Mađarska

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije

Koordinate: 47° 29′ 53“ SG Š, 19° 2′ 24“ IGD

Republika Mađarska (mađ. Magyar Köztársaság ili Magyarország (pomoć·info)) je kontinentalna država u srednjoj Evropi. Graniči se sa Slovačkom, Ukrajinom, Rumunijom, Srbijom, Hrvatskom, Slovenijom i Austrijom. Mađarska je članica Evropske unije od 1. maja 2004. godine.

Sadržaj 1 Istorija 1.1 Pre doseljavanja Mađara 1.2 Srednjovekovna Ugarska 1.3 Slabljenje i pad Ugarske 1.4 U okviru Habzburške monarhije 1.5 Mađarska u 20. veku 2 Geografija 2.1 Pokrajine i gradovi 3 Stanovništvo 4 Politika 5 Privreda 5.1 Saobraćaj 6 Galerija 7 Himna 8 Vidi još 9 Spoljašnje veze

[uredi] Istorija

Za više informacija pogledajte Istorija Mađarske

Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi. Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

[uredi] Pre doseljavanja Mađara

Današnja teritorija Mađarske je u od 9. godine. p. n. e. do kraja 4. veka bila deo rimske provincije Panonije. U 4. veku su je naselili Huni pod vođstvom Atile, biča Božijeg. Potom ovo područje naseljavaju germanska plemena. Nakon njih dolaze Avari i Sloveni.

[uredi] Srednjovekovna Ugarska

Ugri, današnji Mađari, Panoniju su naselili 896., pod vodstvom Arpada. Srpski naziv za Ugre je Mađari od mađarske reči za njihovu naciju.

Mađari su 1001. primili hrišćanstvo, a Sveti Stefan Mađarski se krunisao za kralja. Ugarskom su vladali Arpadovići od 1001. do 1301., nakon čega pada pod strani uticaj.

[uredi] Slabljenje i pad Ugarske

U Mohačkoj bici 1526. Mađarska je pretrpela poraz od strane Turaka i prestala da postoji kao nezavisna država. Posle ove bitke, jedan deo Mađarske pada pod vlast Otomanskog carstva, drugi ulazi u sastav Habzburške monarhije, dok treći (Transilvanija) postaje polunezavisna država pod vrhovnom vlašću Otomanskog carstva.

[uredi] U okviru Habzburške monarhije

Krajem 17. veka, Habzburška monarhija zaposeda Transilvaniju i otomanske teritorije u Panonskoj niziji, tako da svi Mađari dolaze pod vlast Habzburga. U periodu reformacije, Mađari prilaze luteranstvu i kalvinizmu.

Mađari su 1848. godine podigli bunu protiv Habzburga zahtevajući nacionalna prava. Ono što su Mađari tražili od Habzburga, nisu hteli da daju nemađarskom stanovništvu tadašnje Ugarske, što je jedan od razloga što su pripadnici ostalih narodnosti tadašnje Ugarske - Srbi, Hrvati, Slovaci i Rumuni, stali na stranu Habzburgovaca. Mađari su izgubili rat, a samim tim nisu ni ostvarili svoja nacionalna prava.

Posle 1860. godine, Habzburška politika prema Mađarima se menja, tako da je 1867. godine Habzburška monarhija transformisana u Austro-Ugarsku, u kojoj je Ugarska dobila veliki stepen autonomije. Granica između Austrije i Ugarske je išla rekom Lajtom. Ugarska je vodila politiku nepriznavanja nacionalnih prava ostalog nemađarskog stanovništva: Srba, Hrvata, Slovaka i Rumuna, prava za koja se ne tako davno, 12 godina ranije, i sama krvavo borila.

U Prvom svetskom ratu (1914. - 1918.) Austro-Ugarska je bila članica Sila osovine zajedno sa Nemačkom i Italijom. Kada je Austro-Ugarska izgubila rat, država se podelila na Austriju i Mađarsku, a preostali delovi su ušli u sastav Rumunije, Čehoslovačke i Jugoslavije.

[uredi] Mađarska u 20. veku

U Drugom svetskom ratu (1939. - 1945.), Mađarska je bila na strani Trojnog saveza. Učestvovala je u razbijanju Jugoslavije 1941. godine, posle čega su mađarske trupe okupirale Bačku, Baranju, Međumurje i Prekumurje. Specijalni odredi – streličasti krstovi učestvovali su u mnogim zločinima nad Srbima na okupiranim teritorijama.

1945. - 1989. Mađarska je bila pod sovjetskim uticajem. Bila je članica Varšavskog ugovora. Do antikomunističke i antisovjetske pobune je došlo 1956. Pobuna je ugušena. 1989. promenila je ime Narodna Republika Mađarska u Republika Mađarska. 2004. predsednik Mađarske je Ferenc Madl.

[uredi] Geografija

Za više informacija pogledajte Geografija Mađarske

Ravnice pokrivaju veći deo Mađarske ("karpatski bazen"), dok na severu uz slovačku granicu ima brda i planina (najviši vrh: Kekeš, 1014 m). Mađarsku deli po pola Dunav (Duna); druge velike reke su Tisa (Tisza) i Drava (Dráva), dok na zapadu zemlje leži veliko jezero Balaton. Osim toga, Mađarska ima najveće termalno jezero na svetu, jezero Heviz.

Klima je kontinentalna, sa hladnim i vlažnim zimama i toplim letima, a relativna izolacija karpatskog bazena ponekad izaziva suše. Prosečna godišnja temperatura je 9.7° C.

Veći gradovi su: Budimpešta, Debrecin, Miškolc, Segedin, Pečuj, Njiređhaza, Kečkemet, Sekešfehervar, Đer, itd.

[uredi] Pokrajine i gradovi

Za više informacija pogledajte Mađarske županije

Mađarska je službeno podeljena na 40 pokrajina: 19 županija (mađ. megye), 20 gradskih županija (mađ. megyei város) i glavni grad (mađ. föváros), Budimpeštu.

Za više informacija pogledajte Spisak gradova u Mađarskoj

U Mađarskoj zvanično postoji 298 gradova. Najveći i jedini milionski grad je prestonica države, Budimpešta, a zatim slede: Debrecin, Miškolc, Segedin, Pečuj, Đer, Njiređhaza, Kečkemet, Sekešfehervar.

[uredi] Stanovništvo

Za više informacija pogledajte Demografija Mađarske

Oko 98% stanovništva govori mađarski, ugro-finski jezik koji nije u srodstvu ni sa jednim susednim jezikom. Postoji više etničkih manjina, kao što su Romi (4%), Nemci (2.6%), Srbi (2%), Hrvati (0.9%), Slovaci (0.8%) i Rumuni (0.7%), iako većina njih govori mađarski.

Važno je pomenuti etničke grupe koje takođe žive u Mađarskoj i koje su ostavili duboke tragove u Mađarskoj istoriji i to su: Sekelji, Paloci, Kumani, Jasi, Hajdu (Mađari) i Čango Mađari.

Neke susedne zemlje imaju znatne mađarske manjine, pogotovo Slovačka, Rumunija (u Transilvaniji) i Srbija (u Vojvodini).

Broj stanovnika Mađarske je 10.106.017 (2001).

Etničke grupe: Mađari (89,9%), Romi (4,0%), Nemci (2,6%), Srbi (0,1%), Slovaci (0,8%), Rumuni (0,7%), i drugi.

Veroispovest: rimokatolici (63%), kalvinisti (20%), luterani (5%), ateisti i bez religije (12%).

[uredi] Politika

Za više informacija pogledajte Politika Mađarske

Predsednika Mađarske bira parlament svakih 5 godina. Iako predsednik ima malu stvarnu vlast, on imenuje predsednika vlade. Predsednik vlade bira ministre po vlastitom nahođenju. Svaki kandidat za ministra mora proći otvoreno ispitivanje pred jednim ili više parlamentarnih odbora, te ga predsednik mora formalno prihvatiti.

Mađarski parlament (državni sabor, Országgyűlés) jeste jednodoman i ima 386 zastupnika. To najviše državno telo predlaže i odobrava zakone koje podastire premijer.

Stranka mora osvojiti najmanje 5% glasova građana da bi ušla u parlament. Državni izbori za parlament održavaju se svake 4 godine (zadnji su bili 2006. godine).

Ustavni sud od 15 članova ima pravo sprečiti zakone koje oceni neustavnim.

[uredi] Privreda

Istorija Mađarske

Poreklo Mađara

Magna Hungarija

Levedija

Etelkez

Kraljevina Ugarska

Kraljevina Ugarska (1000-1918)

Mongolsko-ugarski sukobi

Osmansko-ugarski sukobi

Mohačka bitka

Mađarska pod Osmanlijskom upravom (1541-1699)

Budimski pašaluk

Ugarska pod Habsburškom upravom (1541-1700)

Mađarska revolucija 1848.

Austro-ugarska nagodba (1867)

Austro-Ugarska

Posle 1918

Mađarska Demokratska Republika (1918-1919)

Mađarska Sovjetska Republika (1919)

Trijanonski sporazum (1920)

Kraljevina Mađarska (1920-1946)

Narodna Republika Mađarska (1946-1989)

Mađarska revolucija (1956)

Republika Mađarska

Ova kutijica: pogledaj • razgovor • uredi

Za više informacija pogledajte Privreda Mađarske

Mađarska trenutno ima jak privredni rast kako bi se uhvatio korak sa Evropskom unijom. Privatni sektor pokriva više od 80% BDP-a.

Strano vlasništvo i strane investicije u mađarske firme su česta pojava, pa direktne strane investicije ukupno čine više od 23 milijardi dolara od 1989. godine.

