Manastir Divljane

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga


Koordinate: 43° 18′ 66" SG Š, 22° 2′ 9" IGD

Manastir Svetog velikomučenika Dimitrija
Pogled na manastirsku crkvu, sa grobljem
Pogled na manastirsku crkvu, sa grobljem
Opšte informacije
Mesto Divljana
Opština Bela Palanka
Država Zastava Srbije Srbija
Vrsta spomenika manastir
Vreme nastanka XIII vek
Tip spomenika Spomenik kulture od velikog značaja
Stepen zaštite SK 230, Službeni glasnik SRS 28/83
Vlasnik Republika Srbija
Nadležna ustanova za zaštitu Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš
Nadležna institucija
Sedište Niš
Adresa Trg Vojvode Bojovića 2 18000 Niš
Telefon (018) 513 278
Faks (018) 513 277
Internet strana Званични сајт

Divljanski manastir, Manastir Divljane, a neki ga zovu Manastir Svetog velikomučenika Dimitrija je manastir Srpske pravoslavne crkve u Eparhiji niškoj, u selu Divljane, blizu Divljanskog jezera[1], na 5 kilometara južno od Bele Palanke u podnožju jugoistočnog dela Suve planine, na 450 mnv[2]. Posvećen je Svetom velikomučeniku Dimitriju mirotočivom.[3] koji se slavi 8. novembra.[4] Prvi put je 394 godine izgrađen pravoslavni manastir na ovom mestu koji postaje zadužbina braće Mrnjavčevića krajem XIII veka, nakon njegovog prethodnog rušenja.[3] U manastiru je zabeležen veći broj antičkih spomenika iz IV veka, od kojih se mogu videti 2 kapitela. Oko 880. godine kada je otpočela nova hristijanizacija počinje i obrazovanje novih episkopija. [4] Na osnovu materijalnih nalaza i povelje vizantijskog cara Vasilija II veruje se da je na istom mestu postojao ranohrišćanski objekat iz IX veka[3] i da je bio centar obnovljenog crkvenog života u srednjem Ponišavlju bio smešten upravo u ovom manastiru.[4]

Položaj i karakteristike manastirskog kompleksa[uredi]

Manastir Svetog velikomučenika Dimitrija u Divljani, teriotorijalno pripada niškoj eparhiji, a administrativno opštini Bela Paslanka. Nalazi se na pet kilometara južno od Bele Palanke, nedaleko od antičkog puta za Skoplje i Solun. Smešten je na 450 metara nadmorske visine u podnožju jugoistočnog dela Suve planine, podno Divne Gorice čije se šumovite padine spuštaju do manastirskih livada, sa kojih se pruža jedinstven pogled na Svrljiške planine i Šljivovički vrh.

Karakteristike ranije crkve[uredi]

Prva manastirska crkva bila je antička trobrodna bazilika ranohrišćanskog tipa. To se može dokumentovati vremenom nastanka, nađenim arheološkim materijalom i susednim i drugim crkvama takvog tipa iz tog vremena. Remezijanske ranohrišćanske crkve iz tog doba su uglavnom bile orjentisane istok-zapad sa oltarom na istočnoj strani, gde je saborna bila veličine 16h30m. Iznad glavnog ulaza stajao bi neki trem kojeg su nosila dva nosača, u vidu masivnih stubova koji su posedovali bazu i kapitel. Na kapitelima su obično bili urezani ranohrišćanski krst i znak omega. Podovi i zidna oplata bili su od mermera.[5] Crkva Sv. Dimitrija u Divljanima, je bila veličine 19h12m. Tadašnja crkva u Divljanima dosta je ličila na današnju crkvu, bila je skoro iste veličine, takoreći iste osnove i na istoj lokaciji, jedino što je imala veći zapadni portal. Današnja crkva je izgrađena u romanskom i neorenesansnom stilu. Imala je dvospratnu krovnu konstrukciju u kombinaciji sa rešenjenem zapdnog pročelja i na taj način je stvoren utisak trobrodnosti crkve. Ovde imamo odsustvo kubeta, frizove sa 124 slepe arkadice, lizene, trifore i dr.[6]

