Niška Banja

Niška Banja
Panorama Niške Banje
Administrativni podaci
Država	Srbija
Upravni okrug	Nišavski
Grad	Niš
Gradska opština	Niška Banja
Geografski podaci
Geografske koordinate	43° 17′ 37" SGŠ 22° 00′ 29" IGD
Vremenska zona	srednjoevropska: UTC+1
Stanovništvo (2002)
broj stanovnika	4437
Ostali podaci
Poštanski broj	18205
Pozivni broj	018
Registarska oznaka	NI
Niška Banja  Niška Banja na mapi Srbije

Niška Banja je gradsko naselje u gradskoj opštini Niška Banja na području grada Niša u Nišavskom okrugu. Prema prvim rezultatima Popisa iz 2011. u banji je živelo 4.108 stanovnika, prema Popisu iz 2002. 4.437 stanovnika, a prema popisu iz 1991. 4.179 stanovnika.

Niška Banja spada u II grupu najrazvijenijih banja Srbije zajedno sa, Koviljačom, Bukovičkom Banjom i Mataruškom Banjom, koje, pojedinačno gledano, ostvaruju preko 100.000 noćenja godišnje, sa relativno razvijenom lečilišnom funkcijom, solidnom materijalnom bazom i povoljanim položajem (blizina komunikacijskih pravaca, gradskih naselja i drugih činilaca).

Prirodni lekoviti faktori u Niškoj Banji su blaga, umereno-kontinentalna klima, termomineralne vode, prirodno mineralno blato i lekoviti gasovi. Lekovite vode, koje izviru sa pet izvora („Glavno vrelo“, „Suva Banja“, „Školska česma“, „Banjica“ i „Pasjača“), pripadaju grupi zemnoalkalnih homeotermi (36-38° C), blago mineralizovanih, slabo radioaktivnih sa kapacitetom od 56 litara u sekundi.

Geografske odlike

Položaj i prostranstvo

Niška Banja se nalazi na jugoistoku Srbije, pored magistralnog pravca Beograd—Niš—Sofija—Istambul (ili nišavsko—maričke magistrale), udaljena 10 km od Niša i 250 km od Beograda, na nadmorskoj visini od 248 m.

Niška Banja leži na geotektonskoj granici kristalaste, rodopske mase i krečnjačkih planina istočne Srbije i spoju velikih udolina Balkanskog poluostrva na južnom obodu prostrane i plitke niške kotline, u podnožju i na padinama Koritnjaka, istoimenog brda (808 m) i sela, koji se navodi i pod imenom Koritnik, sastavnog dela kompozitne Nišavske doline i severozapadnog ogranka Suve planine (1.810 m), u severozapadnom podnožju Crnog kamena (867 m), jednog od njenih vrhova.

Banjska infrastruktura rasmeštena je na blagoj padini Koritnjaka na 248 m nadmorske visine - u parkovima koji se prostiru na nekoliko hektara, sa uređenim travnjacima i cvetnim alajema kroz koje krivudaju atraktivni potočići sa termomineralnom vodom, i drvoredima bagrema, jasena, lipe, duda, oraha i crnog bora.

Geotektonska struktura

Niška Banja se nalazi na južnonišavskom rasedu (u neposrednoj blizini Jelašničkog i Kutinskog raseda) kojim je formiran južni obod niškog tercijalnog basena, koji je jasno izražen i na severnim stranama Kovanluka iznad Niške Banje. On se ukršta sa zaplanjskim i studenskim rasedom, duž kojih je vršeno spuštanje terena i formiranje neogenih basena. U ovoj rasednoj zoni izbijaju terme Niške Banje. Geološko - morfološka raznovrstnost je jedna od osnovnih karakteristika ovog područja u kome preovlađujuću masu stena čine mezozojski krečnjaci.

Reka Nišava je u okolini banje usekla četiri terase (na apsolutnoj visini od 200 m do 250 m). tako da se banjski teren stepenasto spušta idući od Koritnjaka ka Nišavi. Na najvišoj terasi od 50 metara relativne visine (250 m apsolutne visine) nalaze se zgrade i banjski park, na terasi od 35 m relativne visine kuće ranijeg sela „Banja“, a na terasi od 20 m relativne visine deo naselja oko škole. Najniža terasa od 10 m relativne visine je pod livadama.

U seizmolološkom pogledu teritorija Niške Banje, kao i teritorija Suve planine u čijem se podnožju ona nalazi, spada u red trustnih oblasti na području Srbije. U složenim rasednim zonama pod suvoplaninskim obodom i na prostoru Niške Banje povremeno je izražena neotektonska aktivnost. Ona se manifestuje u seizmičkim pojavama sa uticajima potresa na hidrološke karakteristike podzemnih i površinskih voda i morfološkim promena reljefa. Na razaranje Niške Banje u drugoj polovini 19. veka, uticalo je čak 17 seizmičkih potresa (1851, 1855, 1858 i 1866),.

Svakodnevne egzistenciju prostora Niške Banje pokadkad je prilično remetio i „nastavak” seizmoloških podrhtavanja tla. Ista su i nadalje bila s različitim intenzitetom, gotovo u neprekidnom nizu godina, posebno vezano za sledeća dva uočljiva perioda od sredine sedme pa do sredine devete decenije 19. veka. Zemljotresi su bili u 1867, 1868, 1869, 1870, 1871. i 1872., kao i u 1876, 1878, 1879, 1881, 1883, 1885. i 1886. godini. I oni su, kao i prethodni, svakako „ostavili” neznatne ili upadljive posledice u geografskim predelalima Niške Banje i Niške kotline u celini.

Na seizmološkoj karti hazarda regiona Niška Banja (RSZ 2010) za povratni period od 500 godina nalazi se u zoni VIIIº MCS скале.

Važne odlike reljefa

Mezo i mikroreljef Niške kotline, na čijem je jugoistočnom obodu nalazi Niška Banja, je izgrađivan različitim morfološkim procesima, a ponajviše terasnim (u tri terasna nivoa), termalnim, kraškim, klastokraškim i recentnim oblicima. U stvari Niška Banja leži u basenu koji je delo fluvijalnih akcija, koje su u više mahova oživljavala.

Specifičnost morfoplastike šireg prostora Niške Banje je u tome što njen znatan deo oblikuje termalni reljef. Glavna niško-banjska terma je „iskakanjem“ na gornjoj terasi istaložila 7 do 8 metara visoku kupu od bigra. Ova gejzerska kupa, postojala je sve do početka izgradnje novog banjskog kupatila (1935), brežuljak uklonjen. Hemijski akumulativni oblici reljefa nastali su izlučivanjem iz termalnih rastvora.

Kraški reljef Niške kotline zastupljen je i u predelu Niške Banje. Lijaski peščari opasuju krečnjački blok Koritnjaka, u čijem podnožju i na stranama leži Niške Banje, i izoluju ga od krečnjačkog masiva Suve planine u posebnu hidrogeološku celinu.

Brdo Koritnjak predstavlja tipski predeo pokriven krasom, u odmaklom stadijumu morfološko-hidrološkog razvitka, na površini od oko 2,5 km², na kome je otkriveno dvadesetak vrtača različitih dimenzija. Vrtačasti kraški oblici mogu se naći i u samoj Niškoj Banji. Tako se na banjskom prostoru mogu videti oblici antropogene geomorfologije, na donjoj terasi koja se diže odsekom od nišavske ravni visokim 18 do 22 m, i na kojoj su postojala levkasta udubljenja vrela, veoma bogata kalcijum-bikarbonatom koji se taložio na njihovom ušću, pošto se tu razlivao.

