Mongolija

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu


Koordinate: 47° 36' SG Š, 103° 14' IGD

Mongolija
Monggol ulus.svg
Монгол Улс
Zastava Mongolije Grb Mongolije
Zastava Grb
krilatica: nema
Himna
Mongol ulsыn tөriйn duulal
Položaj Mongolije
Glavni grad Ulan Bator
Službeni jezik mongolski
Državna religija {{{državna religija}}}
Predsednik: Cahijagijn Elbegdorž
Premijer: Norovin Altanhujag
Nezavisnost: Od Kine
11. jula 1921.
Površina  
 — ukupno 1.564.116 km² (19)
 — voda (%) 0,6
Stanovništvo  
 — 2013. 2.931.300 [1] (139)
 — gustina 1,73/km² 
Valuta Mongolski tugrik (100 монгоа¹)
Vremenska zona UTC +7 do +8
Internet domen .mn
Pozivni broj +976
¹ Van upotrebe

Mongolija je država u istočnoj Aziji [2], koja se graniči sa Rusijom na severu i Kinom na jugu, glavni grad je Ulan Bator.

U starijim dokumentima može se naći još i ime Spoljna Mongolija (za razliku od Unutrašnje Mongolije koja je kao Autonomna oblast deo Kine). Do promene Ustava 1992. zvala se Narodna Republika Mongolija. Mongolija je član: UN i ima status posmatrača u Šangajskoj organizaciji za saradnju.

Istorija[uredi]

Osvajanja Džingis-kana

Još u antičko vreme su Mongoliju zbog nestvarno surove klime naseljavala gotovo isključivo nomadska plemena stočara; u toj velikoj zemlji postojala su tek sporadično manja naselja Samojeda i Ujgura, kao i neka pod kineskim uticajem. Još u to vreme dolazilo je do napada pojedinih plemena na Kinu i na put svile koja je prolazila zapadno centralnom Azijom. U srednjem veku uspelo je Džingis-kanu (1155—1227) ujediniti mongolska plemena u državu koja je nekoliko vekova vladala svetskim carstvom, koje je 1240. godine dosezalo čak do srednje Evrope. Njegov unuk Kublaj-kan (†1294 u Pekingu) osnovao je u Kini Huan dinastiju, i budističkim sveštenicima preneo pravo upravljanja Tibetom. Nakon nekoliko razdoblja slabosti oko 1400-te je pod Timur Lenkom opet stvoreno veliko carstvo koje je kasnije u razdoblju imeđu 1690. i 1757. godine prešlo na kinesku dinastiju Ćing.

Nakon njenog sloma 1911. Mongolija je proglasila nezavisnost, ali je ipak (uprkos ruskoj pomoći) potrajalo do 1921. da su kineske snage (severni militaristi) konačno isterane iz zemlje. 1924. godine proglašena je Narodna Republika Mongolija, i postala je zemlja-satelit Sovjetskog Saveza. U ambiciji sovjetskog vodstva da od Mongolije naprave modernu komunističku državu, gotovo potpuno je uništeno tradicionalno nomadsko stočarstvo, što je uzrokovalo velike ekonomske probleme. Za vreme staljinističkih čistki ubijeno je oko 38.000 Mongola, među ostalima, gotovo sva inteligencija zemlje i oko 18.000 budističkih monaha. Gotovo svi budistički manastiri Mongolije sa svim njihovim kulturnim blagom i bibliotekama bespovratno su uništeni.

Na krilima promena u istočnoj Evropi pojavio se 1990. i u Mongoliji demokratski pokret, a prvi slobodni izbori održani su 1992. Danas je demokratija u Mongoliji stabilnija nego u bilo kojoj drugoj državi centralne Azije. Na predsedničke izbore u maju 2005. izašla su po dva pređašnja predsednika vlade i dva industrijalca, dakle četiri ugledna kandidata. Glavne predizborne teme bile su tržišna privreda i borba protiv nezaposlenosti i korupcije; ovo zadnje pripisivalo se obojici kandidata koji su ušli u drugi krug.

Od 1990. do 1996. vladali su reformirani komunisti, a onda do 2000. Demokratska stranka. Od 2004. na vlasti je velika koalicija reformiranih komunista i demokratskih stranaka.

Geografija[uredi]

Mapa Mongolije

Mongolija je vrlo retko naseljena zemlja stepa, planina i pustinja. Sa 1.565.501 km² ona je 18-ta država po veličini od ukupno 193 države, tek nešto malo manja od Irana, ali za razliku od Irana, sa svojih 2.66 miliona stanovnika ima samo 4 posto njegovog stanovništva - isto koliko i 140 puta površinom manje ostrvo Jamajka. Takva retka naseljenost neće se, verovatno, u ovom veku ozbiljnije menjati, iako je istina da se stanovništvo Mongolije u zadnjih 30 godina udvostručilo.

Mongolija nema izlaz na more. Južni deo zemlje zauzima pustinja Gobi dok zapadni i severni deo zauzimaju planinski predeli. Najveći vrh Mongolije ima visinu od 4374 metara.