Istorijat[uredi]

Na mestu Divljanskog manastira kroz vekove unazad bilo raznih hramova koji su rušeni i ponovo podizani, sve dok nije izgrađen manastir kakav danas izgleda. Po nekim podacima, prvi hrišćanski hram, crkva Divljanskog manastira, podignut je 394. godine nove ere.[7] Ova crkva je sagrađena na temeljima starog paganskog hrama posvećen bogu sunca Mitri. Ovo mesto je bilo kultno kroz vekove pa se zato i kasnije tu izgradio ceo kompleks i sam manastir. Ovo je moralo da se desi jer je vera tadašnje države bila hrišćanstvo pa se i crkva morala prilagoditi tome što dovodi do stvaranja hrišćanskog hrama. Međutim ni Mitej nije bio prvi kultni objekat koji je tu stajao pre Divljanskog manastira.[8]

Praistorijska i antička nalazišta - sveto mesto "DIVIANA"[uredi]

Na osnovu različitih zapisa i izvora dolazi se do podatka da je prostor današnjeg sela Divljane oduvek bilo naseljeno i bilo jedno od svetih mesta antičkog doba lokalnog tribalskog stanovništva (tračani). Konkretno, na samo kilometar od trenutne lokacije manastira , Igrište, je bilo praistorisjko nasalje iz bronzanog doba negde oko 1200 godina pre nove ere,[9] a samo 600 metara od manastira grobne jame sa pepelom pokojnika i raznim keramičkim prilozima. U radijusu manje od kilometara oko manastira nalazila su se još nekoliko naseobina i to iz doba rimljana (Stasovac [10], Bils, „Villa rustica“ i teberna). Na osnovu ovoga možemo zaključiti da je ova lokacija bila mesto gde se okupljao pozamašan broj ljudstava u to doba. Tu je i na nekih 5 kilometara od manastira i stara naseobina Remezijana, ili današnja Bela Palanka. [11] Međutim, zbog zuba vremena u samom selu Divljana nije sačuvano neko jasnije predanje o paganskom hramu pre njega i ostalim hramovima koji su bili u blizini. Jedino šta može da nam ukaže na njih su legende o vilama, sa bliskom vezom antičkih nimfi.[12] Ovo svetilište ugašeno je 392. godine nove ere, neposredno pre osnivanja manastira Sv. Dimitrija, u čiji enterijer su prenete relikvije starog hrama:

  • mermerna ikona nimfe
  • mermerna ikona tračkog konjanika.

Svi hramovi koji su bili posvećeni bogu Mitri, bili su u blizini glavnih puteva i obavezno u blizini vode bilo kojeg tipa. Ovo je bilo karakteristično za vreme 2. i 3. veka nove ere, i to sa posebnim isticanjem u ponišavskom okrugu i to na osnovu dva zaveštana oltara koji se nalaze u Divljani i Osmakovu i dvemu reljefnih ikona sa lokacijama u Ragodešu i Rasnici i to sve u krugu od nekih 20km.[13][14] Mitreji su građeni u manjim dimenzijama, obično 5h10m sa orijentacijom uglavnom istok-zapad što je suprotno kasnijim crkvama, oltarima na zapadnoj strani a ulazom na istočnoj.[15] Antički materijal na ovom lokalitetu je mnogobrojan i ova skupina spada u bogatije u jugoistočnoj Srbiji. Pored ovde gore navedenih u tekstu tu su i sledeća nalazišta:

