Kosovo i Metohija

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
„Kosovo“ preusmerava ovde. Za geografsku oblast koja je deo Kosova i Metohije, pogledajte Kosovo (oblast).
„Metohija“ preusmerava ovde. Za geografsku oblast koja je deo Kosova i Metohije, pogledajte Metohija (oblast).
Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija
Zastava Kosova i Metohije Grb Kosova i Metohije
Zastava Grb


[[Slika:
Položaj Kosova i Metohije u Srbiji
Položaj Kosova i Metohije u Srbiji
|250p]] |
Položaj Kosova i Metohije
Matična država Srbija
Administrativni centar Priština
Najveći grad Priština
Službeni jezik srpski, albanski
Službena pisma srpska ćirilica,
srpska latinica
i albanska latinica
autonomna pokrajina
 - Predsednik Izvršnog veća AP KIM nema
 - Predsednik Skupštine Zajednice opština Autonomne pokrajine Kosovo i Metohija Radovan Ničić
Površina  
 - Ukupno 10.887 km²
Stanovništvo  
 - 1,7 - 1,9 miliona.
 - Gustina /km²
Valuta Srpski dinar (RSD) (100 пара)
Vremenska zona UTC

Kosovo i Metohija (službeni naziv Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija, skraćeno: Kosmet ili KiM, alb. Kosovë/Kosova, ponekad kratko Kosovo) je autonomna pokrajina u sastavu Republike Srbije prema ustavu ove države.[1] Pod privremenom je upravom Organizacije ujedinjenih nacija, gde su organi privremene uprave pod dominacijom Albanaca jednostrano proglasili nezavisnost kao Republika Kosovo koju je priznao izvestan broj država. Kosovo i Metohija se graniči sa Albanijom, Makedonijom, Crnom Gorom dok je njena administrativna linija prema centralnoj Srbiji, pod kontrolom UNMIK-a. Pokrajina ima oko 1,7 miliona stanovnika. [2] Službeni jezici su srpski i albanski, a sedište administracije se nalazi u Prištini. Kosovo i Metohija je jedna od najpoznatijih secenionističkih oblasti u svetu.

Od završetka NATO bombardovanje SRJ 1999. godine, Kosovo i Metohija se u skladu sa Rezolucijom 1244 Saveta bezbednosti OUN nalazi pod administracijom OUN (UNMIK). Evropska unija je 16. februara 2008. odlučila da pokrene „Misija vladavine prava Evropske unije na Kosovu i Metohiji - EULEKS KOSOVO“, a 17. februara 2008. organi privremene samouprave na Kosovu i Metohiji, uz političku i organizacionu podršku EU i SAD,[3] doneli su jednostranu odluku o proglašenju nezavisnosti Kosova i Metohije od Srbije. Srbija je odbacila ovu deklaraciju, a Generalna skupština Organizacije ujedinjenih nacija je rezolucijom A/63/L.2 usvojenom na predlog Srbije 8. oktobra 2008. zahtevala savetodavno mišljenje Međunarodnog suda pravde o njenoj legalnosti. Nezavisnost Republike Kosovo priznaje 106 od sveukupno 193 članica Organizacije ujedinjenih nacija (54,9%).

Ime

Naziv Kosovo potiče od slovenske, srpske reči kos - crna ptica, a pojam Kosovo označava, na srpskom jeziku, oblast naseljenu tim pticama. Ime Metohija dolazi od grčke reči metohi, kojom su bila nazivana crkvena imanja, pošto su značajni zemljišni posedi sa selima u toj oblasti bili ne samo u vlasništvu Pećke patrijaršije), nego su poveljama srpskih vladara, mnogi njihovi posedi u Metohiji, uključiv i čitava sela dodeljivani pojedinim srpskim manastirima, pre svega vladarskim zadužbinama, poput Visokih Dečana ili Svetih Arhangela. Deo vladarskih poseda u Metohiji bio je često ustupan na trajno korišćenje manastiru Hilandaru na Svetoj gori.

Geografija

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Geografija Kosova i Metohije
Kosovo i Metohija
Dve geografske regije koje čine AP Kosovo i Metohiju

Kosovo i Metohija zauzima 10.887 km² i 1999. godine je prema procenama imalo gotovo dva miliona stanovnika. Nalazi se istočno od Crne Gore, jugoistočno od Raške oblasti, severozapadno od republike Makedonije i severno od Albanije. Najveći gradovi su: Priština sa 209.000 stanovnika i Prizren sa 127.000. Pokrajina se sastoje iz dve regije, Kosova na istoku i Metohije na zapadu.

Metohija na najširem delu ima 23 km širine, a duga je oko 60 km, na prosečnoj nadmorskoj visini od 550 metara. Glavna reka je Beli Drim. Metohiju okružuju planine Mokra Gora na severu i severozapadu, Prokletije na zapadu, Paštrik na jugozapadu, Šar-planina na jugu i jugoistoku i Drenica, koja je odvaja od ostatka Kosova, na istoku i severoistoku.

Pokrajina je uglavnom brdovita. Najpopularniji turistički centri je Brezovica i Prevalac, na Šar planini, koja se nalazi na jugu i jugoistoku na granici sa Makedonijom. Najveći vrh je Đeravica (2.656 m), na Prokletijama, na granici Albanije i Crne Gore. Deo planine Kopaonik se nalazi na severu ove pokrajine. Od reka, najveće su Beli Drim, Binačka Moravica, Sitnica, Ibar.

Klima na Kosovu i Metohiji je kontinentalna, sa toplim letima i hladnim zimama.

Istorija

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Istorija Kosova i Metohije
Istorija Kosova i Metohije
Kosovka devojka.jpg

Ovaj članak je deo serije o
istoriji Kosova i Metohije

Ova kutijica: pogledaj  razgovor  uredi
Kategorija: Istorija Kosova i Metohije
Srbija i njene autonomne pokrajine

Istorija Kosova i Metohije je usko povezana sa istorijom srednjovekovne srpske države. Mnogobrojni manastiri i crkve kao i ostali spomenici kulture svedoče o prisustvu mnogih naroda još iz antičkog doba.

Karakteristika današnjeg Kosova je raznolikost stanovništva: Albanci, Srbi, Romi i Turci, koja je posledica migracionih kretanja kroz istoriju. Ova migraciona kretanja su počela još u doba Ilira, i nastavljala se kroz period Rimskog carstva, naseljavanja Slovena na Balkansko poluostrvo, osmanskih osvajanja, mađarsko-turskog rata 1448., austro-turskih ratova 1683-1699, 1716-1718, i 1737-1739, srpsko-turskih ratova 1876-1877, 1877-1878, balkanskih ratova 1912-1913, Prvog svetskog rata i Drugog svetskog rata.[4] Dalje promene su uslovljene iseljavanjem ne-albanskog stanovništva od 1945. do 1999. i agresije NATO-a na Srbiju 1999., koja dovodi do daljeg iseljavanja i progona Srba i drugih ne-albanaca.

Antičko doba

U antičko doba prostor današnjeg Kosova i Metohije se nazivao Dardanija. Dardanci su naseljavali i prostor današnje jugozapadne Srbije i deo Makedonije.[4]

U III i II veku pre nove ere, ovim regionom su vladali dardanski kraljevi: Longarus, Bato i Monunius, kao i Etuta, Monuniusova ćerka. Kosovo i Metohija zatim dolazi pod vlast Makedonaca.

Rimljani osvajaju teritoriju Kosova i Metohije 75. godine, u toku Ilirskih ratova. Teritorija ulazi u sastav rimske provincije Gornje Mezije (Moesia Superior). Od cara Dioklecijana čini zasebnu provinciju Dardaniju (Dardania).[4]

Srednji vek

Vizantijske pokrajine, 6. vek
Srpsko carstvo, 14. vek

Od podele rimskog carstva 395. godine do kraja 12. veka područje je naizmenično pod kontrolom Vizantije, Bugarskog carstva i Samuilovog carstva. Južni Sloveni dolaze na Balkansko poluostrvo u 7. veku. Tokom 12. veka Srbi iz Raške počinju da prodiru na područje Kosova i Metohije koje je takođe nastanjeno Srbima, ali je pod vizantijskom vlašću. Dolazi do sukoba između Vizantije i vladara srpskih država, Duklje i Raške. Do prvog sukoba dukljanskog vladara Konstantina Bodina sa vizantijskom vojskom dolazi 1073. godine kod utvrde Pauni na Kosovu. Bodin je izgubio bitku i pao u zarobljeništvo.[4]

Raški veliki župan Vukan je uspeo da održi Zvečan 1091. godine. Iz njega je vršio pohode dalje, i spalio je Lipljan. Dalje pobede protiv Vizantije je izvojevao 1096., ali 1106. doživljava poraz. Krajem 12. veka župan Stefan Nemanja dolazi do Lipljana. Godine 1170. kod sela Pantina na levoj obali Sitnice odnosi pobedu nad vizantijskom vojskom.[4]

Od Pada Carigrada 1204. pa do pada Srbije pod osmansku vlast 1459. osam decenija posle kosovske bitke, područje Kosova i Metohije izrasta u središte srednjovekovne Srbije, kao kulturni, duhovni i politički cenar, premrežen stotinama crkava, vladarskih i vlasteoskih zadužbina, većeg broja utvrda i dvoraca, često privremenih prestonica (Pauni, Svrčin, Nerodimlje, Prizren). Čitavo područje bilo je važno raskršće puteva kojima su prolazili karavani. Neko vreme je grad Prizren, najčešće u tradiciji, pominjan kao prestonica srpskih vladara Dušana i Uroša. U neposrednoj blizini grada Peći bilo je najpre sedište arhiepiskopije pećke, od sredine 13. veka, a zatim i središte Pećke patrijaršije (13461457. i ponovo 15571766). Pre dolaska Osmanlija, područje se privredno ubrzano razvijalo, posebno rudarstvo i stočarstvo sa ratarstvom.

Srednjovekovni rudnici na Kosovu (Trepča, Novo Brdo, Janjevo), aktivirani su za neobično duge i uspešne vladavine kralja Milutina (1282—1321). Rudnik Trepča se spominje od 1303. kao značajno nalazište olova i srebra. Novo Brdo je jedan od najvažnijih rudnika Srbije toga doba i jedan od najvećih na Balkanu. Iz rudnika u Novom Brdu vađeni su i srebro i olovo. Srebro u tom rudniku je bilo pomešano sa zlatom (glama), a srpski vladari su imali dobre prihode od rada rudnika, što je bilo značajan izvor prihoda za jačanje i opremanje vojske, kao i za izgradnju vladarskih zadužbina, monumentalnih manastira, poput Gračanice u blizini Prištine, Sv. Stefana u Banjskoj, Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (sve Milutinovih zadužbina), a zatim i Visokih Dečana, grobne crkve Stefana Dečanskog, Sv. Arhangela, zadužbine cara Dušana, Manastir Sv. Uroša u Nerodimlju, zatim u Mušutištu, Zočištu, gradu Prizrenu, Sredskoj župi i mnogih drugih crkava i manastira širom ovih dveju oblasti, kako manjih vladarskih tako i vlasteoskih zadužbina.[4]

Kosovo je dalo dve značajne srpske dinastije: Lazareviće, poreklom iz Prilepca kod Novog Brda, i Brankoviće, rodom iz Drenice, koji su posle sloma Srpskog carstva (1346—1371), Srbijom vladali u teškom razdoblju skoro devet decenija između 1371. i 1459. godine.

Kosovska bitka i posledice

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Kosovska bitka
Oblast Vuka Brankovića, 14. vek

Na Kosovu polju, u blizini Prištine 1389. godine odigrala se znamenita Kosovska bitka, u kojoj su Srbi, predvođeni knezom Lazarom, a uz podršku odreda Srba iz Kraljevine Bosne pod vođstvom vojvode Vlatka Vukovića, uz velike žrtve, ipak odoleli silovitim naletima brojno nadmoćnije turske vojske pod sultanom Muratom. U bici, u kojoj se ubistvom turskog vladara istakao srpski vitez, Miloš Obilić, učestvovalo je, najverovatnije oko 30.000 vojnika. Premda je bitka ostala bez pobednika, jer su u njoj poginula oba vladara, a Turci se pod novim sultanom Bajazidom povukli u Brusu, Srbija je, oslabljena, godinu dana posle bitke, bila primorana da primi vazalno odnos prema Turcima. Time se Turcima otvarao put za dalje osvajanje Balkanskog poluostrva. Između 1371. i 1398. godine, osim kneza Lazara koji je držao sever Kosova, najvećim delom centralnog Kosova s Metohijom najduže je vladao zet kneza Lazara, Vuk Branković, rodom iz Drenice, koji je tek više godina posle Kosovske bitke godine postao turski vazal.