Aministrativna podela[uredi]

Administrativna podela Mongolije

Mongolija je podeljena na 21 provinciju (mon. аймаг) i na 315 okruga (mon. сум). Glavni grad je Ulan Bator koji ima poseban status saveznog okruga. Provincije su sledeće:





Klima[uredi]

Zbog suve, izraženo kontinentalne klime tokom godine temperatura veoma oscilira. Zimi prosečna dnevna temperatura se kreće oko -25°C, a leti je prosečno +25°C čime su razlike 2-3 puta veće nego u zapadnoj Evropi. Srednja godišnja količina padavina je jedva iznad 200 mm. Tek sa druge strane klimatske podele koju ovde čini Mongol Šan, visoravan kojim istovremeno prolazi i granica prema (danas Kineskoj Unutrašnjoj Mongoliji) Južnoj Mongoliji, količina padavina dostiže 400 mm.

Položaj na centralnoazijskoj visoravni donosi Mongoliji jednu od ekstremnih kontinentalnih ali i aridnih klima na svetu. Već su razlike u prosečnim temperaturama između dana i noći neobično velike, dok one između zime i leta dostižu čak 100°C. To je razlog zbog kog se u Mongoliji nalaze najjužnija područja trajno zaleđene zemlje koja se, osim gornjih nekoliko centimetara, nikada ne odledi, a osim toga i najsevernije pustinje na Zemlji. Samo 10 % zemlje je šumovito, (pretežno u planinama severa i zapada), a manje od 1% je obradivo.

Demografija[uredi]

Manastir Gandan

Mongolija je 2004. imala 2.751.314 stanovnika. Značajna većina stanovništva pripada narodu Mongola. Na zapadu zemlje živi nešto malo Kazahstanaca i zanemarivi broj pripadnika raznih drugih naroda. Prirast stanovništva u Mongoliji je oko 2,2 posto. Prema podacima UN pismenost među odraslima je veća od 98 posto, a nekoliko hiljada studenata se školuje na zapadu. Mongolski se uobičajeno koristi ćiriličkim pismom.

Glavna religija je Lamaizam (tibetanski oblik Budizma), a uz to veliku ulogu ima i Šamanizam, ali ima i muslimana koji čine 4 procenta stanovništva kao i 20.000 hrišćana. Kazasi na zapadu zemlje pripadaju islamu. Prosečni životni vek je oko 67 godina.

Privreda[uredi]

Mongolska privreda je pretežno agrarna; tradicionalni proizvodi su meso, mleko i vuna. Osim toga, proizvodi se nešto žitarica (na samo par promila površine), krompir i povrće. U ukupnom društvenom bruto proizvodu poljoprivreda - jednako kao i industrija - učestvuje sa nepunih 30 posto.

Rudno bogatstvo Mongolije se sastoji uglavnom od uglja, nekih minerala, bakra nafte, zlata i srebra .

Nakon dužeg razdoblja stagnacije (1990—2002) u poslednjih nekoliko godina privreda se oporavlja i pokazuje rast od 5,3 do 10 posto. Taj rast počiva većim delom na uslužnim delatnostima čiji je deo u ukupnoj privredi narastao na oko 40 posto, i na nešto povoljnijim svetskim cenama bakra i zlata. Međutim, rezultat tog porasta je uglavnom zaobišao siromašno stanovništvo. Ispod granice siromaštva i dalje živi oko 36 posto stanovništva, slično kao i 1990. Teške godine reformi povećale su doduše udeo privatnog preduzetništva na oko 80 posto, ali su se povećale socijalne razlike kao i one između grada i sela. Vladini podaci prikazuju oko 4% nezaposlenih, međutim, neki međunarodni stručnjaci smatraju da je procena od oko 25% nezaposlenih bliža istini.

Kultura[uredi]

Tradicija[uredi]

Stanovnici mongolskih stepa žive u tradicionalnim jurtama.

Mongoli su tradicionalno nomadski narod, narod jahača. Do sredine prošlog veka njihov svakodnevni život bio je neraskidivo povezan sa konjima. Još i danas izvan gradova deca nauče jahati pre nego što prohodaju. Nakon 1990. godine, ljudi se pokušavaju vratiti svojim korenima i nomadskom životu.

Nažalost, kontinuitet u prenosu neophodnih znanja za preživljavanje u takvim uslovima je većim delom izgubljen. Mukotrpno se pokušava oživeti sećanja starih ljudi i obilazi onaj mali deo stanovništva koji je uspeo odupreti se pokušajima „modernizovanja“ u vreme zavisnosti o Sovjetskom Savezu kako bi se za buduća pokoljenja sačuvala uspomena na tradiciju staru više vekova.

Nacionalni praznici[uredi]

Mongolski nacionalni praznik je 11. jun i zove se Nadam. Na taj dan sećaju se revolucije od 1921. kad je proterana kineska okupaciona vojska. Međutim, cena za to je plaćena velikom zavisnošću od tadašnjeg Sovjetskog Saveza. U to vreme se održavaju takmičenja u mongolskom rvanju, gađanju lukom i konjičke trke jednogodišnjaka.

Nacionalni praznik je 26. novembar u čast osnivanja Narodne Republike Mongolije 1924. godine.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :