo i oficira bivše jugoslovenske vojske poručnika: Đure Ivetića, Nikole Bojovića, kapetana: Velimira Terzića, Arse Jovanovića i Petra Ćetkovića; majora: Pavla Đurišića, Boška Todorovića, Baje Stanišića i Đorđija Lašića; pukovnika Save Orovića i generala Blaže Đukanovića. Takođe su se predstojećem ustanku priključili i španski borci: Peko Dapčević, Petar Drapšin i drugi.
Poslije završenih dogovora, kao datum za početka ustanka određena je noć 12. na 13. juli, jer je poslije proglašenja nezavisnosti Crne Gore atmosfera bila vesela i niko nije obraćao pažnju na eventualni ustanak.
Sveopšti trinaestojulski ustanak je počeo napadom na italijanske garnizone na čitavoj teritoriji Crne Gore i Sandžaka, izuzev Prijepolja, Pljevlja i Sjenice. Nekoliko gerilskih odreda napalo je karabinjersku stanicu u Čevu blizu Cetinja. U tom napadu je zarobljeno 10 karabinjera. Istog dana su napdnute i italijanske posade u Virpazaru, Rijeki Crnojevića i Petrovcu na Moru. Poslije prvih uspjeha, ustanak je došao u krizu. Dolazilo je do suprotnog gledišta oficira bivše kraljevske vojske i pripadnika KPJ po pitanju novije vlasti. Komunisti su najviše polagali pažnje na uništavanje starog aparata i kažnjavanje svih onih koji su služili Italijanima. Zatim su pristupili stvaranju narodne vojske na čitavoj teritoriji. Nasuprot njima, oficiri su bili za očuvanje starog, predratnog stanja i nisu se zalagali za novi način vladanja. To ih je odvelo u suprotnim pravcima i većina oficira je pristupila pokretu Draže Mihailovića na Ravnoj gori. Poslije velikog raskola između komunista i četnika Draže Mihailovića, otpočeo je krvavi građanski rat.
1942. Crna Gora je bila poprište najkrvavije bratoubilačke borbe. Poslije završetka nemačke ofanzive u zapadnoj Srbiji krajem 1941. glavnina četničkih snaga se povukla u Crnu Goru, dok se partizanska glavnina nakon kraćeg zadržavanja u Sandžaku, takođe povukla u Crnu Goru. Do prvih sukoba u Crnoj Gori je došlo kod grada Kolašina. Poslije protjerivanja četničkih snaga, period vladavine KPJ u Kolašinu je bio propraćen velikim likvidacijama nepodobnih, konfiskacijama njihove imovine i zločinu koji je poznat kao "Pasje Groblje". Četnici Draže Mihailović su preuzeli ponovo Kolašin polovinom 1942. godine. Pošto se Crna Gora nalazila pod protektoratom Italije, to je glavnu političku vlast imalo italijansko guvernerstvo do 1943. godine. Za prvog guvernera je postavljen Aleksandro Pirco Biroli, junak iz Prvog svjetkog rata koji je odlikovan ordenom Belog orla sa mačevima od strane regenta Aleksandra za veliku pomoć srpskoj vojsci po povlačenju u Albaniju. On je vladao od 23. jula 1941 -13. jula 1943. Zatim je vlast držao konte Kurio Barbaseti de Prun od 13. jula 1943. - 10. septembra 1943. Poslije kapitulacije Italije, vlast je preuzelo vojno zapovedništvo Nemačkog Vermahta: Teodor Gajb 10. septembar 1943 i Vilhelm Kiper 10. septembar 1943 - 10. novembar 1944.
Crna Gora u ratnoj 1943. je bila teritorija gde se odlučivala Narodnoslobodilačka borba. Nemačke snage su preuzele operaciju "Švarc" sa namerom da unište četničke i partizanske snage na prostoru Durmitor-Andrejevica-Zelengora-Sutjeska i Kolašin. Samo u redovima proslavljena Četvrte proleterske brigade poginulo je 7.000 boraca. U zaštiti centralne bolnice poginuo je i slavni komandant V Crnogorske NOU brigade Sava Kovačević, a u povlačenju prema Zelengori stradao je i komandant III Crnogorske NOU brigade kapetan Patar Ćetković.
Crna Gora je u ratnoj 1944. bila strateški važna teritorija saveznika. Naročito je bila zapažena u operaciji „Nedelja pacova“, kada su njeni gradovi Kolašin, Nikšić, Podgorica, Ivangrad, Bijelo Polje, Cetinje bili više puta bombardovani od strane saveznika. Ukupno je Crna Gora u ratu (1941-1945) dala blizi 10.000 boraca, od kojih se 8.000 nije vratilo.
