Kalifornija

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Kalifornija
Kalifornija
Zastava Grb
Zastava Grb
Položaj
Glavni grad Sakramento
Najveći grad Los Anđeles
Guverner Džeri Braun
Službeni jezik engleski
Površina 423.970 km²
 - Kopnena 390.730 km²
 - Vodena 19.270 km²
Stanovništvo 2000.
 - Broj 33.871.648
 - Gustina stanovništva 83,85 st./km²
Vremenska zona Pacific: UTC-8/-7
Proglašenje za saveznu državu SAD
 - Datum 9. septembar 1850.
 - Poredak 31.
Geografska dužina 114°8'W - 124°24'W
Geografska širina 32°30'N - 43°N
Širina 400 km
Dužina 1240 km
Visina
 - Najviša 4421 m
 - Najniža -86 m
Skraćenice
 - Poštanska CA
 - ISO 3166-2 US-CA
Veb-sajt www.ca.gov

Kalifornija (engl. California) je savezna država na zapadu SAD, a proteže se uz obalu Tihog okeana i graniči s američkim saveznim državama Oregon i Nevada i meksičkom saveznom državom Baha Kalifornija na poluostrvu Donja Kalifornija. Površina Kalifornije je 423.970 km², broj stanovnika prema popisu iz 2008. je 36.756.666. Glavni grad je Sakramento.

Etimologija[uredi]

Reč Kalifornija prvobitno se odnosila na ceo region sastavljen od Baja Kalifornije poluostrva u Meksiku, sadašnjih američkih saveznih država Kalifornije, Nevade, Jute i, delova Arizone, Novog Meksika, Teksasa i Vajominga. Veruje se da je ime Kalifornija poteklo iz izmišljenog raja u kome žive Crni Amazonci kojima vlada kraljica Calafia.[1][2] Carstvo kraljice Kalafije je bilo ostrvo gde su živeli grifoni i druge čudne zveri, i bila je bogata zlatom.

Geografija[uredi]

Topografska karta Kalifornije

Kalifornija je treća po veličini država SAD, nakon Aljaske i Teksasa.[3]

Pogled iz vazduha na Kalifornijsku centralnu dolinu

U sredini leži Kalifornijska centralna dolina, omeđena primorskim planinskim vencima na zapadu, Sijera Nevada na istoku, i Kaskadskim planinama na severu i planine Tehečepi jugu. Centralna dolina je poljoprivredno srce unutrašnjosti Kalifornije. Podeljena je na dva dela deltom Sakramenta i San Hoakina. U severnom delu, dolina Sakramenta obuhvat asliv reke Sakramento (reka), dok južni deo, dolina San Hoakina, predstavlja slik reke San Hoakin. Reke Sakramento i San Hoakin su dovoljno duboke da čak i neki gradovi u unuštranjosti budu morske luke.

Obala Tihog okeana

Sijera Nevada (španski za "snežni (planinski) venac") obuhvata i najviši vrh 48 kontinetnanih država SAD, Maunt Vitni, visok 4.421 m.[4][5][6] Ovaj venac obuhvata i Josemitsku dolinu, poznatu po svojim vrhovima izrezbarenim lednicima, i Nacionalni park Sekvoja, dom džinovskih sekvoja, najvećih živih organizama na zemlji, i duboko slatkovodno jezero Taho, najveće jezero u državi po zapremini.

Kalifornija leži na rasedu San Andreas, spoju dve tektonske ploče, zbog čega su u regionu česti potresi.

Planinski venac Šervin

Dva velika planinska lanca prolaze Kalifornijom od severoistoka ka jugozapadu: obalske planine na zapadu i Sijera Nevada na istoku. Time je zemlja podeljena na šest delova koji se fizički razlikuju.

Između ta dva planinska lanca leže doline Sakramento i San Hoakin koje su dobile ime po dve glavne reke i velike su oko 77.000 km².

Dolina smrti

Obalski pojas zauzima površinu od 109.000 km², a reke tog pojasa su kratke, izviru u planinskom području i imaju vode samo u kišnom razdoblju. Najvažnije reke su Salinas koji utiče u okean kod Montereja, Santa Marija i Santa Ana.

Na istoku države je područje Sijera Nevada veliko oko 100.000 km². To se područje lagano spušta prema zapadu, a prema istoku je strmo i surovo.

Dolina rijeke Klamat je velika 20.000 km² i ispresecana je dubokim kanjonima.

Jezero Mono

Kalifornijski deo velikog bazena, koji se nalazi između rijeka Kolambija i Kolorado s jedne i Sijera Nevade s druge strane, njegov je istočni dio i prostire se na površini od 50.000 km². To je isušeno i divlje, razrovano područje sa Dolinom smrti u okrugu Injo.