Krečnjački blok Koritnjak uklješten je između tri raseda: Zaplanjskog, na severozapadu, Nišavskog raseda na severu i Studenskog raseda na severoistoku. Duž Studenskog raseda usekao se Rautovački potok, koji ima poseban uticaj na kvalitet voda termalnih vrela Niške Banje.

I pored zaštitnih mera, na Koritnjaku u rejonu Niške Banje na relativno maloj površini, zapažaju se skoro svi denucioni oblici, koji nagoveštavaju intenzivan proces. Ovi oblici vezani za antropogene objekte: puteve, naselja i obradive površine, prema stepenu denudovanosti najviše ugrožavaju jugoistočni deo Koritnjaka. Tu se pretežno sreću procepi i proloke, ali i inducirane vododerine (četvrtog stepena denudivnosti), koje za posledicu imaju napuštanje obradivih površina.

Klima

Prosečna godišnja temperatura vazduha,(11,74°C) svrstava Nišku Banju i njenu okolinu (nišku kotlinu) u predele sa umereno-kontinentalnom klimom i najtoplije područje Srbije. Srednja mesečna temperatura u Niškoj Banji, za period (1950-2009) pokazuje pravilan raspored sa pojavom jednog istaknutog minimuma u januaru i maksimuma koji je gotovo istovetan tokom jula i avgusta, sa srednjom godišnjom temperaturom od 11.74°C. Najtopliji mesec je jul sa prosečnom temperaturom od 21,4°C (i u proseku, topliji od avgusta za 0.2°C), a najhladniji januar sa srednjom temperaturom od -0,2 °C.

Zime su duge, ali ne previše hladne. Traju u proseku 99 dana sa srednjom temperaturom od 1,53°C. Pozitivna januarska i visoka srednja zimska temperatura ukazuje na opšti karakter zime u Niškoj Banji. Međitim, ne tako retko mogući su i kraći periodi sa negativnim temperaturama. Srednji broj mraznih dana nije veliki (77.2), ali oni se javljaju od septembra do aprila. Takođe, nije retka ni pojava ledenih dana. Gotovo svaki četvrti januarski dan bi se mogao svrstati u kategoriju ledenih dana.

Proleće i jesen su u pravom smislu u Niškoj Banji prelazna godišnja doba. Proleće je duže od jeseni za osam dana, ali jesen je toplija od proleća za 0.2°C.

Leto je u Niškoj Banji dugo i toplo. Traje 108 dana (15 dana duže od kalendarskog leta) sa srednjom temperaturom od 21.37°C. Tokom jula i avgusta gotovo svi dani su sa temperaturom iznad 25°C (letnji dani), svaki drugi je tropski dan (učestalost je u avgustu 14.9 dana), a zabeležene su i tropske noći (3.7 dana).

Srednje temerature godišnjih doba u Niškoj kotlini (1950-2009)
Godišnje doba	Zima	Proleće	Leto	Jesen
Srednja temperatura	1.53 °C	11.87 °C	21.37 °C	12.07°C

Godišnje u proseku padne 589,6 mm kiše i snega po kvadratnom metru i bude u proseku 123 kišovita dana i 43 dana sa snegom. Prosečan broj dana sa snežnim pokrivačem je 45,0, sa maglom 13,7 i gradom 1,1.

Prosečni vazdušni pritisak je 992,74 milibara.

Vazdušna strujanja na teritoriji Niške Banje su normalno zastupljena, bez ekstremnih i izrazito rušilačkih karakteristika sa prosečnom brzinom vetra nešto manjom od 3 bofora. Preterano visoki i udarni termički iznosi u letnjem periodu, ublaženi su konstantnim vazdušnim strujanjima i povoljnom izmenom dolinskog i planinskog vazduha sa padina Suve planine i Koritnjaka i nišavske doline iz pravca Sićevačke klisure. Iz istih razloga i pojava maglovitosti na području Niške Banje nije tipično; a ukoliko se i manifestuje vezana je skoro uglavnom za zimski period i dosta uzan dolinski pojas oko reke Nišave. U toku godine u Niškoj Banji je prosečno 57.7% dana sa vetrom, a 42.3% dana su tisane. Najizrazženiji su severozapadni i zapadni vetar, koji donose zahlađenje i padavine, zatim slede severoistočni i istocni vetar (Košava), zatim južni i jugoistočni, koji ne ispoljavaju vecću snagu, i u isto vreme donose toplotu. Severni vetar, niškobanjskom kraju donosi najveći pad temperature. U Niškoj Banji je, od svih vetrova, najmanje zastupljen severozapadni vetar.

Maksimalna ikad zabeležena temperatura bila je 44,2°C 24. jula 2007, a najniža -23,7°C 25. januara 1963. Maksimalna količina padavina registrovana je 5. novembra 1954. i iznosila je 76,6 mm. Najveća debljina snežnog pokrivača iznosila je 62 cm, od 23. do 25. februara 1954.

Klimatske promene Niša i Niške Banje prati meteorološka stanica koja se nalazi u niškoj tvrđavi na 202 metra nadmorske visine i koja beleži podatke o vremenu od 1889. Srednje temperature i količine padavina za period od 1961. do 1990. prikazane u sledećoj tabeli za Grad Niš identične su i za Nišku Banju:

Klima Niša (prosek 1961-1990)
Pokazatelj	Jan	Feb	Mar	Apr	Maj	Jun	Jul	Avg	Sep	Okt	Nov	Dec	Godišnje
Srednji maksimum, °C	3,8	7,1	12,3	18,0	22,9	25,9	28,0	28,5	24,8	18,9	11,7	5,4	17,3
Srednja temperatura, °C	−0,2	2,5	6,7	11,9	16,6	19,5	21,3	21,1	17,2	11,9	6,4	1,7	11,4
Srednji minimum, °C	−3,5	−1,3	1,8	6,1	10,4	13,4	14,5	14,4	11,1	6,5	2,4	−1,4	6,2
Količina padavina, mm	41,3	40,3	45,3	51,3	66,7	69,7	43,6	43,3	43,6	34,1	56,8	53,6	589,6

Zahvaljujući ovakvim karakteristikama klime, Niška Banje i njena okolina, prema termičkim pokazateljima, imaju veliki potencijal u pogledu razvoja turizma, naročito izletničkog i rekreacionog. Izletnička sezona traje 206 dana, a kupališna i rekreaciona (na otvorenim prostorima) 88 dana.

Termalne pojave i izvori

Od termalnog izvora „Suva banja“ i česme „Tri kralja“ do hotela „Radon“, pruža se vodeno korito banjske tople vode, koja protiče kroz lepo uređen park, i ispred hotela „Radon“ na odseku bigrene terase, okomito pada preko ukrasno uređenog vodopada.

Termomineralni izvori Niške Banje izbijaju na južnom obodu Niške kotline pod visovima Koritnjaka (808 m), krajnjem zapdnom ogranku Suve planine. Oni su u rasednoj zoni ograničenoj severnim stranama kretapejskih krečnjaka Kovanluka. Ti su krečnjaci ispresecani mnogobrojnim dijaklazam ispunjeni belim kalcitskim žilicama. U samoj Niškoj Banji nišavske terase zastrveni su debelim slojem bigra, čija je prosečna debljina naslaga oko 10 m, ali mestimično i do 20 m.

U termalnom području Niške Banje, utvrđeni su oko Koritnjaka rasedi (sa svih strana osim one koja se veže za Suvu planinu). Tu počinje i snop zaplanjskih raseda pravcem severozapad—jugoistok, duž kojih je spuštena kotlina Zaplanja. Najizdašniji izvori izbijaju na „podmlađenim banjskim rasedima“; terma Suve banje na studenskom; a Glavno vrelo na ukrštanju tog i zaplanjskog raseda. Sem ovih, u razbijenom izvorištu termalne zone Niške banje, uočena je pojava i drugih izvora: vrela Malo grlo (oko 320 m istočno od Suve banje) kao povremene terme izvora Avuz (kaptiranog u u današnjoj Školskoj česmi) vrlo slabe terme. Time je ukazano da termalne terase nisu postale samo taloženjem bigra iz vode glavnog vrela, već i iz drugih izvora na zagatu. Novi profili bigrenih saliva, otkriveni porosecanjem pristupnog puta za niškobanjsku pećinsku termu 1968. potvrđuju da se na relativnom zagatu isticanje termomineralne vode vršilo iz niza izvora verovatno na celom niškobanjskom podnožju Koritnjaka. Od ovih, u 16. veku, i ranijih brojnih izvora potiče i kultni izvor slabije izdašnosti Bukova voda blizu Niške banje u ataru sela Radikina Bara.

Od termalnokraških izvora Niške Banje potiče termalni vodotok, dužine oko 80 m (kroz središnji deo Banje), po kome je Niška Banja poodavno poznata. U 19. veku i kasnije, hidroenergija ovog vodotoka bila je iskorišćena za neprekidni rad nekoliko vodenica, pranje, ponjava, veša a nešto kasnije i automobila motorizovanih Nišlija. Oko 1930. niškobanjske vodenice na ovom potoku mlele su oko 20 vagona brašna. Te su vodenice bile od velikog značaja za meštane naročito zimi, kada su sve vodenice potočare bile zamrznute. Tako je termalna voda Niške Banje okretala neprekidno i snažno tokom cele godine teško vodenično kamenje. Izgradnjom hotela „Radon“, na ovom termalnom vodotoku koji po količini vode spada u najveće na banjskim vodama Srbije, na otseku bigrene terase ispred samog hotela izgrađen je ukrasni vodopad (vidi sliku). Na osnovu geoloških i hidrogeoloških istraživanja, , pretpostavlja se da je termalna voda Niške Banje vadozna, meteorska voda sa sliva Suve planine koja ponire u veće dubine gde se zagreva, pa ponovo izbija na površinu koristeći Nišavski rased.

Sabirnu oblast voda Niške Banje predstavlja pojas koji se pruža između Studenskog i Zaplanjskog raseda pravcem severozapad-jugoistok na dužini od oko 50 km i površina oko 150 km². Najveći deo sabirne oblasti čine lijaski peščari, koji su pokriveni intenzivno skarscenim krečnjacima Suve planine i Koritnika.

U dubinu, ova voda prodire do kontakta crvenih peščara i škriljaca koji je ispred Nišavskog raseda na dubini od oko 1500 m, na kojoj se voda, uz lagano kretanje, može da zagreje do preko 50°С. Sabirna oblast u južnom delu nalazi se na 2.000 m iznad ovog kontakta, te je voda na rasedu pod dovoljnim hidrostatičkim pritiskom da se popne do površine. Prilikom penjanja, voda se rashlađuje usled priliva hladnije vode iz viših horizonata peščara i hladne kraške vode.

Karakteristike termalnih vrela Niške Banje

Voda iz izvora Niške Banje ističe kao mešavina tople i hladnih komponenata, od čije razmere zavisi njena izdašnost i temperatura. Lekovita mineralna voda u Niškoj Banji koristi se iz tri izvora različite temperature i radioaktivnosti:

Glavno vrelo

Na koti 248,47 na steni oko 2,5 metra ispod površine terena nalazi se Glavno vrelo, glavni banjski objekat sa prvobitnom rimskom kaptažom, izvedenom u vidu kupolastog bunara ozidanog u slojevima od opeke i bigra, iz koje odozdo izbija topla voda i penje se pod vrh kupole. Glavno vrelo spada među najizdašnije homeotermne srpske banjske izvore, sa minimalnim proticajem vode od 35 l/sec i temperaturom vode od 38,2° do 38,5°С. Sadržaj minerala u vodi je neznatan. Suvi ostatak je 0,286 g/1 pri temperaturi 37,3°C. Lekopvito svojstvo ove tereme poptiče od radona i mikroelemenata.

Glavno vrelo snabdeva vodom: Staro kupatilo (bazen broj 3) koje potiče iz sedamnaestog veka, Glavno kupatilo (bazene broj 1 i 2), izgrađeno 1932., i kupališne objekte novijeg datuma: „Ozren“, „Zelengora“, „Radon“ i „Terme“, izgrađene u drugoj polovini 20. veka.

Suva banja

Vrelo Suva banja javlja se na ukrštanju Nišavskog i Studenskog raseda, 300 m jugoistočno od „Glavnog vrela“ i prvobitno se pojavljivalo samo povremeno, posle otapanja snega i obilnih prolćnih kiša, kao mlaki izvor, na koti za oko 30 m višoj od „Glavnog vrela“. Zato je pećinska terma Suva banja, okarakterisana je kao primer prividnog presušivanja vrela u kraškim terenima (pa otuda i potiče njen naziva). Objašnjava se bifurkacijom podzemnog toka koji hrani vrelo, bitnim procesom morfološko-hidrološke evolucije kraških terena. Ona dovodi do spuštanja vrela. Zbog takvog hidrotermalnog mehanizma ranije je ova snažna pećinska terma bila pseudoperiodski izvor, jer je za vreme niskog stanja ceo podzemni tok oticao kanalom i izbijao na nižim stalnim izvorima. Hidrotehnički je 1931. otvoranjen ulaza u pećinu i spuštnjem nivoa preliva, tj sifonskog lakta, za oko 70 metara ispod kote isticanja vrela, odnosno preko 40 metara ispod korita reke Nišave, povremeni izvor Suva banja postao stalni izvor sa temperaturom vode za nekoliko stepeni nižom od temperature Glavnog vrela. Radioaktivnost vode ovog izvora je nižeg stepena, a mineralni sastav sličan ostalim. Godine 1931 se pristupilo izgradnji „Hladnog kupatila“ (bazen 5) za lečenje bolesnika sa labilnim nervnim sistemom. .

Posle Drugog svetskog rata izvor Suva banja ponovo presušuje, pa je po projektu profesora Pećinara (1956) izvršeno drugo spuštanje izliva Suva banja za 8,5 m, na kotu 265,70, čime nastaju promene u kraškom hidrauličkom sistemu Glavno vrelo-Suva banja. U novonastalom hidrološkom režimu vrela Suva banja, minimalni doticaj vode u sušnom periodu iznosi 25 litara u sekundi i temperaturom vode oko 39°S, i maksimalnim doticajem u kišnom periodu i nakon topljenja snega od oko 500 lit/sek sa temperaturom vode oko 11°S.

Školska česma

Vrelo Školska česma, čija je temperatura vode od 17°-19°С, spada među najradioaktivnije izvore vode u Srbiji. Njena radiokativnost dostiže 36,36 do 54,70 M, zbog čega se voda sa ovog izvora koristi samo za piće.

Zbog neujednačenog priliva vode sa vrela Suva banja 1958. izvršeno je dovođenje vode ovog vrela do Glavnog vrela i na tom sastavu ugrađen je privremeni razdeljivač za mešanje ovih dveju voda sa prelivom za suvišne vode. Time je omogućeno ujednačenje temperature vode između 39°S koliko iznosi na Glavnom vrelu i temperature vode Suve banje koja se kreće između 12° i 37°S. Preko tri odvoda razdeljivačem omogućeno je snabdevanje kupatila vodom sa tri temperature.

Višegodišnjim uporednim meteorološkihm i hidrološkim osmatranja konstatovano je da je termalna komponenta banjske vode stalna i po temperaturi i po izdašnosti, a da prome nastaju usled promenljivosti hladnih kraških komponenata, čije količine zavise od atmosferskih padavina u slivnom (sabirnom) području Suve planine i Koritnika.

Merenja sprovedena od 1931. do 1999. godine pokazala su da je maksimalna temperatura vode „Glavnog vrela“ iznosila 41,3°С, a minimalna 19°С, dok su se temperaratura vode vrela Suva banja kretale između 39,4°S i 11°С.

Karakteristike termalne vode Niške Banje

Termalne vode radonskih oligomineralnih izvora Niške Banje sačinjavaju tri komponente: topla, hladna stalna i hladna povremena (bujično-kraška) komponenta. Vode termalnih radonskih oligomineralnih izvora, glavnog vrela i Suve banje su istog porekla, što se vidi po hemijskom sastavu, količini radijum emanacije, po temperaturi i mestu izbijanja.

Od posebnog značaja je činjenica da je spektrohemijskom analizom 1956. prvi put konstatovano prisustvo mikroelemenata, oligominrala, rubidijuma i cezijuma u termalnoj vodi Niške Banje. Prisustvo oligominerala u termalnoj vodi, pored balneološke vrednosti, ima poseban značaj za izučavanje porekla termalne vode Niške Banje.

Prema kategorizaciji iz 1997.: ...Prirodna oligominralna voda iz Glavnog izvora Niške Banje pripada kategoriji: kalcijum - hidrokarbonatnim, radonskim oligomineralnim, hipertermalnim vodama...

Banjska voda, prema savremenim istraživanjima u sebi sadrži - alkalne karbonate sa tvrdoćom 5,0, i pH 7,4, natrijum hlorid 0,90 mg/lit, natrijum sulfat, kalcijum karbonat, magnezijum karbonat, silicijum dioksid, oksid gvožđa i aluminijuma, slobodnu ugljenu kiselinu, litijum 0,022 mg/lit, cezijum 0,01 mg/lit, stroncijum 0,22 mg/lit.

Radioaktivnost vode Niške Banje je od 2,85 do 9,69.10^-9 Ci/lit. Termalna voda Glavnog vrela Niške Banje sadrži veoma malu koncentraciju radijuma, koji je u ovoj vodi mogao biti određen tek posle uparavanja veće količine vode. Dobijena vrednost iznosi oko 3,8.10^-12 g/lit, i značajno je manja od sadržaja radijuma u drugim vodama. Skoro sva radioaktivnost vode Glavnog vrela potiče od sadržaja radona i kreće se oko 4.9,69.10^-9 Ci/lit (koncentracija radona u ovoj vodi menja se u toku raznih perioda režima ovog vrela). Prema tome, može se zaključiti da u ovoj vodi ne postoji radioaktivna ravnoteža između radijuma i radona. Voda ima nesrazmerno više radona nego što bi prema uslovima ravnoteže trebala da ima. Voda Glavnog vrela se delom rastura i posle podzemnog toka kroz radioaktivni teren ona izbija na više mesta nizvodno duž potoka Glavnog vrela. Koncentracija radona u vodi ovih izvora je znatno veća i na jednom izvoru kod "Školske česme" ona dostiže vrednosti 40.9,69.10^-9 Ci/lit. Istraživavima je dokazano da ove vode potiču od Glavnog vrela a da su se naknadno aktivirale radonom prolaskom kroz teren koji sadrži radijum koji nakon radioaktivne transformacije permanentno prelazi u radon.

Flora i fauna

Flora

Drvenasta vegetacija pokriva pošumljene prostore, u centralnom parku Niške Banje, drvoredima bagrema, jasena, lipe, duda, oraha, crnog bora, jele, jorgovana...

U pogledu sastava i razmeštaja vegetacije i tla na širem prostoru Niške Banje, dominiraju, šume, pašnjaci, vinogradi, bašte i voćnaci. Klimatske uslovljenosti „nametale“ su i zastupljenost nekih vrsta submediteranskog kulturnog bilja na ovom prostoru. U vremenu od 1870. do 1878. godine, a negde i do 1880. godine, i kasnije, najveći kompleksi šuma i lugova postojali su u slivu Jelašničke reke. U šumama tog međuplaninskog predela, uklopljenog između Suve planine i Kunovičke površi, glavno šumsko drvo bila je bukva, zatim hrast, gabrić, kun (klen) i jasen jorgovan. Bukovih šuma bilo je i u dolini Kunovice. Na šumskim proplancima bile su česte obložine - šumski pašnjaci na kojima je napasana stoka. Obložine su postepeno razorene kasnijom devastacijom prirodne vegetacije, induciranim vododerinama (četvrtog stepena denudivnosti). U novije vreme njenom regeneracijom, agrarnom ekonomskom specijalizacijom i urbanizacijom, vidno je izmenjen predeo geografskiog lika Niške Banje, tako što na većem delu prosora Niške Banje i njene okoline, dominiraju šume, vinogradarske i voćarske zone i bašte.

U nižim delovima Niške Banje, oko Nišave zastupljeno je prirečno drveće: vrba, topola, jova i lužnjak. U podbanjskoj zoni obradivo zemljište čine gajnjače stvorene od jako karbonatne ilovače, peskovite ilovače, peskovito glinovite i lesolike ilovače.

U zonama pobrđa Niške Banje prirodna šumska vegetacija najviše je zastupljena u sektoru Koritnjaka. Šuma pripada klimatogenoj šumi sladun cera sa gradićem, koja odgovara ovdašnjim vegetacijskim makroklimatskim uslovima. Karakterističnih biocenoza podprovincije mediteranskih planinskih kamenjara i pašnjaka ima u istočnom delu Niške Banje i iznad Jelašnička klisura, na nadmorskoj visini od oko 800 m.

Centralni prostor Niške Banje, oko kupališnog kompleksa, pokrivaju razne biljne zajednice. Drvenasta vegetacija pokriva pošumljene prostore, drvoredima bagrema, jasena, lipe, duda, oraha i crnog bora, jorgovana, a lepo sređene parkove travnjaci i cvetne alaje sa brojnim ukrasnim biljkama proizvedenim u lokanom rasadniku u Niškoj Banji.

Fauna

Gusta stara i neprohodna šuma koja je u srednjem veku prekrivala predeo oko Niške Banje, bila je bogata mnogim divljim životinjama, među kojima i divljim svinjama. Sa sve većim naseljavanjem Niške Banje i sečom šuma i drugih prirodnih staništa, mnoge vreste sa ovog prostora su kroz vreme iščezle.

Danas na prostoru Niške Banje ima jazavaca (Meles meles), tvorova (Mustela putorius), lasica (Mustela nivalis), ježeva (Erinaceus europaeus) veverica (Scirius vulgaris), a od zemaljskih sitnih životinja krtica (Talpa europaea), dosta štetnog „zemljo kučeta”, šumskih i poljskih miševa (Apodemus silvaticus) i pacova.

Demografija

U naselju Niška Banja živi 4437 stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 40,3 godina (39,5 kod muškaraca i 41,0 kod žena). U naselju ima 1.494 domaćinstva, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 3,0. Apsolutni broj domaćinstava u Niškoj Banji konstantno se povećavao od popisa do popisa. Porast stanovništva u periodu 1948-2002. povećao je i broj domaćinstava sa 248 u 1948. na 1.494 u 2002. sa indeksom 117,07 koji je u tom periodu viši od republičkog proseka (104,3).

Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je porast u broju stanovnika.

Prema prvim rezultatima popisa stanovnika Niške Banje iz 2011; Od 4.347 popisanih stanovnika, u banji je stalno živelo 4.180 a u inostranstvu 120 . U 2.048 popisanih stanova u Niškoj Banji živi 1.429 domaćinstava, sa prosečno 3,04 članova. Po prvi put od 1948. u Niškoj Banji je zabeležen pad broja stanovnika, za oko 1,9% i domaćinstava za oko 4,3%, u odnosu na popis iz 2002. godine.

Teritorija Gradske opštine Niška Banja

Niška Banja

Sićevačka klisura

Sićevo

Gradska opština Niška Banja

Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka

Demografija Godina Stanovnika 1948. 910 1953. 1168 1961. 1991 1971. 3131 1981. 3854 1991. 4179 4081 2002. 4507 4437 2011. 4108 (prvi rez.)

Etnički sastav prema popisu iz 2002.
Srbi			4.270	96,23%
Romi			108	2,43%
Bugari			8	0,18%
Makedonci			7	0,15%
Crnogorci			6	0,13%
Hrvati			6	0,13%
Ukrajinci			1	0,02%
Muslimani			1	0,02%
Mađari			1	0,02%
nepoznato			23	0,51%

Stanovništvo prema polu i starosti

	m			ž
?	19			23
80+	40			42
75-79	54			86
70-74	101			115
65-69	138			131
60-64	126			158
55-59	133			117
50-54	162			166
45-49	164			167
40-44	191			162
35-39	136			176
30-34	127			141
25-29	139			142
20-24	127			168
15-19	154			135
10-14	146			131
5-9	125			101
0-4	106			88
prosek	39.5			41.0

Domaćinstva

Broj domaćinstava po popisima od 1948-2002. Godina popisa 1948. 1953. 1961. 1971. 1981. 1991. 2002. Broj domaćinstava 248 325 594 912 1225 1337 1494

Domaćinstva po broju članova po popisu od 2002. Broj članova 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 i više Prosečan broj članova Broj domaćinstava 253 388 302 366 104 54 24 1 2 - 2.97

Stanovništvo staro 15 i više godina prema bračnom stanju i polu

Pol	Ukupno	Neoženjen/ Neudata	Oženjen/ Udata	Udovac/ Udovica	Razveden/ Razvedena	Nepoznato
Muški	1811	473	1184	99	51	4
Ženski	1929	371	1216	256	83	3

Stanovništvo prema delatnosti koju obavlja

Pol	Ukupno	Poljoprivreda, lov i šumarstvo	Ribarstvo	Vađenje rude i kamena	Prerađivačka industrija	Proizvodnja i snabdevanje...	Građevinarstvo	Trgovina	Hoteli i restorani	Saobraćaj, skladištenje i veze
Muški	819	20	5	-	280	8	35	128	32	80
Ženski	653	11	-	2	160	-	7	131	37	20
Oba	1472	31	5	2	440	8	42	259	69	100
Pol	Finansijsko posredovanje	Nekretnine	Državna uprava i odbrana	Obrazovanje	Zdravstveni i socijalni rad	Ostale uslužne aktivnosti	Privatna domaćinstva	Eksteritorijalne organizacije i tela	Nepoznato
Muški	3	32	50	24	70	23	-	-	29
Ženski	8	23	17	45	152	27	-	-	13
Oba	11	55	67	69	222	50	-	-	42

Istorija

Prema raspoloživim podacima iz literature na sadašnjoj lokaciji Niške Banje postojalo je prvo naselje još pre nove ere, u doba Kelta, uglavnom oko izvorišta tople lekovite vode.

U srednjem veku sklanjajući se od najezde Turaka, stanovništvo Niške Banje napustilo je taj prostor i svoje utočište našlo u istočnom delu Koritnjaka, blizu istoimenog sela, gde je osnovano naselje pod nazivom „Stara Banja“.

Intenzivan razvoj Niške Banje počeo je dvadesetih godina 20. veka kada se stanovništvo sa prostora „Stare Banje“ ponovo vraća na sadašnji prostor, Niške Banje koja dobija status opštine (1920).

Od 1930. do 1958. godine Niška Banja doživljava značajan porast broja stanovnštva, prilivom ljudi iz varošica Istočne Srbije, i seoskih naselja u okolini, koji u potrazi za poslom i boljim životom sve više naseljavaju nenaseljeene prostor Niške Banje.

Niška Banja je 2000. godine, ponovo dobija status opštine, ovoga puta kao Gradska opštine Grada Niša, i postaje administrativni centar jugoistočnog prostora Niške kotline površine 147 km² na kome je prema Popisu iz 2011. živelo 14.819 stanovnika. Ova reorganizacija lokalne samouprave u Niškoj Banji pokrenula je procese njenog daljeg razvoja.

Praistorija i stari vek

Niška Banja je jedan od najstarijih kulturnih lokaliteta u okolini Niša. Arheološke iskopine ​​na teritoriji Niške Banje i u njenoj neposrednoj okolini ukazuju da je ovde postojalo malo naselje još u praistoriji. Neolitski sloj (keramika), otkriven u bigrenom useku hotela „Radon“, 1972. datira iz peroda 3.300 do 3.400 godina pre nove ere . Na ovom prostoru otkriveni su i drugi praistorijski tragovi materijalne (bronzanodobske) kulture (urne, keramika, kameni čekić) koji potvrđuju da je Niška Banja bila naseljena u bronzano doba. Ljudi su nastavili da žive na ovom području i tokom gvozdenog doba. O tome svedoče keramičke posude sa ornamentima, narukvica od bronze, gvozdene sekire kao i tragovi naselja iz halštatskog doba i ranovizantijske grobnice iz 4. veka, od kojih je jedna ukomponovana u sastav hotela „Radon“.

Još od davno prošlih vremena, iz rimskog utvrđenja u okviru prastarog Naisusa pružao se ka istoku i nadomak antičke Niške Banje, poznati vojni put – (lat. Via Militaris), koji je činio znamenitu antičku trasu (lat. via publica, agger publicus, strata publica) kojom su se, i u najzapadnijem prostoru Ponišavlja, savlađivala određena teritorijalna odstojanja. Sa ...strategijskog i trgovačkog gledišta ova trasa bila je najvažniji putni pravac Balkanskog poluostrva... još u ranijim društvenim periodima, pa su brojni istraživači zaključili ...da se u nešto bližoj prošlosti, tako se i u znatno starijim vremenima, još u antičko doba, za Nišku Banju i lekovite vode, znalo i izvan lokalne sredine... Glavni razlog je bio u tome što su banjske terme Niške Banje bile prirodom lokalizovane pored značajnog puta, koji je „...za dugo vreme činio jedini spoj između ...antičkog i postantičkog ...Zapada i Istoka...”

Kao organizovano banjsko-klimatološko lečilište, Niška Banja ne samo da ima duboke korene u prošlosti, već i brojne uspone i padovima, u zavisnosti od smena civilizacija na prostoru Balkana i Istočne Srbije. Geografski položaj i obilje lekovite homeotermne vode, privlačili su interesovanje raznih naroda, kako onih koji su je gradili, tako i onih koji su je razarali.

Pri iskopavanju temelja za podizanje hotela "Ozren", pronađeni su ostaci rimskog kupatila iz 1. veka i stari novac iz 3. veka koji je korišćen za vreme vladavine cara Hardijana.

Saznanja o lekovitim svojstvima izvora Niške Banje prema raspoloživim podacima, potiču iz 362. i bila su poznata starim Rimljanima, koji su u 2. veku, kaptirali glavno vrelo i izgradili kupatilo sa dva bazena od raznobojnog mermera. U njihovo vreme cela površina sadašnjeg parka bila je pod vilama, a među njima se nalazilo veliko kuptilo, sa dobro izvedenom kaptažom nad glavnim vrelom. Kaptaža i sada, posle toliko vekova, dobro služi.

U vreme vladavine cara Konstantina i njegovih naslednika, u carskom naselju Medijani postojalo je kupatilo u koje je posebno izgrađenim akvaduktom doticala blagotvorna banjska voda.

Period razvoja Niške Banje u okviru rimske civilizacije koja je negovala kult vode i masovno koristila blagodeti lekovite banjske vode, naglo je prekinut varvarskom najezdom Huna 441. pod Atilom. U 5. veku sa prostora niške kotline nestaju velelepne tekovine civilizacije: Naisus, Medijana i termalni izvori Niške Banje.

Srednji vek i Osmansko carstvo

Nakon brojnih najezda varvara; prvo Huna u 5. veku, zatim Avara i Slovena,...koji su pre nego što su se trajno nastanili u Niškoj kotlini, u početku na svom putu pustošili naselja.., u 6. i 7. veku, potom Bugara u 9. i 10. veku, zatim Vizantije od 10. do 13. veka, srušene terme Niške Banje, vremenom je pokrila zemlja i rastinje i nastalo je „gluvo doba“ Niške Banje.

Lečilište je zapostavljeno, skoro kroz čitav srednji vek, a prema jednom zapisu iz vremena Stefana Nemanje, nesikorišćena banjska voda oticala je sve do Nišave kroz urasli ševar u kome su se ljudi kupali pod vedrim nebom, sve do 16. veka, kada Osmansko carstvo (koje vlada srpskim zemljama od 14. do 19. veka) ponovo revitalizuje Nišku Banju

Tokom ranijeg i poznijeg Srednjeg veka u „niškobanjskom prostoru” odvijao se pešački ali i tovarni i kolski saobraćaja u oba smera; od ondašnjeg srednjevekovnog Niša kroz Ponišavlje ka istoku (Stambolu) i obrnuto od turskog Stambola (istoka) ka niškoj „naseobinskoj utvrdi”, a odatle nadalje prastarim lat. via militaris (ka severu) odnosno „negdašnjom” lat. via egnati (prema jugozapadu). U turskom dobu ovaj put je preimenovan u „Stambul-đol“ (Carigradski drum) a u najmlađe vreme turske vladavine i u „Midhat-pašin put“ koji je odgovarao ne samo preduzimanim vojnim pohodima i obavljanju zaprežnog i karavanskog (trgovinskog) saobraćaja, već i drugim pohađanjima. Njime su se, a time i u prostoru Niške Banje, odvijali pohodi mnogih carskih poslanstava i brojnih diplomatskih misija. Tuda su prolazili, i svi poznati strani putnici koji su usputno, „u duhu onoga vremena“, pokadkad i dosta vremena provodili na prostoru banjskih termi koristeći njihove okrepljujuće blagodeti.

Godine 1521. Niška Banja je „odmorište“ turskog cara Sulejmana prvog i njegove vojske na putu prilikom osvajanja Beograda. U jednom zapisu navodi se da je Sulejman... u toploj banji kraj Niša ostao dva dana... i da je i u kasnijim pohodima ostajo da noći u Niškoj Banji...

Slično ovom ženskom hamamu iz 18. veka, postojao je u tom periodu i hamam u Niškoj Banji

Prema turskom popisu nahije Niš iz 1516, mesto je bilo jedno od 111 sela nahije i nosilo je naziv Banja, a imalo je 25 kuća, 1 udovičko domaćinstvo, 5 samačka domaćinstva. U srednjem veku naselje je sve više propadalo i sve do sredine 17. veka na mestu sadašnje Niške Banje...bile su močvare i baruštine koje je pravila voda sa Glavnog vrela...Sam izvor koji se nije video usled gusto izrasle trave i ostalog šiblja zakrčen ruševinama starog rimskog kupatila izbijao je iz dubine između stanja te mu se nije moglo tačno odrediti mesto...Gusta stara šuma koja je ceo taj predeo prekrivala i činila ga skoro neprohodnim, stvarala je polumrak i slabu vidljivost...

Niška Banja je obnovljeno pod turskom vlašću u drugoj polovini 17. veka, kada su Turci uočili vrednosti ovog lekovitog izvora, na osnovu podataka da dosta naroda dolazi i traži leka u njegovim vodama. Turci su raskrčili šumu, napravili puteve do izvora, koji su ogradili, i pored njega ozidali bazen za kupanje žena i muškaraca. Oba bazena muški i ženski imali su samo jednog banjadžiju (evnuha) koji je istovremeno bio jedini predstavnik vlasti u ženskom bazenu. Ženska polovina kupatila bila je odvojena visokim zidom od muškog i kupačice štitio od očiju muškaraca, koji su ih ne tako retko uznemiravali pesmom i sevdahom.

Godine 1663. Niška Banja je u turskim kartama obeležena kao šesto konačište na delu Carigradskog druma od Sofije do Niša. Ta činjenica ukazuje da je u Niškoj Banji postojao han (karvansaraj). U leto 1665. Kroz Nišku Banju je prošao englski putopisac Džon Burburi i zabeležio...nedaleko od Niša nalazi se Niška Banja sa svojim odličnim kupatilom, koje se nalazi nešto dalje od ceste, tu su se mnogi od nas okupali kao što čine Turci koji od svih elemenat prirode najviše cene vodu...

Tridesetih godina 19. veka na prostoru Niške Banje postojala su dva kupatila osmougaonog oblika sa prozorima na plafonu, jedno žensko i jedno muško. U muškom kupatilu osim bazena postojale su i dva male prolazne prostorije neka vrsta saune ili masaže. Iza kupatila bilo je dvorište sa konjušnicom i stražara za nekoliko turskih žandarma.

Sredinom 19. veka Niška Banja je ponovo opustela, a u ruševinama su podignute stražare i utvrđenja radi zaštite carigradskog puta. Na razaranje Niške Banje u drugoj polovini 19. veka, najverovatnije uticalo je čak 17 seizmičkih potresa (1851, 1855, 1858 i 1866), pri čemu je pretposlednje pomenuti bio nešto razornije moći. O tome svedoče mnogi neobjavljeni podaci iz tog vremena (1857-1861), sačuvani, zapisi (starih turskih) crkvenih knjiga sa niškog područja, u kojima je bilo zapisano...da su u tadašnjem Nišu od tog zimskog zemljotresa, džamije padale do vikala...i...češme vodom presušile... Ista seizmička pojava imala je odražaje i u Niškoj Banji, budući da su se prema istim zapisima i u njoj ...duvari dosta slomili, pa je i ona tada bila sa, tu i tamo, srušenim zgradama čak do fundamenta.

Kupatilo Niške Banje, neposredno pred kraj svoje vladavine u 19. veku, Turci su izdavali pod godišnji zakup privatnim osobama od strane niškog paše. Zakupac je bio obavezan ne samo da u kupatilu održava red u pogledu čistoće, već i da sprči da kupatilo ne uđe ko od kaurina, dok se Turci kupaju. Srbi su kupatilo mogli koristiti tek kada ga napuste Turci. U jednom uglu kupatila postojalo je ognjište na kome je tadašnji upravnik kuvao kafu svim gostima. Za kupanje se plaćalo 20 para (u cenu je bila uračunata i kafa). Oni koji nisu mogli da plate kartu kupali su se u nesmetano u virovima, ispod vodenica, u toplom banjskom potoku, naročito noću.

Kraljevina Srbija i Jugoslavija

Panorama Niške Banje iz 1883.

Po oslobođenju od turske vladavine (1878) u banji su zatečena samo dva odvojena turska kupatila za muškarce i žene, kao i nekoliko objekata za smeštaj bolesnika. Banja od tada postaje uređeno naselje, sa kupatilima uz izvore tople i hladne lekovite vode...Beogradski juveliri Zaharije i Nikola Popović, otkupili su 1880. zemljište oko današnjeg hotela „Ozren“ i na njemu iste godine podigli zgradu sa restoranom i kupatilom sa 12 mermernih kada i isto toliko soba za izdavanje gostima. Te godine podignuta je i kafana „Lovac“, sa deset soba za izdavanje. Potom su sagrađene „Rašićeva“ i „Zeljak kafana“. Bili su to prvi savremeni smeštaji za banjske goste, kojih je 1898. bilo samo 19...

U vreme Prvog svetskog rata Niš i Niška Banja su pod okupacijom nemačkih, austrougarskih i bugarskih trupa koje su povremeno koristili banju za lečenje i kupanje svojih vojnika.

Crkva Svetog Ilije podignuta je prilozima meštana, 1934 u moravskom stilu, prema projektu Ninoslava Kamenova iz Beograda.

Svestrani razvoj Niške Banje nakon Prvog svetskog rata započeo je od 1921., kada je utvrđeno da je voda radioktivna, a nastavio se 1923., kada je brigu o Niškoj Banji preuzela država. Godine 1926. dr Đoka Mihajlović, sreski sanitarni referent, postavljen je za banjskog lekara. Njega je Banjska uprava 1928. godine uputila u Čehoslovačku na specijalizaciju iz balneo-fizikalne terapije. Tih godine banja je imala dva državna bazena sa sobama za svlačenje, jednu privatnu zgradu sa 18 kabina i kadama sa toplom vodom. Uz to banja je imala i tri hotela sa 44 soba, a u privatnim vilama i seljačkim kućama još oko 60 postelja, ili ukupno oko 100 soba sa 250 kreveta.

Kada je 1932. banja povezana tramvajem sa Nišom, stvoreni su povoljni uslovi za njen dalji napredak. Kako je tarifa za prevoz putnika tramvajem od Niša do Niške Banje bila znatno niža od one koju su naplaćivali taksisti i fijakeristi, broj putnika bio je sve veći. Tako su već 1932. niški tramvaji, na relaciji Niš-Niška Banja prevalili 385.000 kilometara i prevezli 1.200.000 putnika. Posle izgradnje novog kupatila 1935. Niška Banja je bila u privatnim rukama.

Ni vladari Srbije nisu bili imuni na blagodeti Niške Banje. Porodica Obrenović je imala svoj letnjikovac, a poslednji kraljevski par dinastije, kralj Aleksandar Obrenović i kraljica Draga Mašin, je imao svoju klupu za predah u tišini i zelenilu Niške Banje. Vodom sa poznate „Školske Česme“ lečio se i tadašnji regent, a kasnije kralj, Aleksandar I Karađorđević. Često je boravio u vili „Jela“, koju i danas meštani nazivaju „Kraljeva Vila“, a zapravo je bila vlasništvo Jovana Todorovića, tadašnjeg dvorskog advokata.

Opština Niška Banja i Vila „Jela“ iz koje je nakon oporavka u banji 1934, Aleksandar I Karađorđević krenuo na svoje poslednje putovanje u Marsej i stradao u atentatu 9. oktobra 1934.

Krajem 30-tih godina 20. veka kada je banja označena kao značajna „indiferentana, homeotermna i radioaktivna banja“, 1937. imala je 4.400 posetilaca (83.740 kupanja), a 1938 oko 6.000 posetilaca (118.425 kupanja).

Nagli razvoj Niške Banje privukao je bogate ljude iz Niša mnogih malih gradova Srbije, koji su formirali elitu bogatih i uglednih građana, i u Niškoj Banji hteli da ostvare svoju ekonomsku moć u arhitektonskim zdanjima. Bez obzira da li su to bile stambene zgrade ili porodične kuće, vil ili hoteli, oni su nastojali da uključe razne arhitekte koji bi im pomogli da svoje ideje pretvore u realnost. Tako na prostoru Niške Banje poznati beogradski arhitekti stvaraju remek dela onog doba u duhu Moderne, kao što su B. Kojić (vila „Erna“) P. Liler (stacionar „Zelengora“ 1933) itd.

Tako su u tom (predratnom periodu) u Niškoj Banji pored navedenih izgrađene i vila „Teokarević“, vila „Zone“ (Dragiše Cvetkovića), vila „Jela“, i više većih objekata koji su i dan danas u funkciji i od značaja za Nišku Banju. Od 1932. do 1935. sagrađena su i dva hotela „Srbija“ (1932) i „Partizan“ (1935).

Početkom Drugog svetskog rata Niška Banja je raspolagala sa 510 postelja u hotelima i vilama i 530 postelja u privatnom smeštaju,...„koje su opsluživali jedan stalni i četiri sezonska lekara“...

U Drugom svetskom ratu Niška Banja je kao i grad Niš pretrpela značajna materijalna razaranja od strane Nemaca i Bugara.

Republika Jugoslavija i Srbija

Po završetku Drugog svetskog rata banjsko lečilište je raspolagalo sa četiri hotela i dve vile, u kojima je bilo 570 postelja i 800 postelja u privatnom smeštaju, što zbog sve većeg broja posetailaca postaje nedovoljno. Zato je počela nova faza izgradnje lečilišta. Dovršen je hotel "Ozren", a hotel "Srbija" je renoviran. U Niškoj Banji je 1954. otvoren „Inhalatorijum“, prvi objekat ove vrste na Balkanu. Izgrađeno je dvadesetak vila, od kojih polovina u centralnom delu naselja. Izgradnjom novih objekata-vila, prodavnica, moderne samousluge, pijace, više poslovnica turističkih agencija, kafane „Proleće“ itd Niška Banja se proširila i uvrstila među najveća banjska lečilišta u Srbiji.

Od 1954. do 1956. u Niškoj banji je prosečno, godišnje bilo na lečenju i oporavku 17.088 pacijenata, što je Nišku Banju po broju posetilaca u tadašnjoj FNR Jugoslaviji svrstavalo na drugo mesto odmah iza Vrnjačke Banje.

Tokom 1963. Niška Banja je dobila status banje, a januara 1966. »Banjsko i klimatsko lečilište "Niška banja"«, preimenovano je u »Prirodno lečilište "Niška banja"«, sa osnovnom namenom da leči i rehabilituje reumatička i srčana oboljenja.

Decembra 1966. lečilište u Niškoj Banji dobija novi naziv »Zavod za prevenciju, lečenje i rehabilitaciju reumatičkih i srčanih bolesnika«. Smeštajem većeg dela Zavoda u novoizgrađeni savremeno opremljen stacionar „Radon“ 1975, počelo je novo razdoblje u razvoju banje. Sledila je izgradnja novog objekta 1981, stacionara „Terme“, i dogradnja još jednog sprata na objektu stacionara „Radon“ 1996, tako da je ukupni kapacitet postelja u Zavodu bio 560.

Decembra 2006. otvoren je renovirani hidro-blok u stacionaru „Zelengora“, u okviru koga je izgrađen novi bazen sa pokretnim dnom, što je olakšalo primenu termomineralne vode kod teško pokretnih bolesnicika.

Balneoterapija u Niškoj Banji

Za više informacija pogledajte članak Institut za lečenje i rehabilitaciju "Niška Banja", Niš

U prevenciji danas najmasovnijih nezaraznih oboljenja (hipertenzija, kardiovaskularne, metaboličke, respiratorne, reumatične, autoimune i druge bolesti) prirodni lekoviti činioci su najprihvatljiviji, jer počivaju na holističkom pristupu čoveku i predstavljaju fiziološke korektore oštećene homeostaze. Ovakav stav počiva na naučno utemeljenoj činjenici da se u prirodnom ambijentu, banjsko-klimatskih lečilišta, uz stručnu primenu prirodnih lekovitih faktora i drugih modernih znanja i tehnologija, brojne kategorije bolesnika mogu uspešnije lečiti i rehabilitovati nego u medicinskim ustanovama u urbanim sredinama.

Glavne balneološke faktore Niške Banje, pored klimatskih, čine termomineralne vode koje neprekidno protiču kroz banjske bazene i kade, lekoviti gasovi, peloidi, promena sredine, dijetetski režim, aktivni i pasivni psihofizički odmor. Radioaktivnost i termalnost voda Niške Banje, zatim njihovo jonsko stanje i plurimetalno bogatstvo, objašnjavaju njihov farmakodinamizam. One pripadaju grupi enegeričnih voda, koje primenjene u banji za piće, kupanje, inhaliranje itd, imaju određena fiziološka i terapijska dejstva. Ta dejstva su i stimulativna, sedativna, antiinflamatorna (antireumatska) antiurikemijska itd. Značajna prednost metoda lečenja koje se primenjuju u Niškoj Banji je i odsustvo ozbiljnih neželjenih efekata lečenja. S obzirom na činjenicu da većina navedenih prirodnih lekovitih činilaca ima dosta široku primenu u indikacionom smislu Banjsko klimatsko lečilište Niška Banja može pružati usluge različitim kategorijama korisnika od potpuno zdravih ljudi pa do ozbiljno bolesnih stim što se svakoj kategoriji moraju pružati tačno propisane i standardizovane zdravstvene usluge.

Lečenje pacijenata, primenom napred navedenih balaneoloških faktora, obavlja se u Institutu za prevenciju, lečenje i rehabilitaciju reumatičkih i kardiovaskularnih bolesti „Niška Banja“, koji raspolaže sa tri stacionara („Radon“, „Zelengora“ i „Terme“), savremenom opremom za neinvazivnu dijagnostiku, lečenje i rehabilitaciju reumatskih i kardiovaskularnih bolesti i za operativno lečenje u domenu ortopedske hirurgije. Institut je i nastavna baza Medicinskog fakulteta Univerziteta u Nišu.

Posmatrano kroz medicinske indikacije u Niškoj Banji se leče:

• bolesti lokomotornog aparata (zapaljenski, vanzglobni, degenerativni i metabolički reumatizam, sistemske bolesti vezivnog tkiva, osteoporoza)
• kardiovaskularne bolesti (koronarna bolest, arterijska hipertenzija, srčane mane, bolesti perifernih krvnih sudova)
• stanja posle hirurške revaskularizacije miokarda, kao i stanja nakon operacija na otvorenom srcu
• rehabilitacija bolesnika posle ugrađivanja endoproteze kuka i kolena
• posttraumatska stanja
• stanja posle oštećenja centralnog i perifernog motornog neurona
• zapljenski i funkcionalni sterilitet
• bolesti respiratornih organa

Turizam

Pored zasnovanosti turizma, na postojanju banjskih izvora, u Niškoj Banji su razvijene i komplementarne vrste turizma i to izletnički, kulturno-manifestacioni, sportsko-manifestacioni, kongresni, tranzitni, turizam lica trećeg doba itd.

Zdravstveni i turistički objekti smešteni su u uređenom parku površine 5 hektara. U blizini Niške Banje je park-šuma Koritnjak, sa uređenim trim stazama. Niška Banja je pogodna za pripreme i takmičenje sportskih ekipa, jer raspolaže sa terenima za mali i veliki fudbal, rukomet i tenis, hipodromom i streljanom. Takođe, u Niškoj Banji se održavaju atraktivna takmičenja u paraglajdingu, gde takmičari kreću sa obronaka Koritnjaka, a spuštaju se u Nišku Banju a mogu leteti i dalje pa čak i do 80-tak km. Avgusta meseca 2007. održano je predevropsko prvenstvo u preciznom letenju a u avgustu 2008. održano je i Prvo sveobuhvatno evropsko prvenstvo paraglajdingu.

Niška Banja ima biblioteku, umetničku galeriju, Letnju pozornicu i Centar za kulturu, koji u toku leta postaju mesta brojnih događaja objedinjenih u manifestaciji "Kulturno leto u Niškoj Banji".

Gosti Niške Banje mogu da posete obližnje kulturno-istorijske spomenike: Medijanu, Ćele-kulu, Nišku tvrđavu iz 18. veka, Čegar, Memorijalni muzej-logor "Crveni krst". Takođe iz Niške Banje mogu se organizovati izleti do Sićevačke klisure-atraktivnog kanjona reke Nišave sa retkom florom i faunom, Jelašničke klisure-specijalnog rezervata prirode, Suve planine-specijalni rezervat prirode i Kameničkog visa, popularnih izletišta i niških ski-centara Bojanine vode i Kamenički vis.

Niška Banja sa svim svojim napred opisanim karakteristikama, koje je svrstavaju u posebnu ambijentalnu celinu, nesumnjivo poseduje odlične potencijale, pre svega prirodne, za kontinuirani razvoj turizma u najsavremenijoj formi.

Turističke manifestacije

• „Kad zamirišu jorgovani“ ili „Dani jorgovana“ (koja se održava aprila meseca u vreme cvetanja jorgovana, 2012. deveti po redu), je tradicionalna kulturno-umetnička manifestacija, pletenja venaca od jorgovana, dečijeg maskenbala, modnea revija i izložba ručnih radova koju tradicionalno organizuju članice Udruženja žena „Kruna“ i njihove gošće.
• „Festival polena“ (2012. drugi po redu) je izložbeno-prodajni festival na kome si izlažu i mogu kupiti pčelinje proizvode, prvenstveno polen i pergu, kao i pribor i oprema za pčelarstvo.
• „Volimo i negujemo našu tradiciju“je festival etno-stvaralaštva koji okuplja udruženja i kulturno-umetnička društava iz cele Srbije koja neguju stare srpske običaje i narodno stvaralaštvo.
• „Pihtijada“ (2012. šesta po redu) je turističko-ugostiteljska manifestacija u pripremi i izboru najuspešnijih kulinara u pripremi pihtija, i podela pihtija gostima manifestacije koje su učesnici pihtijade prethodnog dana pripremili.

Turistički kapaciteti

Turistički kapaciteti smeštaja u Niškoj Banji (2005.)
Naziv objekta	Broj ležajeva	Kategorija	Period korišćenja
„Ozren“	174	Hotel ***
„Partizan“	120	Hotel ***
„Srbija“	—	Hotel	Van funkcije
Stacionar „Radon“ (300) Stacionar „Zelengora“ (160) Stacionar „Terme“ (100)	560	Stacionari (nekategorisani objekti)
Privatni smeštaj	926	Domaćinstva od (*) do (***)	Sezonskog karaktera
Privatni smeštaj	800	Domaćinstva (nekategorisani objekti)	Sezonskog karaktera
UKUPNO	2.580	—	—

Spoljašnje veze

Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Niška Banja

• Zvanični sajt Opštine Niška Banja
• Institut Niška Banja
• Gradovi u Srbiji
• Stanje i perspektive razvoja banjskog turizma u Srbiji
• Prilog problemu spontane akumulacije radioaktivnih supstanci na terenu