[uredi] Period: 1945 - 2006. godine
Poslije rata, Crna Gora ulazi u sastav nove jugoslovenske države kao Narodna Republika. Počinje njena izgradnja i razvoj. 1976. mašal SFRJ Tito je odlikovao grad Cetinje Ordenom narodnog heroja u minulom ratu. U obrazloženju je rečeno da je to priznanje Cetinje dobilo za veliki doprinos Narodnooslobodilačkoj borbi i pobedi nad fašizmom. Iz cetinjskog kraja se za vreme rata borilo oko 5.000 boraca od kojih je oko 1000 izgubilo svoje živote.
| NATO bombardovanje SRJ 1999. |
| Hronologija |
|---|
|
Motivi za napad |
| Istorija Srbije · Istorija Crne Gore |
Poslije krize i raspada SFRJ, Crna Gora je odbila da učestvuje u takvoj politici. Još čvršći odnosi sa republikom Srbijom su uspostavljeni u Sarajevu 22. februara 1991. prilikom susreta svih šest predsjednika republika izjavom kojom kažu da će Crna Gora nepopustljivo raditi da Jugoslavija opstane kao federativna država.
[uredi] U Saveznoj republici Jugoslaviji
Godine 1992. Crna Gora i Srbija zajedno proglašavaju Saveznu Republiku Jugoslaviju, koja je 2003. redefinisana u labaviju zajednicu pod nazivom Državna Zajednica Srbija i Crna Gora. U napadu NATO alijanse na SR Jugoslaviju 1999. Crna Gora je podnijela znatno manja razaranja nego Srbija zbog politike crnogorskog rukovodstva koje se dobrim delom distanciralo od rukovodstva Srbije. Maja 2006. poslije referenduma, Crna Gora proglašava svoju nezavisnost.
[uredi] Državna zajednica Srbije i Crne Gore
Poslije brojnih pregovora predstavnika srpskog i crnogorskog političkog tijela kako u Beogradu, tako i u Podgorici, predsjednik republike Srbije i predsjednik republike Crne Gore su potpisali zajednički dokument 4. februara 2003. koji se naziva "Ustavna povelja zajednice Srbije i Crne Gore". Tako je prestala da postoji Savezna Republika Jugoslavija i nastala je dvodomna zajednica kao savez Republika Srbije i Crne Gore. Za novog predsjednika državne zajednice izabran je Svetozar Marović. Kao dan vojske Srbije i Crne Gore određen je 16. jun, kada je istog datuma 1876. došlo do potpisivanja prvog zajedničkog vojnog ugovora između Srbije i Crne Gore u Veneciji protiv Turske; za dan roda Avijacije proglašen je 1. septembar, a za dan roda Mornarice 9. jun. Zadržan je Vrhovni savjet odbrane kao kolektivni organ komandovanja, ali je naglašena da Srbija i Crna Gora imaju vojsku pod demokratskom i civilnom kontrolom. Na četvrtom zasjedanju Vrhovnog Savjeta Odbrane 6. maja 2003. usvojena odluka o prepotčinjavanju Generalštaba Vojske Srbije i Crne Gore Ministarstvu odbrane. Državna zajednica je prestala da postoji poslije crnogorskog referenduma na kojem je 21. maja 2006. izglasana nezavisnost Crne Gore.
[uredi] Vidi još
[uredi] Spoljašnje veze
Istorija: Azerbejdžan • Albanija • Andora • Austrija • Belgija • Belorusija • Bosna i Hercegovina • Bugarska • Vatikan • Gruzija • Grčka • Danska • Estonija • Irska • Island • Italija • Jermenija • Kazahstan • Kipar • Letonija • Litvanija • Lihtenštajn • Luksemburg • Mađarska • Malta • Moldavija • Monako • Nemačka • Norveška • Poljska • Portugalija • Republika Makedonija • Rumunija • Rusija • San Marino • Slovačka • Slovenija • Srbija • Turska • Ujedinjeno Kraljevstvo • Ukrajina • Finska • Francuska • Holandija • Hrvatska • Crna Gora • Češka Republika • Švajcarska • Švedska • Španija - Evropska unija
Teritorije: Akrotiri i Dekelija • Grenland • Gernzi • Gibraltar • Jan Majen • Džersi • Olandska Ostrva • Ostrvo Man • Svalbard • Farska Ostrva
