Kraljevina Ugarska
Iz projekta Википедија
|
|||||
| Moto: | ' | ||||
| Himna: | Bože blagoslovi Mađare (Isten, áldd meg a magyart) | ||||
 |
|||||
| Postojala u periodu: | januar 1001. - avgust 1919. - februar 1946. |
||||
| Zvanični jezici: | latinski, mađarski i nemački jezik | ||||
| Glavni grad: | Estergom; Sekešfehervar; Budim; Bratislava, Slovačka); Budimpešta |
||||
| Prvi mađarski kralj: 1001 - 1038 |
Sveti Stefan | ||||
| Poslednji mađarski kralj: 1916 - 1918 |
Karlo I od Austrije | ||||
| Površina (1900.): | 200.688 km² | ||||
| Stanovništvo (1900.): | 19.254.599 |
||||
| Valuta: | Mađarska forinta (Kruna) (100 Filera) | ||||
| Vremenska zona: | UTC +1 | ||||
|
|
|||||
|---|---|---|---|---|---|
Kraljevina Mađarska ili Ugarska (mađ. Magyar Királyság, skraćeno: Hungary, mađ. Magyarország) je bila država u Centralnoj Evropi, koja je postojala u periodu od 1000. godine, pa sve do 1946. godine sa prekidima koji su bili uzrokovani periodom anarhije ili promenom vladajuće forme.
Sadržaj |
[uredi] Nazivi
U kasnom srednjem veku latinski termini lat. Natio Hungarica i lat. Hungarus su se odnosili na sve plemiće kraljevstva. Pojam Hungarus (Hungarus), lojalnost i patriotizam iznad etničkog porekla je postojao među stanovnicima mađarske kraljevine. Prema Ištvanu Verbeciju (mađ. István Werbőczy), piscu Tripartituma, naziv Nacije hungarika su nosili samo plemići, nezavisno od nacionalnosti, koji su bili podanici Svete Krune.
Latinsko ime lat. Regnum Hungariae/Vngarie, regnum - kraljevina, ili jednostavno Mađarska (Hungaria) je bio oblik koji se koristio kao naziv u istorijskim dokumentima, govorima, pismima od samog početka Mađarske kraljevine pa sve do 1840. godine. Nemački naziv nem. Königreich Ungarn, se počeo koristiti od 1849. godine pa sve do 1860. Mađarski naziv mađ. Magyar Királyság, se zvanično koristio u četrdesetim godinama 18. veka, pa onda opet od od šezdesetih godina 18. veka, pa sve do 1918. godine.
Imena Kraljevine Mađarske u ostalim jezicima kraljevstva:
- srp. Краљевина Угарска,
- hrv. Kraljevina Ugarska,
- polj. Królestwo Węgier,
- rumunski: Regatul Ungariei,
- slv. Kraljevina Ogarska,
- češ. Uherské královstvo i
- slov. Uhorské kráľovstvo.
[uredi] Istorija Kraljevine Mađarske
 |
Za više informacija pogledajte Istorija Mađarske. |
Srednjevekovna mađarska kraljevina je teritorijalno bila veća od srednjevekovne Francuske i bila je jedna od najvećih kraljevina srednjevekovne Evrope, tačnije druga, a sa populacijom je bila treća evropska zemlja po naseljenosti.
Kraljevina Mađarska je zauzimala prostore današnje Mađarske, današnje zapadne i istočne Slovačke, pa sve do Erdelja u današnjoj Rumuniji, Karpatske Rutenije, Vojvodine, danas deo Srbije, i još neke manje teritorije. Pored ovoga u koegzisteniji sa centralnim mađarskim kraljevstvom u personalnoj uniji su bili i Hrvatska, Slavonija i Dalmacija koja od Bečkog kongresa 1815. godine ulazi u sastav Habsburške Monarhije, a Austro-Ugarskom nagodbom ulazi u sastav Austrijskog dela carstva. Sve ove teritorije zajedno sa Kraljevinom Mađarskom su nosile zajednički naziv Zemlje krune Svetog Stefana i to od 1102. do 1918. godine.
Prvi vladari mađarskog kraljevstva su bili iz dinastije Arpadovića. U ranom 14. veku, ova dinastija je bila zamenjena sa Anžujskom dinastijom, a kasnije sa Jageloncima i takođe u raznim periodima sa nedinastičkim, nenaslednim, vladarima Žigmundom Luksemburškim i Matijom Korvinom.
U Mohačkoj bitki 1526., mađarska armija je poražena od strane snaga Osmanskog carstva koje je predvodio Sulejman Veličanstveni. U epilogu te bitke je poginuo tadašnji mađarski kralj Lajoš II, dok je bežao pred neprijateljem, po izvorima, kada je pao sa konja i udavio se u reci Čele (Csele).