Spoljni dug Mađarske je 2000. godine postao drugi najveći dug među svim srednjoevropskim zemljama u tranziciji. Inflacija i nezaposlenost - glavni problemi u 2001. godini - znatno su se smanjile. Mere privredne reforme, koje bi uključivale reforme zdravstva, poreza i lokalne samouprave, još nisu uvedene.

Najzastupljenije privredne grane su: poljoprivreda, ribolov, prehrambena industrija, turizam.

Valuta: forinta (HUF).

[uredi] Saobraćaj

Republika Mađarska nalazi u središnjem delu Panonske nizije, pa je izrazito ravničarska zemlja, što pogoduje razvoju svih vidova saobraćaja. Druga važna osobina zemlje značajna za saobraćaj je da je Mađarska podunavska zemlja.

Mađarska ima razvijen drumski, železnički, vazdušni i vodeni saobraćaj. Budimpešta, kao prestonica države, do te mere je značajan čvor u državnoj saobraćajnoj mreži, da se kaže da "svi putevi vode do Budimpešte".

Ukupna dužina železničke mreže u Mađarskoj je 7.606 km (1998. godine), od čega je oko 97% standardne širine koloseka. Elektrificirano je 2.270 km železnice, a dužina pruga sa dvojnim kolosekom je 1.236 km. Ovo govori o razvijenosti železničke mreže i može se reći da svako značajnije mesto u zemlji ima železničku stanicu ivezu železnicom. Glavni železnički čvor je Budimpešta. Budimpešta je takođe jedini grad u Mađarskoj sa gradskom železnicom i sa metro sistemom, jednim od najstarijih u svetu (pogledati: Budimpeštanski metro).

Ukupna dužina drumskih puteva u republici Mađarskoj je 188.490 km, od čega je sa čvrstom podlogom 81.950 km. Dužina autoputeva trenutno iznosi 1013 km (2007. godine), ali se u narednim godinama očekuje brza izgradnja novih deonica.

Današnji državni autoputevi i oni koji će biti izgrađeni u bliskoj budućnosti povezuju prestonicu Budimpeštu sa obodom zemlje i prestonicama susednih zemalja. Oni se uglavnom pružaju trasama Evropskih koridora, a nose dvoznačne nazive "M+broj".

Mađarska je kontinentna zemlja i stoga nema pomorskih luka. Od luka u okolnim zemljama najveći značaj za njenu privredu ima luka Rijeka u Hrvatskoj. Sa druge strane, rečni saobraćaj je razvijen i međunarodnog je značaja. Dužina rečnih vodenih puteva u Mađarskoj je 1373 km (1997. godine).

Najvažniji vodeni put u zemlji je reka Dunav, važan panevropski plovni put (Koridor 7) koji povezuje srednju Evropu sa oblašću Crnog mora i Balkana. Važne luke na Dunavu su: Budimpešta, Baja i Dunaujvaroš. Dunav je takođe važna turistička maršuta u Mađarskoj i danas je sve više marina i drugih turističkih sadržaja duž njegovih obala. Pored Dunava plovna je i reka Tisa, a postoje i plovni kanali.

U Mađarskoj postoji 45 zvanično upisanih aerodroma, od kojih je 16 sa čvrstom podlogom. 5 aerodroma u državi ima a IATA kod (IATA Airport Code) i, samim tim, međunarodni značaj.

Najveći i najvažniji aerodrom u zemlji je budimpeštanski Međunarodni aerodrom "Feriheđ", udaljen 16 km jugoistočno od grada. To je bio i jedini državni aerodrom do 1994. godine. Zbog svog izvarednog položaja ovaj aerodrom je i važan regionalni saobraćajni čvor. Drugi po značaju aerodrom je Međunarodni aerodrom "Šarmelek", koji je najviše okrenut turizmu na Balatonu. Aerodromi u Đeru, Debrecinu i Pečuju su pred otvaranjem.

[uredi] Galerija

Đeram u Hortobađ (Hortobágy)	Jezero Balaton (Balaton)	Debrecin (Debrecen)	Segedin (Szeged)
Pečuj (Pécs)	Đer (Győr)	Miškolc (Miskolc)

[uredi] Himna

Za više informacija pogledajte Himna Mađarske

Himnusz, kompozicija: Ferenc Erkel, tekst: Ferenc Kelčeji.

[uredi] Vidi još

• Velika Mađarska
• Gulaš, mađarsko jelo

[uredi] Spoljašnje veze

• Zvanični sajt skupštine
• Zvanični sajt predsednika
• Zvanični sajt premijera
• Istorija – Primarna dokumenta
• Istorija – Biblioteka Korvinijus

Države i regioni uralskih naroda
Suverene države ugrofinskih naroda
Mađarska • Finska • Estonija
Autonomne teritorije ugrofinskih naroda
Karelija • Komi • Mordovija • Mari El • Udmurtija • Hantija-Mansija
Autonomne teritorije samojedskih naroda
Nenecija • Jamalija
Bivše autonomne teritorije (tokom 20. veka)
Mađarska Autonomna Pokrajina • Permjakija • Tajmirija