U borbama posle Kosovske bitke, despot Stefan Lazarević, sin i naslednik kneza Lazara, odneo je pobedu 1402. kod mesta Tripolje protiv sestrića Đurđa Brankovića, koji je uz tursku pomoć pokušao da preotme zemlje koje su ranije pripadale njegovom ocu, Vuku Brankoviću. Tokom mađarsko-turskog rata 1448. zapovednik ugarskih vojske Janoš Hunjadi (poznat u narodu kao Sibinjanin Janko) preko Kruševca dolazi na Kosovo polje sa oko 24 000 vojnika, i ulazi u novi kosovski boj, ali bez podrške despota Đurđa Brankovića, turskoga vazala. U dvodnevnoj bici ugarskih i krstaških vitezova iz susednih zemalja protiv brojnije vojske turskog sultana Murata II, Janko Hunjadi uprkos velikom junaštvu biva poražen na bojnom polju. Kosovo ostaje pod vlašću Srpske despotovine do 1455, kada je vojska sultana Mehmeda II Osvajača posle dugih opsada zauzela Novo Brdo i Prizren, dok je preostali deo Despotovine, došao pod tursku vlast posle pada Smedereva 1459. godine.[5]

Kosovo i Metohija u sastavu Osmanskog carstva

Između 1459. i 1912. godine, Kosovo i Metohija je bilo u sastavu Osmanskog carstva. U vreme turske vladavine, na teritoriji Kosova i Metohije su obrazovani Prizrenski i Vučitrnski sandžak, da bi kasnije bio formiran Prizrenski vilajet, a 1877. godine i Kosovski vilajet, prvobitno sa sedištem u Prištini, a potom u Skoplju. Kada se na severu Srbije izdvojila Kneževina Srbija 1830, preostali delovi Srbije koji su ostali pod osmanskom vlašću, nazvani su, zbirno, Stara Srbija.

Prodorima Osmanlija od kraja 14. veka, dolazi do pomeranja srpskog i dela albanskog stanovništva (Klimenti) na zapad i sever Balkanskog poluostrva. Turci terorišu, pljačkaju, i odvode narod u ropstvo. Zbog nepodnošljive situacije, dolazi do srpskih ustanaka, podstaknutih nasiljima, dok se tokom austro-turskih ratova Srbi hrišćani pridružuju, kao posebna milicija, habzburškim trupama. Posle austrijskih poraza, zbog turskih odmazdi dolazilo do masovnih preseljenja Srba na habzburške teritorije (videti članak Seobe Srba).[5]

Pećka patrijaršija (16-17. vek)

Padom srpske Despotovine 1459. Turci uspostavljaju svoj spahijski sistem. Područje Kosova i Metohije do godine 1541. pripada rumelijskom ejalatu. Od 1541. do 1580. pripada budimskom, zatim bosanskom, a od 1607. opet rumelijskom ejalatu. Po turskom sistemu dolazi do podele na sandžake (okrug), kaze (srez), i nahije i kadiluke (opština). U borbi protiv otpora stanovništva Turci koriste islamizaciju i druge metode. Islamizaciju smatraju najboljim sredstvom za smirivanje područja. Isprva u islam prelaze feudalci, zatim gradsko, i na kraju i seosko stanovništvo. Proces islamizacije traje sve do kraja 19. veka, i Albanci masovno prelaze u islam, a Srbi delimično. Turci uzimaju mlade Albance u vojsku putem danka u krvi i regrutacijom u jedinice azapa, iz kojih redova se regrutuju budući feudalci i vojni komandanti. Sultan Selim II oslobađa dažbina svaku hrišćansku kuću iz koje je bar jedan muškarac prešao u islam. Mnoge srpske porodice se sele na sever i zapad, a napuštena imanja zauzimaju islamiziovani Albanci i tako postepeno šire vlastitu etničku teritoriju. Albanci hrišćani (pleme Klimenti) pružaju otpor Turcima zajedno sa Srbima.[5]

Sve teže sveopšte prilike u Osmanskom carstvu protokom vremena dovode do ustanaka i nemira stanovnika, naročita za vreme ratova Austrije sa Turskom.

Posle sloma turske opsade Beča i osnivanja Svetog saveza između Austrije, Poljske i Mletačke republike 1684, dolazi do ponovnog buđenja otpora pokorenih naroda u Turskoj. U borbu protiv Turaka stupaju Srbi i Albanci i neki se pridružuju austrijskoj vojsci Silvija Pikolominija koja nadire ka Skoplju. U Prizrenu se toj vojsci pridružuje još oko 20.000 ljudi, ali smrću Pikolominija dolazi do osipanja i poraza od Turaka kod Kačanika dana 1. februara 1690. Sa austrijskom vojskom se povlače i Srbi iz Prištine, Peći, Kosovske Mitrovice, Prizrena i Novog Pazara u opravdanom strahu od turske osvete. Predvođeni srpskim patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem, prelaze u Habzburško carstvo, u današnju Vojvodinu, zajedno sa manjim grupama Albanaca.[5]

Tokom idućeg rata Austrije s Turskom 1737-1739, habzburški car Karlo VI poziva hrišćane u Srbiji na ponovni ustanak. Austrijanci zauzimaju Niš, a srpski ustanici Novi Pazar 30. jula 1737. godine. Patrijarh Arsenije IV Jovanović upućuje ljude na Kosovo i severnu Albaniju da dižu narod na ustanak. Ustanici i Austrijanci nanose Turcima poraz kod Nove Varoši u avgustu. Turskom protivofanzivom sve je bilo izgubljeno, a značajan broj Srba i nešto Albanaca hrišćana se ponovo seli preko Dunava u Austriju. Na prazne posede Turci naseljavaju Albance muslimane doseljene sa severa Albanije (plemena Gaši, Krasnići, Šalja, Beriša i drugi), i u područje oko Novog Pazara, gde veliki broj preostalih Srba prelazi u islam da izbegne tursku odmazdu. U narednom migracionom talasu Albanci naseljavaju oblasti doline Laba, južne Morave do Surdulice i Leskovca, Skoplja, Kuršumlije i Niša. U novim krajevima Turci su Albancima muslimanima davali plodnu zemlju i povlastice, što izaziva gnev i mržnju kod Srba hrišćana. Svim ovim migracijama, srpski etnički centar Srbije se postepeno pomera iz starih područja Raške i Kosova u sliv Morave i na prostor današnje Vojvodine.[5]

Sultan Selim III je pokušao da uvede reforme, reorganizacijom vojske i uprave. U to vreme već dolazi do Prvog i Drugog srpskog ustanka, kojima je nova Srbija iz granica pod Karađođem, 1830. dobila autonomiju kao vazalna kneževina u Osmanskom carstvu. Stara Srbija, južno od granica obnovljene Kneževine Srbije bila je pod vlašću često odmetnutih albanskih paša. Turske reforme 1835. godine dovode do pobune albanskih feudalaca u Peći, Prizrenu, Đakovici i Prištini. Muslimani iz Prizrena 1839. izbacuju turskog komandanta Ismet-pašu. Turci zbog toga usporavaju reforme, a Albanci sve više teže autonomiji prema centralnoj vlasti u Carigradu. Turci pojačavaju naseljavanje Albanaca na Kosovo i Metohiju pred srpsko-turski rat 1876-1877, srpsko-turski rat 1877-1878, i Crnogorsko-turski rat 1876—1878 Albanci su mobilisani i korišteni u borbama protiv Srba kod Niša, Jankove klisure, Javoru i Crnoj Gori. Tokom rata 1877—1878., nastupanjem srpske vojske prema Vranju dolazi do masovnog povlačenja albanskog stanovništva iz rejona Niša, Leskovca, Toplice i drugih mesta (Niški sandžak), i oni se nastanjuju na Kosovo, dok se Srbi proterani sa istočnog Kosova,(Lab, Gnjilane), nastanjuju u topličkom i prokupačkom okrugu, sve do Vranja. Strahujući od daljeg teritorijalnog širenja Srbije, Turci do 1912. uspostavljaju granični pojas ka Srbiji, sastavljen od sela naseljenih Albancima.[5]

Albanci osnivaju Albansku ligu na sastanku u Prizrenu 10. juna 1878. Zahtevi Turskoj su bili autonomija za Albance, i ujedinjenje četiri vilajeta (kosovskog, skadarskog, bitoljskog i janjinskog) u jedan albanski vilajet. Porta je ove zahteve odbila, a 1879. počeo je veliki albanski ustanak kojim je turska vlast bila svrgnuta u Vučitrnu, Prizrenu, Đakovici, Prištini, Peći i drugde. Albanci su surovo proganjali kosovske i metohijske Srbe, smatrajući ih glavnim povodom za širenje Srbije ka jugu, i stalnom pretnjom u slučaju novog rata.[5]

U nekim delovima Albanije dolazi takođe do masovnih albanskih pobuna. Turska šalje Derviš-pašu sa vojskom da razbije ustanak, i on od aprila 1881. ulazi u Prizren, Đakovicu i Peć. Albanska liga bila je u krvi ugušena, ali su privremeno, ponovo, ali u znatno manjoj meri, izbijali nemiri (1883. i 1884. godine).[6]

Kosovski vilajet 1875-1878.
Kosovski vilajet 1881-1912.

Položaj Srba na Kosovu i Metohiji, u poslednjim decenijama osmanske vlasti, posebno posle 1878. naglo se pogoršavao. Naoružani albanski odmetnici muslimanske vere činili su, nekažnjeno, stalna nasilja, otmice imanja, otmice devojaka, paljenje letine, krašu stoke, na šta kao hrišćani, bez prava da nose oružje, Srbi nisu mogli da se brane, dok su lokalne turske vlasti, često u rukama albanskih paša, tolerisali nasilja svojih sunarodnika počinjena nad Srbima. Samo u period u između 1890. i 1900. sa Kosova i Metohije, izbeglo je u Srbiju oko 60.000 Srba, prema podacima koje je sakupila srpska vlada od svojih konzula u Skoplju i Prištini. Ove podatke potvrdili su, dodatno, i izveštaji ruskih konzula u Prizrenu.


Od godine 1905. do 1912. Albanci dižu niz ustanaka. U julu 1908. u Uroševcu se okuplja 20.000 ljudi, i pokušava se izvesti oslobođenje od Turaka. Međutim u to vreme dolazi do Mladoturske revolucije u Turskoj, i obećavaju stanovništvu smanjenje poreza, demokratizaciju i poboljšanje opštih životnih uslova. Učvršćenjem svoje vlasti Mladoturci napuštaju svoja obećanja i guše albanski otpor. Propagira se ideja da su Albanci, kao muslimani Osmanlije. Zbog toga avgusta 1909. izbija novi ustanak na Kosovu i Metohiji, a Porta šalje vojsku da ga uguši silom. Do bitke dolazi kod Kačanika od 11. maja do 13. maja 1910. Turci odnose pobedu uz oko 600 poginulih.


Godine 1912. ponovo dolazi do ustanka pod vođstvom Opšteg ustaničkog komiteta, na području Drenice, Peći, Đakovice, i severne Albanije. Bajram Curi diže ustanak u području Krasnićija (Krasniqi). Ustanici zauzimaju čitavo Kosovo, severnu Albaniju, pa čak i Skoplje, na šta Mladoturska vlada podnosi ostavku. Nova vlada šalje delegaciju koja se sastaje sa predstavnikom Albanaca Hasanom Prištinom. Turci odbijaju zahteve za autonomiju, upotrebu albanskog jezika u školama i administraciji, i finansiranje razvoja Kosova i Metohije.[6]

Od 19. veka, pa sve do 1945. godine, Srbi su za oblast današnjeg Kosova, Metohije i susednih oblasti (uključiv Rašku oblast, Skoplje, Kumanovo, Veles, Gostivar) najčešće koristili naziv Stara Srbija, podrazumevajući uglavnom prostor u granicama Milutinovih osvajanja u 13. veku, a krajem 19. veka prostor Kosovskog vilajeta, čije je sedište bilo u Skoplju.

U crkvenom pogledu, Kosovo s Metohijom pripadalo je Eparhiji raško-prizrenskoj, sa sedištem u Prizrenu.

Kosovo i Metohija u sastavu Srbije i Crne Gore

Prvobitne granice Srbije, Crne Gore i Albanije nakon osmanskog poraza u Prvom balkanskom ratu 1913. godine

U Prvom balkanskom ratu, srpska i crnogorska vojska oslobađaju Kosovo i Metohiju 1912. godine. Srpska vojska Bitkom na Kumanovu oslobađa Kosovo sa Prištinom i Prizren, a crnogorska deo Metohije, sa gradovima Istok, Peć i Đakovica. Srbijanske i crnogorske snage susreću se u Đakovici. Deo Albanaca i Turaka tada napušta Kosovo i Metohiju zajedno sa poraženom osmanskom vojskom.[6]

Kosovo je 1913. godine odlukom Narodne skupštine bilo integrisano u Kraljevinu Srbiju, a Metohija u uklopljena u Kraljevinu Crnu Goru.

Porazom srpske vojske 1915, koja se povlačila ka Jadranu preko Albanije, austrougarske jedinice okupiraju severni deo Kosova, a bugarske južni (Prizren, Priština, Kačanik, Uroševac, Gnjilane), gde zavode veoma okrutan okupacioni sistem. Austrougari otvaraju škole na albanskom jeziku da pridobiju stanovništvo. Posle proboja Solunskog fronta 1918., Kosovo ponovo oslobađaju francuske savezničke snage zajedno sa jedinicama srpske 2. armije u oktobru 1918, i reintegrišu ga u Kraljevinu Srbiju. Čitavo Kosovo, a posle sjedinjenja Srbije i Crne Gore i Metohija, kao delovi Srbije, bili su posle 1. decembra 1918. u sastavu novostvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.[6]

Kosovo i Metohija su 1929, podeljeno između tri banovine: Zetsku, Moravsku i Vardarsku. Područje je slabo razvijeno kao i pre, sa 62% domaćinstava na posedima veličine ispod 5 hektara. Agrarna reforma ukida velike posede i kmetske i feudalne odnose. Počinje kolonizacija Srba na Kosovo i Metohiju. Po podacima iz 1930, u 10 srezova je bilo predviđeno za 183.848 hektara za kolonizaciju. Bilo je pojava oduzimanja zemlje od Albanaca, što dovodi do pobuna nekih sela, čak i do nivoa intervencije vojske. Mržnja Albanaca prema kolonizovanim Srbima raste. Uprava i škole koriste samo srpski jezik, dok se odlukom albanskih begova, za Albance otvaraju samo verske škole. Fašistička Italija potpiruje suprotnosti zarad svojih interesa u vezi Albanije.[6]

Komunistička partija Jugoslavije deluje na Kosovu i Metohiji, i 1938. komunisti stvaraju naziv Kosmet za područje. Stvara se stav prema autonomnosti Kosmeta i bratskoj ravnopravnosti naroda Kosova, potvrđen na 5. zemaljskoj konferenciji KPJ 1940. u Zagrebu. Komunistička omladina 1938. i 1939. štampa letke u kojima se protivi iseljavanju Albanaca u Tursku, oduzimanja njihove zemlje i terora prema njima. Postoje partijske organizacije u većim mestima. Međutim, zanimljiva je brojnost članova: godine 1940, KPJ ima 239 članova, od toga 23 Albanca.[6]

Kosovo i Metohija u Drugom svetskom ratu

Fašistička Velika Albanija u Drugom svetskom ratu
Podela Kosova i Metohije, 1941.
Albanci u sastavu jedinica organizovanih od Nemaca za borbu protiv partizana.
Nemačke jedinice na Kosovu i Metohiji, 1943.

Između 1941. i 1945. godine, za vreme fašističke okupacije, Italija je anektirala najveći deo Kosova i Metohije, delove Makedonije i Grčke i priključila ih takozvanoj Velikoj Albaniji, koja je bila italijanski protektorat, kraljevskim ukazom od 12. avgusta 1941. Nemci zauzimaju kosovskomitrovački, lapski (podujevski) i vučitrnski srez, pa u sastavu okupirane Srbije pod Milanom Nedićem ostaju i Trepča i Kosovska Mitrovica, dok manje delove istočnog Kosova zauzimaju Bugari, deo gnjilanskog sreza, deo vitinskog kraja, Kačanik i Sirinićku župu. Nemci preuzimaju okupaciju italijanske zone od 1943. zbog kapitulacije Italije.[7]

Od Albanaca su formirane jedinice pomoćne policije, u gradovima 20-30, a selima 10-15 ljudi. U većim mestima su italijanske kvesture sa 30-40 policajaca. Od Albanaca Italijani formiraju i bataljon fašističke milicije, i zasebne poluvojničke dobrovoljačke jedinice. Italijani ukupno imaju oko 20.000 vojnika, 5 000 policajaca i 5 000 naoružanih Albanaca, pripadnika raznih kvislinških formacija. Italijani se prikazuju kao oslobodioci Albanaca, stvaraoci Velike Albanije. U tu svrhu uvode albanski jezik u upravi i školstvu, i dozvoljavaju upotrebu albanske zastave.[7]

Nemci na svom području formiraju albansku žandarmeriju od 1 000 Albanaca, a još organizuju i oko 1 000 dobrovoljaca po selima. Bugarski okupator počinje u svom području bugarizaciju, a okupaciona posada se sastoji od 2 bataljona.[7]

Tokom rata na terenu Kosova i Metohije delovale su mnogo manje partizanske jedinice nego u ostalim delovima zemlje. Velike represalije, težak život pod italijanskom okupacijom, odvođenje u logore i na prinudni rad su učinili svoje. Takođe, tokom Drugog svetskog rata na teritoriji Kosova delovale su i četničke jedinice Koste Milovanovića Pećanca.