Posle poraza mađara na Mohaču, centralna vlada mađarske kraljevine je oslabila i ostavila puno nedoumica oko vlasti. Novonastalu situaciju su mnogi želeli da iskoriste i počele su borbe oko prevlasti i svere uticaja. Većina mađarskih plemića je izabrala Jovana Zapolju za novog vladara 10. novembra 1526. godine. Manjinski deo plemića, pod nemačkim uticajem, koji su se nalazili u severnom delu tadašnje kraljevine je podržao Ferdinanda I koji je bio predstavnik Habzburgovaca i Austrije. Još za života Lajoša II je bio napravljen sporazum, u svrhu stabilnosti i odbrane kraljevine od napasti sa istoka, da Habzburgovci preuzmu vlast ako Lajoš II umre a ne ostavi naslednika. Što se upravo i desilo. Ferdinand je izabran za kralja severnog dela kraljevine u decembru 1526. godine a Jovan Zapolja je 29. februara 1528. pored podrške koje je imao u zemlji, primio priznavanje i podršku od sultana Sulejmana Veličanstvenog.
Borba za prevlast i sukob se se još više zaoštrili kada je Ferdinand pojačao svoju borbu i hteo da obuhvati što više tadašnje mađarske teritorije i stavi pod svoj uticaj.
Tokom 1529. godine kraljevina je bila podeljena dva dela Habsburšku Mađarsku i Osmanlijsku Mađarsku. U ovom periodu nije bilo Turaka na mađarskim teritorijama, osim u Sremu. Bitka kod Budima 1541. godine, novi poraz mađarske vojske, je označila novu podelu Mađarske kraljevine. Mađarska se podelila na tri dela i ta podela je trajala sve do kraja 17. veka. Iako su se granice u ovom periodu dosta menjale ova tri dela su bila okvirno ovako podeljena:
- Habsburška Mađarska koja je zahvatala teritorija današnje Slovačke, severozapadni deo današnje Centralne prekodunavske regije i Zapadnu prekodunavsku regiju u današnjoj Mađarskoj, Burgenland i zapadnu Hrvatsku.
- Osmanlijska Mađarska koja je zahvatala teritorija današnje Mađarske, uključujući Južnu prekodunavsku regiju i Banat.
- Erdelj koji je obuhvatao preostale, istočne, teritorije mađarske kraljevine. Ovaj deo je bio pod kontrolom Jovana Zapolje koji je postao turski poluvazal i bio kontrolisan od strane sultana.
|
Mapa kraljevstva iz 11. veka |
 Mapa razjedinjenog kraljevstva iz 1550 |
 Mapa kraljevstva iz 1914, ružičasta boja na mapi |
Posle neuspele invazije Otomanske imperije na Austriju 1683. godine, Habsburgovci su krenuli u ofanzivu protiv turaka. Do kraja 17. veka su uspeli da isteraju turke iz ostatka kreljevine Mađarske koja je bila pod njihovom vlašću ili u poluvazalnom odnosu, Otomansku Mađarsku i Erdelj. Posle ove promene ponovo je uspostavljena kraljevina Mađarska ali ona je i dalje bila pod stranom kontrolom, ovaj put pod kontrolom Habzburgovaca.
U 18. veku, kraljevina Mađarska, dobija svoj parlament i konstituciju, ali članovi vladinog saveta (Helytartótanács), su i dalje birani od strane Habzburške monarhije a takođe i članovi ekonomske uprave su bili direktno kontrolisani od strane Beča.
Zvanični jezik u kraljevini Mađarskoj je i dalje bio latinski, sve do 1844. godine. Mađarski jezik postaje zvaničan između 1844. i 1849. i posle od 1867. godine.
[uredi] Austro-Ugarski period
|
Za više informacija pogledajte Austro-Ugarska. |
Prateći Austro-ugarski kompromis iz 1867. godine Habzburška monarhija je postala dualna monarhija sastavljena od Austrije i Ugarske, Austro-Ugarska.
Austro-Ugarska ekonomija se u ovom periodu dramatično menjala i rast je bio drastičan u odnosu na ostale Evropske zemlje. Kapitalistički način privređivanja je preovladao nad feudalnim i raširio se celom teritorijom monarhije tokom pedesetogodišnjeg postojanja.
Istrošeni i zastareli srednjevekovni način ekonomije je polako nestajao i do ranog početka 20. veka je potpuno nestao, tako da je ekonomija celog carstva počela da doživljava ubrzani rast. Prihod po glavi stanovnika je rastao za 1.45% na godinu, u periodu od 1870. do 1913. godine. Poredeći sa ostalim ekonomski najačim državama tog doba Engleska je, na primer, imala rast od (1.00%), francuska (1.06%), Nemačka (1.51%).
Istorijske Zemlje krune Svetog Stefana su imale u monarhiji jednak status kao i ostatak Habzburške monarhije. Austro-Ugarska je bila sastavljena od dve države Austrije i Mađarske, svaka sa značajnom ekonomskom nezavisnošću, ali ograničenom u spoljnoj i unutrašnjoj politici koja je bila direktno diktirana iz centra, iz Beča.