  • Jedan veliki kamen impost kapitel, visine 64cm, prečnika u donjem delu 53cm, stranica u gornjem delu 72cm. Na njemu se nalazio starohrišćanski krst u prstenu na prednjoj strani i oznakom omega po svim vertikalnim ivicama[16]
  • Dve okrugle kamene dvostrane baze iz iste celine sa kapitelom[17]
  • Tri trupa antičkog kamenog stuba duga po 2m[18]
  • Dva antička kamena stuba kvadratne osnove 20cm i nekih 60cm dugački[19]
  • Jedan antički kameni stub za česmu[20]
  • Fragment antičkog kamenog spomenika sa sačuvanim latinskim slovima: „dici“
  • Kameni sveti presto (stub od crvenkastog peščara, visine iznad poda 95cm, nosi kameu ploču dimenzija 150h105cm)[21]

Poreklo imena manastira Divljane[uredi]

Sam naziv Divljana potiče od latinske reči "Divus", što u prevodu na srpski jezik označava boga. Isto tako, po navodima profesora S. Petrovića, imamo toponime sa osnovom i korenom reči: div, divlji (divji). Svi znamo, da su divovi bili sastavni deo srpske religije pre hrišćanstva. Da sve bude još uverljivije, „sama srpska reč div je izvedenica od dievo, kojom su svi induevropski narodi nazivali svoje bogove: indijski deva, staropersijski daeva, latinski divus i deus“.[22] Međutim, očigledno je da današnji naziv Divljana vodi od latinske reči Diviana, što na srpskom znači Bogovina.[23]

Ranohrišćanska crkva[uredi]

Episkop Sv. Niketa[uredi]

Osnivač manastira je bio čuveni belopalanački (remezijanski) episkop Sv. Niketa (338-420), i prva crkva je podignuta krajem 4. veka između 392.-395. godine nove ere. Episkop Niketa je bio dosta poznat po svojim dostignućima širom rimskog carstva između kojih su plodna misionarska i književna delatnost.[24] Niketa je držao mesto vladike pune 54 godine u Beloj palanci (366-420) iza koga ostaju mnoge crkve i manastiri koji spadaju u jedne od nastarijih u tom kraju. Koliko je bio poznat i važan u to vreme, govori činjenica da se u to vreme isto po prvi put otvaraju manastiri u Milanu od strane episkopa Ambrozija (374-379), u Tugasti 398. godine od strane Sv. Avgustina, u Marseju 415. godine od strane Jovana Kasijana.[25]

Međutim, u vreme kada nastaje sam Divljanski manastir, za rimsko carstvo je to bilo veoma teško vreme zbog čestih upada Gota preko Dunava pa je bilo konstantog razaranja. U ovo burno doba, episkop Niketa, bez predaha i neumorno radi na više strana i sve to kako bi zaštitio u utvrdio pravoslavnu veru na ovim prostorima. On je održavao vezu sa visokim funkcionerima tog vremena kao što su:

  • Car Teodosije
  • Pape Damas
  • Siricije i Inoćentije
  • Patrijarh Sv. Jovan Zlatousti
  • Episkopi i pisci Sv. Paulin, Sv. Ambrozije, Sv. Avgustin, Sv. Jeronim, Sulpicije Sever i dr.[26]

Izbor lokacije samog manastira[uredi]

Na osnovu istraživanja M. Kostića, nije slučajno što se manastir nalazi baš tu gde je sada. Odabir mesta za izgradnju manastira Sv. Dimitrija nije samo zbog izvanredne prirodne okoline već i zato što je u blizini Divljansko vrelo.[27] Kao i svako vrelo, i ovo je poznato po lekovitom sastavu i bilo je vrsta svetog mesta, al zbog promena sastava vode, ili demineralizacije, u srednjem veku funkciju svetog mesta preuzima sam manastir Sv. Dimitrija.[28] Uloga samog mesta „DIVIANA“ postaje jasnija kada trački Tribali, narod koji je naseljavao ponišavlje[29], počinje da obožava izvore i reke, a posebno banje i druge lekovite izvore. Imali su razvijen kult bogova, zdravlja i životne snage. Sve ovo je dovelo da se na tom mestu sagradi i Hrišćanski manastir, upravo zbog lokacije i izobilja resursa koje poseduje.[30]

Manastir je sagrađen posle zatvaranja paganskog svetilišta bogu Mitri 392. godine, tačnije u periodu od 392. do 395. godine kada je u rimskom carstvu već bilo ustaljeno hrišćanstvo kao zvanična religija. Na osnovu arheoloških istraživanja ostaje da se dokaže da li je ta prvobitna crkva manastira Divljane bila na istom mestu kao i srednjovekovna.[31]

Izbor patronata[uredi]

Izbor solunskog čudotvorca Sv. Dimitrija za zaštitnika manastira je bio od strane samog episkopa Nikete, što nam direktno ukazuje na nagli razvoj i ekspanziju obožavanja ovog svetitelja u Solunu – glavnom gradu prefekture Ilirik, kojoj je pripadala i Remezijana (Bela Palanka) krajem 4. veka. Ne zna se tačno kada je podignuta prva crkva ovom svetitelju ali prefekt Leontije mu gradi veliku baziliku u Solunu, a potom 412. godine u Sirmijumu. Veza Nikete sa Solunom su bile višestruke a neke od tih je bilo to što mu je tu stolovao crkveni šef gde je išao na konsultacije o svemu, i naravno odatle je putovao lađom na istok i zapad i isto tako se tu sastajao sa carom Teodosijem.[32] Sve ovo je jasnije ako se napomene činjenica da je Solon Niketi bio isto što i Sv. Savi 800 godina kasnije.[33]

Glavni hram srednjeg Ponišavlja[uredi]

Konak Manastira u Divljani

Divljanski manastir je preživeo pad romejske države i doživeo da se oko njega trajno nastane paganski Sloveni u Ponišavlju 614. godine. Međutim nakon toga zamire hrišćanski život u naredna 2 i po veka što nedvosmisleno potvrđuje obnova i reafirmacija svetilišta 870. godine, kada dolazi do ponovne hristijanizacije. Otvaranje ponovne episkopije i parohija, usledilo je od strane grčke jerarhije Carigradske patrijaršije. Obnovljena su sva svetilišta koja su bila u evidencija od ranije da su tu postojala kao hrišćanski hramovi. Pošto je Remezijana bila sravnjena centar je postavljen da bude Divljanski manastir što će biti i 1019. Godine što se vidi iz povelje cara Vasilija II.[34] Sam hram je preživeo dosta rekonstrukcija pa je u nekoj od njih poprimio elemente vizantijskog stila. Ovaj centar u Divljanima je bio dosta aktivan sve do okupacije turaka na tim prostorima kada je porušen i kada je opusteo. Pre pustošenja, manastir je posedovao 1200 hektara zemlje, a u njegovom sklopu je bio i Prnjavor (tada se tako zvalo selo Divljane) što je iznosilo još 800 hektara zemlje.[35]

Konačno rušenje se dogodilo 1386. godine u velikom pohodu Turaka na Niš kada je stradalo i celo Ponišavlje sa sve gradovima, selima i manastirima. Turci su se kretali iz pravca Sofije ka Nišu na čelu sa sultanom Muratom koji kasnije gine na Kosovu.[36]Još jedno rušenje se odigralo i 1389. godine kada se pred boj na kosovu vodile žestoke borbe u pirotskom kraju. Obnovljena je 1395. godine i sve do 1902. godine nije rušena, kada je ponovo stradala i od kada datira današnja crkva. Na osnovu putopisa S. Gerlaha (nem. Stephan Gerlach), 1578. godine, u manastiru je živelo 5 monaha koji su držali i školu.[37] Iz Tursih katastarskih popisa iz 1595. godine ne označava manastir kao nov, što znači da se nalazi i u defteru 1574. godine i pokazuje da je manastir bio zadužen sa poezom u visini od 300 akči na kontu žitnica.[38] Sa kamenog spomenika iz 1670. Saznajemo da je tu boravio i Stojan Vuja iz Suračeva.[39] Jedan oktoih je popravljen 1714. godine a iz istih izvora se saznaje da je 1723. godine, na dan Sv. Bogorodice, održan vašar.[40] 1719. godine se beleži, od strane austrijskog diplomate K. Driš-a da kaluđeri u manastiru žive po pravilima Sv. Vasilija, najuglednijeg reda duhovnika.[41]