Srbi na Kosovu okupaciju doživljavaju kao gubitak slobode, dok Albanci slom Kraljevine Jugoslavije primaju kao olakšanje svog položaja. Zbog toga je u toku čitavog rata KPJ bila neuspešna u pokušaju da masovno pridobije Albance za borbu protiv okupatora, što utiče na stanje na K. Zbog terora okupatora i albanskih kvislinških bandi, veći deo Srba se seli u Crnu Goru i Srbiju već ubrzo po početku okupacije. S njima odlazi i oko polovina komunista, pa se time orijentišu na manje akcije, sabotaže i pripreme za ustanak.[7]

Od 1945. do 1952. godine na teritoriji Kosova i Metohije delovale su grupe razbijenih balista (ostataka albanskih okupacionih snaga). U borbi sa njima učestvovale su jedinice OZNA-e i UDBA-e koje su najčešće u pojedinačnim okršajima razbile ostatke balista dok se određeni broj izvukao i sakrio u inostranstvu, dok se jedan broj njih predao i priključio Brozovim partizanskim jedinicama.[traži se izvor od 09. 2009.]

Oblasni komitet KPJ za Kosovo i Metohiju sredinom 1941. stvara Vojni komitet. Prva diverzija je na žičari za prevoz rude između Starog Trga i Zvečana noću 17. na 18. jul 1941. Ta grupa osniva kopaonički NOP odred 25. jula 1941., koji deluje uglavnom van teritorije K. U oktobru 1941. osniva se i Metohijski NOP odred. Ipak, veće akcije se ne vrše na K. sve do početka 1943, kada postaje aktivniji NOP odred Zejnel Ajdini formiran krajem 1942. [7]

Formiraju se još Šarplaninski pozadinski NOP odred oktobra 1942, Šarplaninski NOP odred novembra 1942, Karadački NOP odred januara 1943. i Emin Duraku NOP odred januara 1943. aprila 1943. pogibaju Boro Vukmirović i Ramiz Sadiku, članovi CK KP. Uprkos svim naporima, do konačnog oslobođenja Jugoslavije, na Kosovu i Metohiji nije bilo slobodne teritorije i partizani deluju u vrlo teškim uslovima.[8]

Posle kapitulacije Italije, Nemci okupiraju Albaniju i K. Nemci proklamuju poštovanje nezavisne i slobodne Albanije, i da dolaze kao oslobodioci albanskog naroda od italijanskog ropstva. Nemci formiraju kvislinške organizacije Drugu prizrensku ligu 16. septembra 1943. i Kosovski puk (Regjiment Kosova) krajem 1943. Kosovski puk uništava otpor i stanovništvo na području Uroševac-Priština-Kosovska Mitrovica-Peć-Prizren.[8]

Nemci i balisti sredinom februara 1944. počinju napad na jedinice NOV na K. i uspevaju skoro da unište Glavni štab NOV za K. i prateću četu. Tek sredinom 1944. dolazi do masovnijeg razvoja ustanka i od juna se formira ukupno oko 7 brigada NOV, pod imenom kosovsko-metohijske brigade. U oktobru 1944. počelo je povlačenje nemačke vojske (grupa armija E) iz Grčke preko K., i počela je kosovska operacija, kojom je trebalo uništiti glavninu nemačkih snaga. U tome se nije uspelo, ali je područje oslobođeno posle povlačenja Nemaca u novembru 1944.[8]

Međutim, u decembru 1944. dolazi do masovne pobune Albanaca protiv NOV i Jugoslavije u većem delu Kosova. Najteže borbe su vođene u Drenici, a zatim u Uroševcu, Gnjilanu i Kosovskoj Mitrovici. Tako 2. decembra 1944. štab NOV i PO za K. angažuje protiv Drenice 3. i 7. kosovsko-metohijsku brigadu, 25. brigadu 46. divizije, Ibarski NOP odred i delove 3. i 5. divizije NOV Albanije. Pošto to nije bilo dovoljno da se smiri pobuna“ kasnije je angažovano svih 8 k.-m. brigada, 46. divizija, i 3. brigada 22. divizije. Kako su borbe i dalje trajale, Vrhovni štab NOV i POJ formira 52. diviziju 8. februara 1945. godine od k.-m. brigada, i uvodi vojnu upravu za područje Kosova i Metohije. Tim merama je tek u martu 1945. slomljen otpor Albanaca.[8]

U toku Drugog svetskog rata, delovi Kosova i Metohije su bili opustošeni, a srpsko stanovništvo poubijano, raseljeno,[9] ili poslato u koncentracione logore. Poginulo je najmanje 6200 ljudi iz oblasti Kosova i Metohije.[8]

Kosovo i Metohija u SFRJ

Posle završetka rata, Kosovo i Metohija su vraćeni Jugoslaviji i ulaze u sastav Narodne (kasnije Socijalističke) Republike Srbije. Nova komunistička vlast 6. marta 1945. zabranjuje povratak proteranim Srbima i Crnogorcima na terioriju Kosova Odlukom o privremenoj zabrani povratka kolonistima. Autonomna Kosovsko-Metohijska Oblast (AKMO) zvanično je proglašena 10 Jula 1945. godine. Današnje granice oblast je dobila 1959. godine proširenjem na severu, kada su delovi opštine Raška naseljeni isključivo srpskim življem izuzeti iz sastava Centralne Srbije i dodati oblasti kao delovi opštine Leposavić.

Aprila 1963. godine AKMO je uzdignuta na nivo pokrajine, postavši Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija. Novembra 1968. godine ime pokrajine je promenjeno u Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo, čime je Metohija uklonjena iz naziva. Između 1974. i 1989. godine, Kosovo i Metohija je imalo faktički status federalne jedinice SFRJ, iako je formalno i dalje bilo deo Srbije.

Jugoslovenski ratovi
Rat u Sloveniji (1991)
Rat u Hrvatskoj (1990-1995)
Rat u Bosni i Hercegovini (1992-1995)
Rat na Kosovu i Metohiji (1996-1999)
Rat u Makedoniji (2001)

Sukobi na Kosovu i Metohiji

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Kosovski rat

Kosovo i Metohija gubi status de facto federalne jedinice Ustavom RS iz 1990. godine i otada nosi naziv Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija u sastavu Srbije. Deo Albanaca, je 1990. godine jednostrano proglasio nezavisnost, ali to nije priznato ni od jedne države osim Albanije.

Kosovo i Metohija pod upravom UN

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Teroristički napadi na Kosovu i Metohiji

Posle NATO bombardovanja SRJ 1999. godine, Kosovo i Metohija dolazi pod upravu Ujedinjenih nacija. Prema Rezoluciji 1244, Kosovo i Metohija je deo Srbije, ali je pod kontrolom UN.

17. marta 2004. godine se odigralo masovno etničko čišćenje Srba na teritoriji Kosova i Metohije.[traži se izvor od 04. 2011.] Albanski ekstremisti su napali čitave srpske zajednice i srpske kulturno-istorijske spomenike.

Konačni politički status Kosova i Metohije još nije određen.

Politika i međunarodni status

AP Kosovo i Metohija u Srbiji, prema viđenju Vlade Srbije i drugih država koje nisu priznale jednostrano proglašenu nezavisnost Republike Kosovo.

Međunarodni status Kosova i Metohije je i dalje pod znakom pitanja. Zvanično, Kosovo i Metohija je pokrajina Srbije, ali Srbija nema suverenu vlast nad regijom.

Vojno-tehnički sporazum iz Kumanova 1999. godine, regulisao je smernice povlačenja Vojske Jugoslavije i srpske policije sa teritorije Autonomne pokrajne Kosovo i Metohija. Administracione poslove obavljaju Ujedinjene nacije bez učešća Srbije (rezolucija 1244 Saveta bezbednosti od 10. juna 1999.). Vlast ima UNMIK.

UNMIK je do sada napravio privremenu skupštinu, privremenu vladu i kancelariju privremenog predsednika koje čine zakonodavno i izvršno telo pod kontrolom UNMIK-a. Kontrola sigurnosti (unutrašnji poslovi), sudski sistem i spoljni poslovi su i dalje pod punom kontrolom UNMIK-a.

Status pokrajine još nije određen, a pregovori oko statusa pokrajine održavali su se tokom 2006. godine u Beču između Vlade Republike Srbije, privremenih institucija na Kosovu i Metohiji i Ujedinjenih nacija. Dana 16. februara EU je odobrila slanje misije vladavine prava.

19. aprila 2013. godine u Briselu potpisan je Briselski sporazum kojim je vlada Republike Srbije na čelu sa Ivicom Dačićem i prvim potpredsednikom vlade Aleksandrom Vučićem većinu ingerencija preneo na privremene institucije na Kosovu [10], što je veći deo srpske opozicije smatra kršenjem Ustava republike Srbije i izdajom interesa Srbije. [11]. Iz tih razloga su Srbi sa Kosova i Metohije 4. jula 2013. godine U Zvečanu osnovali privremenu Skupštinu autonomne pokrajine Kosovo i Metohija, pozivajući se na Ustav RS. [12]

Ekonomija

Na Kosovu i Metohiji se paralelno koriste evro i dinar kao zvanične valute. Evro se koristi za zvanične administrativne potrebe.

Kosovo i Metohija spada u jednu od najsiromašnijih regija u Srbiji i u Evropi sa godišnjim prihodom po stanovniku od 1.565 evra (2004).[13] Iako je u prošlosti Kosovo i Metohija primalo velike investicije za vreme SFRJ od bivših Republika, Kosovo i Metohija je i pre bilo najsiromašniji deo Jugoslavije. Pored toga, za vreme 1990ih, loša ekonomska politika, međunarodne sankcije, slab izvoz, kao i etnički sukobi, su uticali na već lošu ekonomiju.[14]

Posle blagog rasta 2000. i 2001. godine, BDP je imao negativan rast 2002. i 2003. godine. Inflacija je mala, dok je budžet u deficitu prvi put od 2004. godine. Veća ekonomska ulaganja su počela od 1999. godine u trgovini i građevinarstvu, dok je industrija i dalje slaba, kao i nabavka električne energije. Nezaposlenost je između 40-50% od ukupnog radno-sposobnog stanovništva.[15]

UNMIK je de-facto uveo carine, kao i spoljno-trgovinsku politiku od 3. septembra 1999, kada je postavljena carinska kontrola na granicama Kosova i Metohije. Sva uvezena roba je ocarinjena sa 10% (uključujući i robnu razmenu između Centralne Srbije i Vojvodine). UNMIK i kosovsko-metohijska vlada potpisalo su sporazum o slobodnoj trgovini sa Bosnom i Hercegovinom,[16] Albanijom[traži se izvor od 05. 2013.] i Republikom Makedonijom[traži se izvor od 05. 2013.].

Zbog nepoznatog statusa Kosova i Metohije, pokrajina ima velikih poteškoća u privlačenju stranih investicija i kredita.[17] Zbog takvog stanja, na Kosovu i Metohiji ima dosta "sive ekonomije" - švercovanje benzina, cigareta, cementa. Takođe, jedan od problema je i organizovani kriminal.

Demografija

Vista-xmag.png Za više informacija videti Demografija Kosova i Metohije i Srpske opštine na Kosovu i Metohiji
Etničke grupe na KiM
Godina Albanci Srbi1 Ostali
1455[18] 1 % 98 % 1 %
1871 32 % 64 % 4 %
1899 48 % 44 % 8 %
1921 66 % 26 % 8 %
1931 69 % ?? % ? %
1939 60 % 34 % 5 %
1948 68 % 27 % 5 %
1953 65 % 27 % 6 %
1961 67 % 27 % 6 %
1971 74 % 21 % 5 %
1981 77 % 15 % 8 %
1991 82 % 11 % 7 %
20002 88 % 7 % 5 %
20072 92 % 5 % 3 %
1 uključujući Crnogorce
2 približan podatak
Izvor: Statistička kancelarija KiM-a,
Svetska banka (2000), OSCE (2005)

Približna demografska slika Kosova i Metohije prema okvirnoj proceni UN iz 2002. godine. Ukupno stanovnika: između 1,7 i 1,9 miliona.

Iz ovog demografskog pregleda isključena su međutim, raseljena lica sa Kosova i Metohije, kojih je krajem 1999. godine po podacima UNHCR-a bilo oko 248.000, i to Srba, Crnogoraca, Roma i Goranaca. Broj interno raseljenih Srba 2008, još je bio oko 200.000 lica, Roma oko 60.000 lica i Goranaca oko 16.000 lica. Procentualno uzev, 60% Srba, 66% Roma i 70% Goranaca žive i 2012. godine u centralnoj Srbiji kao interno raseljena lica. Albanske vlasti u Prištini nisu obezbedile ni bezbednosne ni političke ni ekonomske uslove za njihov povratak, koji je brojčano ostao simboličan, manji od jednog procenta.

Etnički sastav Kosova i Metohije po naseljima 1981. godine

Prema rezultatima genetskih istraživanja, među stanovništvom Kosova i Metohije su najzastupljenije sledeće patrilinearne (Y-DNK) haplogrupe:[19]

Administrativne podele

Prema institucijama Vlade Republike Srbije Kosovo i Metohija se deli na 5 okruga: Kosovski, Pećki, Prizrenski, Kosovskomitrovački i Kosovskopomoravski.

Opštine
Kosovo municipalities.PNG
01. Dečani 11. Leposavić 21. Prizren
02. Dragaš 12. Lipljan 22. Srbica
03. Đakovica 13. Mališevo 23. Štrpce
04. Glogovac 14. Kosovska Mitrovica 24. Štimlje
05. Gnjilane 15. Novo Brdo 25. Suva Reka
06. Istok 16. Obilić 26. Uroševac
07. Kačanik 17. Orahovac 27. Vitina
08. Kosovska Kamenica 18. Peć 28. Vučitrn
09. Klina 19. Podujevo 29. Zubin Potok
10. Kosovo polje 20. Priština 30. Zvečan
Kosovo i Metohija

Fotografije Kosova i Metohije

Vidi još

Reference

  1. ^ Ustav Republike Srbije Preambula ustava, 10. novembar 2006.
  2. ^ Preliminarni rezultat: Na Kosovu živi 1,7 milion stanovnika, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  3. ^ Tajni protokol razgovora EU i SAD o planiranju proglašenja nezavisnosti Kosova, kao i o nekim njihovim aktivnostima pre i posle tog proglašenja, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  4. ^ a b v g d đ Vojna enciklopedija, Beograd, 1972., knjiga četvrta, pp. 654.
  5. ^ a b v g d đ e Vojna enciklopedija, Beograd, 1972, knjiga četvrta, pp. 655.
  6. ^ a b v g d đ Vojna enciklopedija, Beograd, 1972., knjiga četvrta, pp. 656.
  7. ^ a b v g d Vojna enciklopedija, Beograd, 1972., knjiga četvrta, pp. 657.
  8. ^ a b v g d Vojna enciklopedija, Beograd, 1972., knjiga četvrta, pp. 658.
  9. ^ Hitler i Kosovo („Pravoslavlje“, broj 936)
  10. ^ Šta piše u sporazumu : Tema dana : POLITIKA
  11. ^ Fond Slobodan Jovanović | Akademik Kosta Čavoški o neustavnosti Briselskog sporazuma
  12. ^ Deklaracija O Osnivanju Privremene Skupštine Autonomne Pokrajine Kosovo I Metohija | Nikad Granica - Kosovo Je Srbija
  13. ^ Kosovo ukratko, Svetska Banka, 2006
  14. ^ Misija na Kosovu, Svetska Banka
  15. ^ 50% Kosova i Metohije nezaposleno, Ekonomska inicijativa za Kosovo
  16. ^ UMNIK i Bosna i Hercegovina započinju Trgovinski sporazum, EU UNMIK - misija na Kosovu i Metohiji, 17. februar 2006.
  17. ^ "Prva ponuda od Brisela za kredit", BBC News Online, 3. maj 2005
  18. ^ Turski katastarski popis (Originalna verzija na turskom jeziku se čuva u arhivi u Istanbulu, 1972 Institut za Bliskoistične studije u Sarajevu je uradio prevod tog popisa pod nazivom Oblast Brankovića - opširni katastarski popis iz 1455. godine)
  19. ^ Kosovo - Atlas of Genetic Genealogy

Literatura

  • Dimitrije Bogdanović, Knjiga o Kosovu, SANU, Beograd 1985.
  • Kosovo i Metohija u srpskoj istoriji, Srpska književna zadruga, Beograd 1989.
  • Savremenici o Kosovu i Metohiji 1852 -1912, izbor, predgovor i objašnjenja D. T. Bataković, Beograd, Srpska književna zadruga, 1988. ISBN 86-379-0083-6
  • Dušan T. Bataković, Kosovo i Metohija. Istorija i ideologija, Beograd, Čigoja štampa 2006..
  • Dušan T. Bataković,Kosovo i Metohija u srpsko-arbanaškim odnosima, Čigoja štampa, Beograd 2007.
  • Branislav Krstić-Brano, Kosovo: Facing the Court of History. (Prometheus Books, New York: 2004) (ISBN 1-59102-207-X)
  • Nikolić, Autonomous Province of Kosovo and Metohija. (BIGZ, Belgrade: 1965)

Spoljašnje veze

Sa drugih Vikimedijinih projekata :

Srbija
Statistički regioni Srbije
Flag of Serbia.svg Grb Srbije
Glavni grad: Beograd

Statistički regioni: Vojvodina | Grad Beograd | Šumadija i zapadna Srbija | Južna i istočna Srbija | Kosovo i Metohija1
Autonomne pokrajine: Vojvodina | Kosovo i Metohija1
Administrativni centri pokrajina: Novi Sad | Priština

1 - Prema rezoluciji Saveta bezbednosti OUN 1244, Kosovo i Metohija je pod upravom OUN

Portal.svg Portal:Srbija