Ovaj ugovor je ostao punovažan sve do raspada monarhije 1918. godine, kada je posle Prvog svetskog rata i poraza centralnih sila, 72% teritorije koja je činila Kraljevinu Ugarsku u Austro-Ugarskoj podeljeno postojećim susednim zemljama Austriji i Rumuniji i novoformiranim državama Čehoslovačkoj i Kraljevini Jugoslaviji. Novoformiranoj Poljskoj pripao je Čarni Dunajec na Karpatima (deo nekadašlje županije Arva), a grad (županija) Fiume (Rijeka) pripala je 1924. godine Italiji. Nove granice su ozvaničene i ratifikovane 1920. godine Trijanonskim sporazumom, ostavljajući oko 3.5 miliona etničkih Mađara van matice. Ovo je bilo uređeno u skladu sa sporazumom poznatim kao 14 tačaka, napisan od strane američkog predsednika Vudroa Vilsona, i koji, iako prihvaćen, nije bio poštovan u potpunosti.
[uredi] Kraljevina Mađarska u periodu 1920-1944
Posle povlačenja okupacijske rumunske vojske 1920. godine, koja je bila poslata da slomi otpor novoosnovanog komunističkog režima Bele Kuna (Béla Kun) u Mađarskoj, zemlja je ušla u novi haos i borbu za prevlast. sa jedne strane su bili anti komunisti i monarhisti dok sa druge komunisti, levičari i ostali koji su se osećali ugroženi.
Krajem 1920. godine koalicija desno orijentisanih je odnela pobedu i vratila u Mađarsku konstitatuvnu monarhiju. Izbor novog kralja je odložen zbog nestabilnog stanja u zemlji i odlučeno je da se u međuvremenu postavi namesnik koji će predstavljati monarhiju. Za namesnika je postavljen Austro-ugarski admiral i mađarski političar Mikloš Horti (Horthy Miklós).
Činjenica je da je Kraljevina Mađarska u periodu od 1920. do 1944. godine bila država pod namesništvom Mikloša Hortija i koji je praktično sa njom sam upravljao a zvanično zamenjivao budućeg kralja. Pokušaji zadnjeg kralja Karla I od Austrije da se vrati na presto bili su osujećeni pretnjama ratom od strane susednih država i nedostatkom podrške od samog Hortija.
Prvih deset godina Hortijevog namesništva je bilo obeleženo burnim promenama u mađarskom društvu i socijalnom nezadovoljstvu. Za vreme premijera Ištvana Bethlena (István Bethlen), pravljene su razne mahinacije kao što je manipulisanje izborima, pokušaj revizije Trianonskog sporazuma, tako da je nezadovoljstvo u narodu raslo a ekonomija je propadala. Najzad, u periodu od 1929. do 1931. godine, došlo je do potpunog kolapsa mađarske ekonomije i to je primoralo Bethlena da podnese ostavku. Ekonomski kolaps je, tokom narednih godina, omogučio približavanje Nemačke u spoljnotrgovinsku razmenu i potiskivanje ostalih spoljnih uticaja iz Mađarske. Tokom Drugog svetskog rata kraljevina Mađarska (kraljevina bez kralja) se priklonila, sticajem različitih okolnosti, silama osovine i bila je donekle pošteđena od rata sve do 1944. godine kada su je okupirale nacistike snage i za kratak period napravile marionetsku državu.
Posle Drugog svetskog rata i poraza sila osovine, Sovjetske snage su okupirale Mađarsku i uvele komunistički režim, sa čime je prestala da postoji, posle 946 godina, Kraljevina Mađarska.
[uredi] Istorijska zapažanja
U današnjoj Mađarskoj se Kraljevina Mađarska shvata kao država koja je bila dugačka etapa u razvoju i formiranju današnje države. Ovo se ogleda u današnjim nacionalnim simbolima, državnim praznicima, jezikom i glavnim gradom koji je zadržao svoje stare odlike. Ime države je ostalo isto Mađarska, samo je umesto kraljevine dodata republika. Hiljadugodišnjica postojanja je obeležena 2000. godine i ozvaničena Milenijumskim aktom 2000.[1]
U kontrastu, kritičari spolja kažu da je Kraljevina Mađarska bila multinacionalna i multietnička država, i da je veoma malo ostalo od toga, bilo teritorijalno ili demografski, u današnjoj Mađarskoj.[2] Ovo se takođe potvrđuje i reflektuje preko različitih naziva za Kraljevinu Mađarsku i današnju Mađarsku u jezičkim grupama kojima su nekada bili se služili podanici krune (srpski i hrvatski, slovački i slovenački).
[uredi] Reference
- ^ Text of the Millennium Act
Mađarska - ^ Brubaker, Rogers, Margit Feischmidt (2002). "1848 in 1998: The Politics of Commemoration in Hungary, Romania, and Slovakia". Comparative Studies in Society and History 44: 700-744. Preuzeto 20. januar 2008.
[uredi] Spoljašnje veze