Kasnije, monasi Arsenije i Maksim, beleže 1796. Godine krdžalijski pogrom u Ponišavlju a 1798. dolazi do iskopavanja manastirskog bunara.[42] Nakon paljenja manastira u Prvom srpskom ustanku 1809. godine pred Čegarsku bitku, pristupa se obnovi biblioteke manastira, crkvenog enterijera i samog ikonostasa a ktitor, pirotski esnaf trački, poklanja 1820. godine ikonu Sv. Spiridona.[43] Godine 1873. je srušen pirg. 1876-77. godine dolazi do paljenja konaka, i pri tome gori i deo biblioteke sa dva pergamentna rukopisa.[44] Po oslobođenju od Turaka 1878, došlo se na ideju o podizanju novog hrama, a njegov je temelj osvećen još iste godine. Novi hrama koji je osvećen 1902, a završen 1908.[2] 1902. je srušen i naos, da bi se izgradio današnji objekat.[3] Autor novog hrama bio je arhitekta Milorad Ruvidić.[3] Za vreme Bugarske okupacije 1915—16, Bugari su opljačkali i oštetili manastir i tada je nestao stari zapis o boravku Svetog Save u manastiru i okolini.[4]

Posle oslobođenja[4] i Oktobarske revolucije, iz Rusije je pobegao veliki broj ruskih monahinja, oficira i doktora i došao upravo u ovaj manastir. Oni su živopisali i uredili novi hram,[2] te oko 1933.[4] podigli zimsku crkvicu posvećenu svetom Serafimu Sarovskom čudotvorcu.[2] Oni su u manastiru živeli sve do pred Drugi svetski rat, posle čega je ostalo samo sestrinstvo srpskih monahinja. Nakon rata, manastiru je oduzeta gotovo sva imovina.[4] Crkva Sv. velikomučenika Dimitrija obnovljena, a konak manastira je srušen i na njegovim temeljima je izgrađen novi, 2005. godine.[3]

Arhitekte, D. Milutinović i M. Valtrović, odmah po oslobođenju od Turaka 1878. godine su sačinili ilustraciju crkve u boji, napravili plan crkve, kompletna osnova sa merama, podužni presek isto tako i poprečin presek. Posle njih, manastir posećuju M. Milićević 1878-82. godine[45], F. Kanic 1889. godine[46], Stevan Sremac pre 1892. godine[47], Vulić i Premeštajn 1900. godine[48], A. Belić 1901. godine[49] i drugi.

Nedaleko od manastira nalazi se hrast star više od 1.000 godina. Danas predstavlja pravu atrakciju za turiste.[1]

Izvori[uredi]

  1. ^ a b Jugoistočna Srbija: Manastir Sveti Dimitrije i Zapis, Pristupljeno 17. 2. 2013.
  2. ^ a b v g Opština Srpska.ru: Manastir svetog Dimitrija, 28. 7. 2006., Pristupljeno 17. 2. 2013.
  3. ^ a b v g d đ Opština Bela Palanka: Manastir Sv. Dimitrija, Pristupljeno 17. 2. 2013.
  4. ^ a b v g d đ e Pravoslavlje br. 927: Obnova manastira Divljane, M. Radenković, Pristupljeno 17. 2. 2013.
  5. ^ Đ. Mano-Zisi, Lj. Popović, Bela Palanka (Remezijana) arheološka iskopavanja, Starinar 9-10, 1958-1959, Beograd, strana 98-99; S. Gušić, Urbanizam Remezijane od I do IV veka, Saopštenja, XIX, 1987, Beograd, strana 21-35
  6. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Arhitektura crkve, strana 122
  7. ^ Ž. Jocić, Niketa iz Ramezijane, Niš, 1998, strana 190, 194-198
  8. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Starija izdanja Divljanskog manastira, strana 111
  9. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Sveto mesto DIVIANA, strana 111
  10. ^ Spasovac na generalšabovoj karti iz 1881. Godine (pretpostavka od za ime od Sv. Spas)
  11. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Sveto mesto DIVIANA, strana 112
  12. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Trački hram kod vrela, strana 114
  13. ^ O nalazima sa lit. Opširno, Lj. Zotović, nav. Delo, strana 12,40,60,62
  14. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Trački hram kod vrela, strana 116, 2. pasus
  15. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Trački hram kod vrela, strana 116, 3. pasus
  16. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Arheološki nalazi, strana 122, zadnji pasus
  17. ^ Ž. Jocić, Niketa iz Remezijane, strana 195-196
  18. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Arheološki nalazi, strana 123, 3. pasus
  19. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Arheološki nalazi, strana 123, 4. pasus
  20. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Arheološki nalazi, strana 123, 5. pasus
  21. ^ P. Gagulić, Opis manastira Sv. Velikomučenika Dimitrija u Divljani, rukopis, Niš, 1957. godina
  22. ^ S. Petrović, Srpska mitologija 1, Niš, 1999, strana 106
  23. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Trački hram kod vrela, strana 113, pasus 3-4
  24. ^ Ž. Jocić, Niketa iz Ramezijane, str.196
  25. ^ A. Francen, nav. delo, strana 88; Ž. Jocić, nav. delo, strana 190
  26. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Ranohrišćanska crkva, strana 119, 2. pasus
  27. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Trački hram kod vrela, strana 112
  28. ^ M. Kostić, Turistički centar Divljana, glasnik SGD, LII, 2, Beograd, 1972, strana 137
  29. ^ Opširno o Tribalima u Ponišavlju, Ž. Jocić, n.d. strana 175-186, s list
  30. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Trački hram kod vrela, strana 113
  31. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Izbor mesta i patrona, strana 120
  32. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Izbor mesta i patrona, strana 121
  33. ^ V. s lit., Ž. Jocić, nav. delo, strana196-197
  34. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Glavni hram srednjeg Ponišavlja, strana 114
  35. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Glavni hram srednjeg Ponišavlja, strana 125, 1. pasus
  36. ^ Pirotski zbornik, 2004/2005, br. 29-30, UDK 902(497.11), Glavni hram srednjeg Ponišavlja, strana 125, 2. pasus
  37. ^ P. Matković, Putovanje po Balkanskom poluotoku, strana 85-86
  38. ^ R. Tričković, Manastiri u okolini Pirota, strana 85-86
  39. ^ K. Kostić, Istorija Pirota, Pirot, 1973, strana 53
  40. ^ Ž. Jocić, Manastirske škole, strana 131
  41. ^ K. Protić, Putovanje kroz Srbiju 1719 i 1720 godine, Otadžbina, knjiga 17, Beograd, 1889, strana 63
  42. ^ K. Kostić, nav. delo, strana 54
  43. ^ Ikona veličine 57h70cm sa natpisom: „Pomeni g(ospo)di esnav trački 1820“, sada u manastirskoj arhivi
  44. ^ F Kanic, Srbija II, Beograd, 1985, strana 225; Ž. Jocić, Biblioteke Divljanskog manastira, Pirotski zbornik 27-28, Pirot, 2002, strana 189,197.
  45. ^ M. Milićević, Kraljevina Srbija, strana 180
  46. ^ F. Kanic, nav. delo, strana 225
  47. ^ S. Sremac, Zona Zamfirova, Beograd, 1903, II glava; Ž. Jocić, Divljanski manastir kao zdravstveni centar, strana 181
  48. ^ M. i D. Garašanin, Arheološka nalazišta u Srbiji, Beograd, 1951, strana 122
  49. ^ A. Belić, Dijalekti istočne i južne Srbije, Beograd, 1905, strana 91-93 (sa kartom)

Spoljašnje veze[uredi]