Niš

Iz projekta Википедија

Grad Niš

Lokacija	Nišavski okrug, jugoistočna Srbija
Gradonačelnik	Smiljko Kostić (od 2004)
Geografska dužina i širina	43° 19′ 0″ N, 21° 54′ 0″ E
Nadmorska visina	192 m
Površina	597 km²
Stanovništvo	254.164 , šire područje grada 292.137 (2004)
Gustina stanovništva	426 stan./km²
Pozivni broj	018
Poštanski broj	18000
Registarske tablice	NI
Zvanična prezentacija grada

Niš (lat. Naissus, grč. Ναϊσσός, tur. Niş) je najveći grad u jugoistočnoj Srbiji i sedište Nišavskog okruga. Niš se nalazi oko 250 kilometara jugoistočno od Beograda na reci Nišavi. Površina grada je 597 km². Prema popisu iz 2002. u Nišu živi 250.518 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 175.391 stanovnika). Statistički godišnjak 2007. Republičkog zavoda za statistiku beleži 254.164. stanovnika.

Grad Niš se nalazi na 43 stepena, 19 minuta i 34 sekunde severne geografske širine i na 21 stepen, 54 minuta i 6 sekundi istočne geografske dužine. Prosečna nadmorska visina je 202 metra, pri čemu ne najniža na 173 metra (selo Trupale), a najviša 1523 metra (Sokolov Kamen, Suva planina). Kod Niša se račvaju najvažnije komunikacije jugoistočne Evrope, i to ka Turskoj i Grčkoj. Grad je industrijsko i trgovačko središte. U njemu je sedište eparhije SPC, univerzitet, simfonijski orkestar, muzeji, pozorište i druge institucije kulture.

Grad Niš je od 2004. administrativno podeljen na pet gradskih opština. Aktuelni gradonačelnik Niša je Smiljko Kostić.

Sadržaj

1 Etimologija
2 Geografija
- 2.1 Klima
3 Gradska uprava
4 Privreda
- 4.1 Turizam
5 Saobraćaj
6 Obrazovanje
7 Demografija
8 Kultura
- 8.1 Muzeji
- 8.2 Arhitektura
  - 8.2.1 Crkve i manastiri
9 Značajni ljudi
- 9.1 Međunarodna saradnja
10 Galerija
11 Vidi još
12 Spoljašnje veze
13 Reference

[uredi] Etimologija

Ime grada Niša, koji spada u najstarije gradove na Balkanu, zapisano je mnogo puta u staroj i novijoj istoriji. Svi istorijski nazivi grada su vrlo slični, zavisno od jezika zapisivanja: Niš, Naissus, Nais, Nisus, Νισσα, Νισος, Ναισσός, Niş.

O nastanku Niša postoji predanje da ga je sagradio kraljević Niša kamenom s obližnje humske čuke.

Niš su, kao grad, oformili Kelti u 3. veku pre nove ere, a grad je ime dobio po reci Nišavi koju su keltski prastanovnici zvali Navissos (Vilina reka). Grad i reka nikada od svog imenovanja nisu promenili svoja imena i uvek je značenje ostalo isto: Niš - Vilin grad; Nišava - Vilina reka.

Svaki osvajač je davao svoje ime gradu. Rimski Naissus, vizantijski Ναισσός, slovenski Niš, turski Niş, nemački Nissa. Zabeležen je i naziv Naica.

[uredi] Geografija

Niš je treći^[1] po veličini grad u Srbiji. Grad je sedište Nišavskog okruga.

Зграда Бановине (данас припада Универзитету)

Zgrada Banovine (danas pripada Univerzitetu)

Centar Niša

Niš se nalazi u Niškoj kotlini blizu ušća Nišave u Južnu Moravu. Putevi koji vode na jug dolinom Morave se kod Niša račvaju ka jugu prema Solunu i Atini, i na istok ka Sofiji i Istambulu. Uži centar grada je na 194 m nadmorske visine (kod spomenika u centru). Najviša tačka gradske teritorije je Sokolov kamen (1.523 metara) na Suvoj planini, a najniža (173 metra) kod mesta Trupale, odnosno ušća reke Nišava.

Područje grada zahvata površinu od 596,71km², na kome se nalazi Niš, Niška Banja i 68 prigradskih i seoskih naselja.

[uredi] Klima

Temperature u Nišu

Niš i šira okolina imaju umereno-kontinentalnu klimu.

Srednja godišnja temperatura je 11,2°C.

Najtopliji mesec je jul sa prosečnom temperaturom od 21,2°C, a najhladniji januar sa srednjom temperaturom od 0,2°C.

Godišnje u proseku padne 567,25 mm kiše i snega po kvadratnom metru.

Prosečni vazdušni pritisak je 992,74 milibara.

Godišnje ima 123 kišovita dana i 43 dana sa snegom.

Prosečna jačina vetra je nešto manja od 3 bofora.

[uredi] Gradska uprava

Gradske opštine

Grad Niš sačinjava pet opština:

Pantelej
Mediana, u centru grada gde se nalazi značajno arheološko nalazište iz rimskog doba
Crveni Krst
Palilula
Niška Banja, radonska banja, oko 6 kilometara istočno od grada

Prve četiri opštine čine urbani deo grada, dok je Niška Banja prigradska opština. Pre 2002. grad Niš je imao samo dve opštine, Niš i Nišku Banju.

Podaci o sastavu gradske skupštine (izbori 2004)^[2] :

Od 2004. gradonačelnik je Mr. Smiljko Kostić iz stranke Nova Srbija.

[uredi] Privreda

Na području grada posluje oko 5.000 preduzeća različitog oblika svojine i to: 3,4% društvenih, 1,4% mešovitih, 0,1% državnih, 1,4% zadružnih i 93,7% privatnih preduzeća.

Pregled preduzeća po veličini: 0,9% velikih, 1,9% srednjih i 97,2% malih preduzeća.

Pregled preduzeća po delatnostima: trgovina 30,9 %, industrija 29,2 %.

Na teritoriji grada posluje i 6.033 radnji od čega su 333 sa sedištem na teritoriji druge opštine.

Najveće učešće pojedinih grana u strukturi proizvodnje: proizvodnja i prerada duvana (43,1%), proizvodnja elektro-mašina i aparata (14,7%), metalo-prerađivačka delatnost (6,64%), proizvodnja gotovih tekstilnih proizvoda (5%) i prerada kaučuka (4,4%).

Najniže učešće u ukupnoj proizvodnji imaju grane: proizvodnja finalnih proizvoda od drveta (0,1%), proizvodnja i prerada industrijskog otpada (0,2%) i proizvodnja građevinskog materijala (0,7%).

[uredi] Turizam

Značajni turistički objekti u Nišu i okolini:

Niška Banja
Niška tvrđava
Čair - Park sa bazenom i sportskim terenima
Medijana - arheološko nalkazište iz rimskog doba
Suva Planina
Kamenički Vis - izletište i skijalište blizu Niša.
Sićevačka klisura
Oblačinsko jezero
Logor Crveni Krst
Bubanj - spomen park streljanim građanima u Drugom svetskom ratu.

[uredi] Saobraćaj

Geografski, Niš se nalazi na raskrsnici najvažnijih balkanskih i evropskih saobraćajnih pravaca. U Nišu se magistralni pravac, koji vodi sa severa, dolinom Morave iz pravca Beograda, račva na pravac ka jugu, dolinom Vardara prema Solunu i Atini, i pravac ka istoku, dolinom Nišave i Marice prema Sofiji, Istambulu i dalje ka Bliskom Istoku.

U Nišu se odvajaju i putevi ka severozapadu (prema Zaječaru, Kladovu i Temišvaru) i ka jugozapadu (prema Jadranskom moru).

[uredi] Obrazovanje

Osnovno i srednje obrazovanje

Oko 40.000 učenika pohađa 35 osnovnih i 19 niških srednjih škola.

Visoko obrazovanje

Preko četrnaest hiljada studenata pohađa 13 fakulteta niškog Univerziteta.

Tehnološki fakultet
Građevinsko - arhitektonski fakultet
Ekonomski fakultet
Elektronski fakultet
Mašinski fakultet
Medicinski fakultet
Pravni fakultet
Prirodno - matematički fakultet
Učiteljski fakultet
Fakultet zaštite na radu
Fakultet umetnosti
Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja
Filozofski fakultet

Pored fakulteta iz sastava Niškog univerziteta u Nišu postoje isturena odeljenja viših škola i fakulteta iz drugih gradova.

[uredi] Demografija

U naselju Niš živi 140377 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 39,4 godina (38,6 kod muškaraca i 40,2 kod žena). U naselju ima 60753 domaćinstva, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,85.

Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine).

Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka

Demografija
Godina	Stanovnika




1948.	49332	^[3]
1953.	58656
1961.	81250
1971.	127654
1981.	161376
1991.	175391	173470
2002.	177986	173724

Etnički sastav prema popisu iz 2002.^[4]

Srbi	162.380	93,47%
Romi	4.461	2,56%
Crnogorci	747	0,42%
Bugari	679	0,39%
Jugosloveni	605	0,34%
Makedonci	601	0,34%
Hrvati	379	0,21%
Slovenci	87	0,05%
Goranci	75	0,04%
Muslimani	72	0,04%
Mađari	53	0,03%
Albanci	44	0,02%
Rusi	28	0,01%
Bošnjaci	22	0,01%
Ukrajinci	15	0,00%
Slovaci	13	0,00%
Rumuni	11	0,00%
Vlasi	11	0,00%
Česi	10	0,00%
Nemci	9	0,00%
Rusini	4	0,00%
Bunjevci	4	0,00%
nepoznato	2.050	1,18%

Stanovništvo prema polu i starosti ^[5]


	m	ž
?	536	523
80+	988	1484
75-79	2092	2767
70-74	3114	4152
65-69	4683	5131
60-64	4695	5298
55-59	4576	5142
50-54	6916	7720
45-49	6838	7616
40-44	5910	6412
35-39	5676	6271
30-34	5631	6092
25-29	6136	6444
20-24	6287	6335
15-19	5953	5716
10-14	4979	4976
5-9	4643	4352
0-4	3868	3772
prosek	38.6	40.2

Domaćinstva

**Broj domaćinstava po popisima od 1948-2002.**
Godina popisa	1948.	1953.	1961.	1971.	1981.	1991.	2002.
Broj domaćinstava	17195	18206	24951	39835	52731	56951	60753

**Domaćinstva po broju članova po popisu od 2002.**
Broj članova	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10 i više	Prosečan broj članova
Broj domaćinstava	10909	15497	13868	15077	3587	1368	311	69	32	35	2.85

Stanovništvo staro 15 i više godina prema bračnom stanju i polu

Pol	Ukupno	Neoženjen/ Neudata	Oženjen/ Udata	Udovac/ Udovica	Razveden/ Razvedena	Nepoznato
Muški	70031	20101	44936	2685	2037	272
Ženski	77103	16731	45429	10224	4491	228

Stanovništvo prema delatnosti koju obavlja

Pol	Ukupno	Poljoprivreda, lov i šumarstvo	Ribarstvo	Vađenje rude i kamena	Prerađivačka industrija	Proizvodnja i snabdevanje...	Građevinarstvo	Trgovina	Hoteli i restorani	Saobraćaj, skladištenje i veze
Muški	31657	154	2	17	8275	649	1796	4527	776	3339
Ženski	27770	114	1	9	6467	231	567	4758	834	1241
Oba	59427	268	3	26	14742	880	2363	9285	1610	4580
Pol	Finansijsko posredovanje	Nekretnine	Državna uprava i odbrana	Obrazovanje	Zdravstveni i socijalni rad	Ostale uslužne aktivnosti	Privatna domaćinstva	Eksteritorijalne organizacije i tela	Nepoznato
Muški	379	1126	3892	1705	1842	1089	1	2	2086
Ženski	764	917	1606	3007	5042	911	4	3	1294
Oba	1143	2043	5498	4712	6884	2000	5	5	3380

[uredi] Kultura

Niš je najznačajniji kulturni centar jugoistočne Srbije. U gradu postoji Narodno pozorište, osnovano 1887, koje je jedno od najstarijih u zemlji^[6], kao i simfonijski orkestar^[7]. U gradu se tokom cele godine održavaju kulturne manifestacije, poput: Filmskog festivala^[8], džez festivala Nišvil^[9], muzičkog festivala Nisomnija^[10], sajma knjiga u Nišu, međunarodnog festivala amaterskih horova „Horske svečanosti“ i drugih.

Izdavanjem knjiga bave se: Niški kulturni centar, Studentski kulturni centar, IP Zograf, Prosveta i.t.d. Najznačajnije biblioteke su Narodna biblioteka i Univerzitetska biblioteka.

Pored biblioteka i muzeja, ostale institucije kulture u Nišu su: Pozorište lutaka, Istorijski arhiv, Niški kulturni centar, Studentski kulturni centar, akademski list „Presing“, internet portal NišKafe.

[uredi] Muzeji

Narodni muzej u Nišu

Narodni muzej u Nišu je osnovan 1933. i danas poseduje oko 40.000 eksponata; značajne su arheološke kolekcije iz praistorije i rimski predmeti iz Medijane; u muzeju su predstavljeni i eksponati iz Srednjeg veka i novijeg doba. U okviru muzeja se može posetiti kolekcija predmeta vezanih za život i delo pisca Stevana Sremca i pesnika Branka Miljkovića^[11]. Maja 2007, Narodni muzej u Nišu je po prvi put učestvovao u međunarodnoj manifestaciji Noć muzeja^[12].

Ostali istorijski muzeji su: arheološko nalazište Medijana^[13], brdo Čegar^[14] i Ćele kula^[15]. Nekadašnji Koncentracioni logor Crveni Krst danas ima memorijalnu postavku^[16].

Grad Niš ima i Galeriju savremene umetnosti^[17].

U obližnjem Sićevu postoji najstarija likovna kolonija u zemlji - Međunarodna likovna kolonija „Sićevo“, i književna kolonija „Sićevo“.

[uredi] Arhitektura

Kuća porodice Stambolija u Nišu

Više puta uništavan u ratu, grad Niš ipak ima sačuvanih istorijskih ulica i građevina. Arhitektura iz doba Osmanskog carstva je reprezentovana u gradskoj tvrđavi, sagrađenoj u periodu 1719-1723; u njenoj unutrašnjosti postoje još starije građevine, poput hamama iz XV veka, koji je danas pretvoren u restoran^[18], i Balibegove džamije, iz perioda 1521-1523, u kojoj je umetnička galerija^[19]. Iz otomanskog perioda su i Kanzandžijsko sokače, gde su mnoge kuće iz XVIII veka^[20], kuća porodice Stambolija (izgradnja započeta 1875) karakteristična po balkanskom stilu^[21].

Kazandžijsko sokače, u pozadini je trgovinski centar Kalča

Kraj XIX i početak XX veka označio je naglu promenu u arhitekturi, u dobu mlade srpske države. Ovaj period je karakterističan po prodoru zapadnih principa u građevinarstvu, stilovima neoklasike i neobaroka, ponekad izmešanim u istoj građevini. S kraja XIX veka potiče zgrada Banovine, izgrađena 1886, u kojoj se danas nalazi univerzitet^[22] i zgrada Narodnog muzeja sagrađena 1894^[23]. Arhitekura prve polovine XX veka nastavila je u istom arhitektonskom maniru, sa administrativnim građevinama poput Gradske skupštine, sagrađene u periodu 1924-1926^[24]. Stil art deko je korišćen u dekoraciji zgrade Centralne pošte^[25] kao i na fasadama nekih vila, poput one trgovca Andona Andonovića, iz 1930^[26].

Grad Niš ima malo homogenih gradskih četvrti. Tendencija je bila da se moderne zgrade podižu uz one iz prethodnih doba. Takav je slučaj sa Trgom oslobođenja, gde su poslovno-trgovinske zgrade od betona, stakla i gvožđa isprepletene sa starim gradskim tkivom. Primeri za to su „Dušanov bazar“ u Dušanovoj ulici^[27] i trgovinski centar „Kalča“.

Van centra grada su izgrađene moderne četvrti u stilu industrijske arhitekture sa kraja XX veka.

[uredi] Crkve i manastiri

Grad Niš ima više crkava integrisanih u svoj arhitektonski plan. Među njima se ističu: crkva Svetog Nikole^[28], Saborni hram^[29], crkva Svetog Pantelejmona^[30]. U selu Gornji Matejevac, kod Niša, nalazi se Latinska crkva iz XVII veka^[31]. U okolini grada se nalaze brojni srpski pravoslavni manastiri^[32].

[uredi] Značajni ljudi

Spomenik: Stevan Sremac, lovac Kalča i Kalčin pas Čapa

Konstantin Veliki, rimski car.
Stevan Sinđelić, srpski vojvoda, poginuo braneći Niš 1809.
Dragiša Cvetković bio gradonačelnik Niša, a u periodu 1939-1941. godine predsednik vlade Kraljevine Jugoslavije.
Saša Gligorijević, poznatiji i kao "Bata Gliga", humanista, biznismen i kulturni pregalac. Osnovao prvu nišku fondaciju za borbu protiv alkoholizma.
Zoran Živković (političar) je bio predsednik Vlade Republike Srbije i gradonačelnik Niša.
Stevan Sremac, pisac, radni vek je proveo u Nišu kao profesor gimnazije i pisao o Nišu krajem devetnaestog veka.
Branko Miljković je jedan od najpoznatijih srpskih pesnika druge polovine dvadesetog veka.
Dušan Radović, novinar i pisac, rodio se u Nišu.
Zoran Ćirić, pisac.
Šaban Bajramović, pevač i kompozitor.
Ivan Miljković je srpski odbojkaš rođen u Nišu, reprezentativac odbojkaške reprezentacije Srbije.
Dragan Stojković Piksi, bivši fudbaler.
Dragan Pantelić, bivši golman fudbalskog kluba FK Radnički Niš i reprezentacije.
Živojin Žika Milenković je bio veliki srpski glumac rodio se u Nišu i počeo da glumi u Niškom narodnom pozorištu.

[uredi] Međunarodna saradnja

ostale forme saradnje i gradskog prijateljstva slične bratimljenju:

Zastava Niša

Kasandra, Grčka (1996.)
Sparta, Grčka (1996.)
Glifada, Grčka (1996.)
Marusi, Grčka (1999.)
Alimos, Grčka (1999.)
Veliko Trnovo, Bugarska (1996.)
Košice, Slovačka (2001.)
Kursk, Rusija (1920.)
Rognan, Norveška (1986.)
Bad Homburg, Nemačka (1999.)
Krakov, Poljska (2002.)
Rekanati, Italija (Poetsko bratimljenje, 2007.)

[uredi] Galerija

Niš zimi	Niška tvrđava	Niš: Pravoslavna Saborna Crva	Niš: Stara železnička kolonija
Niš: Gradska uprava zimi	Niš zimi: Zgrada "Švajcarije"	Niš: Park u Niškoj tvrđavi	Niš: Nišava i zgrada Univerziteta
Niš: Bulevar 12. februar	Ćele kula	Trgovački centar Kalča	Niš, Centar grada u proleće