Na istoku Sijera Nevade su Ovens dolina i Mono jezero, suštinsko migraciono stanište ptica. U zapadnom delu države je Clear Lake, najveće slatkovodno jezero po površini u Kaliforniji.

Oko 45 % ukupne površine države je pokriveno šumama, i Kalifornija ima najveću raznovrsnost borova od bilo koje druge države. Kalifornija ima više šumskog zemljišta od bilo koje druge države, osim Aljaske. Mnoga drveća u Kalifornijskoj Beloj planini su najstarija na svetu; Bristlecone bor ima starost preko 5.000 godina.[7][8]Na jugu je veliko unutrašnje slano jezero Salton Sea.Dolina smrti se nalazi severno od Mohave koja sadrži najniže i najtoplije mesto u Severnoj Americi Badwater basen na -282 metra.[9]

Kao deo Vatrenog Prstena, Kalifornija je predmet cunamija, poplava, suša, Santa Ana vetrova, požara, klizišta na strmom terenu, a ima nekoliko vulkana.

Klima[uredi]

Vinogradi u okrugu Napa.

Klima je u Kaliforniji uz obalu mediteransko-suptropska, a u unutrašnjosti stepska. Područje najsevernije obale ima okeansku klimu. Veći deo države ima mediteransku klimu, sa hladnim, kišovitim zimama i suvim letima. Dalje u unutrašnjosti, nailaze hladnije zime i toplija leta. Severni delovi države imaju prosečno više godišnjih padavina nego na jugu.

Dolina smrti, pustinja sa velikim prostranstvima ispod nivoa mora, smatra se za najtoplije mesto na svetu,,[10][11] najviša temperatura u svetu (57 °C), je tamo zabeležen 10. jula 1913. Najniža temperatura u Kaliforniji bila je -45 ° (-43 ° S) 1937 u Boki.

Flora i fauna[uredi]

Nacionalni park Josemiti

Kalifornija ima nekoliko superlativa u svojoj kolekciji flore: Najveće drveće, najviše drveće, i najstarije drveće. Ima razne vrste kaktusa. Od biljaka tu su patuljasti pustinjski mak, nana, Kalifornijski mak –državni cvet. Tarnbark hrast, Kalifornijski lovor, šećerni bor, širokolisni javor takođe rastu ovde. Šumski podovi su pokriveni paprati, lalama, ljiljanima, divljim ribizlama.

U pustinjama u donjoj zoni Sonoran, sisare uključuju zec, pacov, i oposum. Uobičajeni ptice uključuju sovu, i razne vrste sokola. Od gmizavaca tu su:pustinjska kornjača, rogata žaba. Gornji Sonoran ima sisare kao što su antilope, mačke sa prstenastim repom. Ptica jedinstvena u ovoj zoni je Kalifornijski kondor.

U zoni tranzicije, postoje kolumbijski crnorepi jelen, crni medved, siva lisica, kuguar, i Ruzvelt los. Gmizavci kao što su zmije i zvečarke naseljavaju zonu. Ptice kao što su vodomar i kolibri napredovali su ovde.

Od aprila 2003, 118 Kalifornijskih životinja bile su na federalnom spisku ugroženih; 181 biljke su navedene kao ugrožene. U ugrožene životinje spadaju San Hoakin lisica, planinski dabar, poljski miš, Moro Baj kengur. Jedanaest leptira su takođe ugrožena i dva koja su ugrožena su na saveznoj listi.

Demografija[uredi]

Populacija Kalifornije

Kalifornija je drugi najveći naseljenih-podnacionalnom entitet u zapadnoj hemisferi i Americi. Pored toga, Kalifornija je dom za osam od najmnogoljudnijih gradova u SAD: Los Anđeles (2), San Dijego (8), San Hoze (10), San-Francisko (13.), Fresno (34th), Sakramento (35). Broj stanovnika je 33,871.648(2000)a gustina naseljenosti 83,85//km.

Jezik[uredi]

Od 2010, 57,02 % (19,429,309) Kalifornijskih stanovnika starosti od 5 i stariji govore engleski kod kuće kao primarni jezik, dok 28,46 % (9.696.638) govori španski, 2,80% (954,751) kineski,2,20% (749,047) tagalog, 1,43% (486,577) vijetnamski, 1,08% (368,693) korejski, 0,52% (177,048) jermenski, persijski. Ukupno, 42,98 % (14.644.136)Kalifornijskog stanovništva starosti od 5 i stariji govore maternji jezik umesto engleskog.[12] Kalifornija ima više od 100 autohtonih jezika, što Kaliforniju čini jednom od najznačajnijih jezičkih područja na svetu. Svi autohtoni jezici u Kaliforniji su ugroženi, iako sada postoje napori ka revitalizaciji jezika. Zvanični jezik u Kaliforniji je engleski.

Rase[uredi]

Prema Cenzus Birou u 2011:

Religija[uredi]

Najveće verske denominacije po broju pristalica kao procenat populacije u Kaliforniji,2008 su katolička crkva sa 31 %, Evangelistička sa 18 %. Druge religije: 0.5 % muslimanska, 1 % hindu i 2 % budistička.[13]

Najveći gradovi[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Spisak gradova u Kaliforniji
  • Los Anđeles-Sa populacijom od 3.792.621 Los Anđeles je jedan od svetskih centara medija, biznisa, i međunarodne trgovine. Los Anđeles (sa Holivudom) vodi svet u proizvodnji popularne zabave, kao što su televizija i muzika.
  • San Dijego-"Najbolji grad Amerike", San Dijego se nalazi na granici sa Meksikom. Takođe je poznat kao "rodno mesto Kaliforniji", jer je to bilo i prvo evropsko naselje u današnjoj Kaliforniji.
  • San Francisko- San Francisko je rangiran 44. od najboljih turističkih destinacija u svetu, i bio šesti najposećeniji grad u Sjedinjenim Američkim Državama u 2011. Takođe je primarni bankarski i finansijski centar.
  • Fresno-Fresno je u srcu San Hoakin doline, vodeće poljoprivredne površine SAD i sveta. Fresno je najveći grad u unutrašnjosti Kalifornije.

Sakramento je glavni grad Kalifornije od 1854. godine. Nekada grad drugi po veličini u državi, bio je centar tokom Kalifornijske Zlatne groznice. Za vreme tržišnog buma između 2003 i 2008 broj stanovnika u gradskom području dostigao je blizu 2,5 miliona ljudi. Prema popisu iz 2010, Sakramento je devetnaesto najviše naseljeno gradsko područje u Sjedinjenim Državama.

Los Anđeles
Los Anđeles
San Dijego
San Dijego
Minhen
San Hoze
San Francisko
San Francisko

Poredak Grad Populacija

Frezno
Frezno
Sakramento
Sakramento
Long Bič
Long Bič
Oukland
Oukland

1 Los Anđeles 3.792.621
2 San Dijego 1.301.617
3 San Hoze 945.942
4 San Francisko 805.235
5 Frezno 494.665
6 Sakramento 466.488
7 Long Bič 462.257
8 Oukland 390.724
9 Bejkersfild 347.483
10 Anahajm 336.265
11 Santa Ana 324.528
12 Riversajd 303.871
13 Stokton 291.707
14 Čula Vista 243.916
15 Frimont 214.089
16 Ervajn 212.375
17 San Bernardino 209.924
18 Modesto 201.165
19 Oksnard 197.899
20 Fontana 196.069
Američki federalni biro za statistiku[14]


Privreda[uredi]

Bruto domaći proizvod u Kaliforniji 2008
Ekonomske regije Kalifornije

Poljoprivreda je važan sektor u Kalifornijskoj privredi. U 2008 81,500 farmi i salaša Kalifornije generisali su 36.2 miliona dolara. U 2011, taj broj je porastao na 43,5 milijardi dolara. Prema USDA u 2011, tri najveća Kalifornijska poljoprivredna proizvoda po vrednosti su bila mleko i pavlaka, badem i grožđe.[15]

Turizam u Kaliforniji je veoma napredan. Los Anđeles i San Francisko su jedni od najposećenijih gradova na svetu. Takođe Sekvoja nacionalni park i Diznilend su važna turistička mesta u Kaliforniji.

Saobraćaj[uredi]

Most Golden gejt.

Što se tiče saobraćaja, Kalifornija je poznata po gužvama u saobraćaju. Najpoznatiji most u Kaliforniji je Golden gejt u San Francisku. Svojom narandžastom bojom i panoramskim pogledom na zaliv, ovaj autoput most je popularna turistička atrakcija i takođe je prilagođena za pešake i bicikliste. Međunarodni aerodrom Los Anđeles (LAKS), je 6. najprometniji aerodrom u svetu.

Politika i administracija[uredi]

Kalifornija ima idiosinkratsku političku kulturu u odnosu na ostatak zemlje. Kalifornija je bila druga država po redu koja je legalizovala abortus, a jedina država koja je zabranila brak za gej parove. Trend države prema Demokratskoj stranci, a dalje od Republikanske stranke može se videti u državnim izborima. Od 1899 do 1939, Kalifornija je imla republikanske guvernere. Od 1990, Kalifornija je generalno birala demokratske kandidate za savezne, državne i lokalne kancelarije, uključujući i tekućeg guvernera Džerija Brauna. Demokrate takođe sada imaju većinu u oba doma državnog zakonodavnog tela. Trenutno ima 56 demokrata i 24 republikanca u Skupštini; i 26 demokrata i 12 republikanca u Senatu. Trend Demokratske stranke je najočigledniji u predsedničkim izborima, republikanci nisu osvojili Kalifornijske izbore od 1988. U principu, Demokratska snaga je centrirana u milionskih priobalnim regionima Los Anđelesa, gradskom području i San Francicko Beju. Republikanska snaga je još uvek najveća u istočnim delovima države.


Guverner[uredi]

Guverner Kalifornije je šef državne vlade Kalifornije, čije odgovornosti uključuju godišnje obraćanje o stanju države Skupštini Kalifornije, predlaganje budžeta, i staranje da se državni zakoni sprovode. Do sada je bilo 39 guvernera; mnogi od njih su bili uticajni širom Sjedinjenih Država i u oblastima koje nemaju nikakve veze sa politikom. Liland Stanford je osnovao Univerzitet Stanford 1891. godine. Erl Voren, kasnije Predsednik Vrhovnog suda Sjedinjenih Država, je pobedio na izborima kao kandidat tri glavne partije - jedini kandidat u istoriji Kalifornije koji praktično nije imao protivnika. Ronald Regan, koji je bio predsednik glumačke gilde i kasnije predsednik Sjedinjenih Država, kao i Arnold Švarceneger su stekli slavu kao glumci. Grej Dejvis je bio prvi guverner u Kaliforniji i drugi guverner u američkoj istoriji, koji je opozvan od strane glasača. Najduži mandat je imao Erl Voren, koji je biran tri puta i služio skoro deset godina. Najkraći mandat je imao Milton Lejtam, koji je služio samo pet dana pre nego što je dao ostavku jer je postao senator. Trenutni guverner je Džeri Braun, koji je prethodno služio na istoj dužnosti od 1975 do 1983. On je sin bivšeg guvernera Peta Brauna, čiji mandat je trajao od 1959. do 1967.

Reference[uredi]

  1. ^ Putnam, Ruth (1917). „Appendix A: Etymology of the Word "California": Surmises and Usage“. In Herbert Ingram Priestley. California: the name. Berkeley: University of California. стр. 356-361. 
  2. ^ Vogeley, Nancy (2001). „How Chivalry Formed the Myth of California“. Modern Language Quarterly (University of Washington) 62 (2): 165-188. DOI:10.1215/00267929-62-2-165. 
  3. ^ „2000 Census of Population and Housing“ (PDF). US Census Bureau. April 2004. pp. 29 Приступљено 25. 12. 2009.. 
  4. ^ „Whitney“. NGS data sheet. U.S. National Geodetic Survey Приступљено 20. 10. 2011.. 
  5. ^ „Elevations and Distances in the United States“. United States Geological Survey. 2001 Приступљено 21. 10. 2011.. 
  6. ^ Elevation adjusted to North American Vertical Datum of 1988.
  7. ^ Lanner, RM (2007). The Bristlecone Book. Mountain Press. стр. 14. ISBN 978-0878425389. 
  8. ^ „Oldlist“. Rocky Mountain Tree Ring Research Приступљено 8. 1. 2013.. 
  9. ^ „Elevations and Distances in the United States“. Reston, Virginia: USGS. 29. 4. 2005. Приступљено 24. 10. 2011..  Originally published in 1995.
  10. ^ El Fadli, KI; et al. (September 2012). „World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58 °C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (13 September 1922)“. Bulletin of the American Meteorological Society 94 (2): 199. DOI:10.1175/BAMS-D-12-00093.1.  (The 136 °F (57.8 °C), claimed by 'Aziziya, Libya, on September 13, 1922, has been officially deemed invalid by the World Meteorological Organization.)
  11. ^ „World Meteorological Organization World Weather / Climate Extremes Archive“ Приступљено 10. 1. 2013.. 
  12. ^ „California“. Modern Language Association Приступљено 11. 8. 2013.. 
  13. ^ „Religious Affi liation by State in the U.S“ (PDF). U.S Religious Landscape Study. Pew Research Center. pp. 103 Приступљено 24. 6. 2010.. 
  14. ^ „California Trend Report 2: State and Complete Places“ Приступљено 11. 9. 2012.. 
  15. ^ Vic Tolomeo; Krug, Kelly; Flohr, Doug; Gibson, Jason (31. 10. 2012.). „California Agricultural Statistics: 2011 Crop Year“. United States Department of Agriculture Приступљено 1. 7. 2013.. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :