Osmansko carstvo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Osmansko carstvo
دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه
Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye
Turska
Zastava Osmanskog carstva Grb Osmanskog carstva
Zastava Grb
Ottoman empire.svg
Teritorija Osmanskog carstva
Geografija
Kontinent Evropa, Azija, Afrika
Regija Balkansko poluostrvo, Mala Azija, Sredozemno more, Bliski istok, Kavkaz, Krim, Severna Afrika
Zemlja Turska, Bugarska, Grčka, Srbija, Makedonija, Albanija, Rumunija, Egipat, Irak, Sirija i druge
Glavni grad Carigrad
Društvo
Zvanični jezici Osmanski turski, arapski, persijski i srpski jezik
Religija Islam
Valuta Akča, altin
Zakonodavna vlast Visoka porta
Vladavina
Oblik vladavine Monarhija
Titula vladara Sultan
Vladar Osman I
Drugi vladar Orhan I
Treći vladar Murat I
Istorijsko doba (Srednji vek, Novo doba)
Osnivanje 1299.
Prestanak 1923.
Status Bivša država
Događaji
Prethodnici i naslednici
Prethodile su: Nasledile su:
Flag of None.svg Turska Flag of Turkey.svg
Portal:Istorija


Istorija Turske
TurkishEmblem.svg

Ovaj članak je deo serije o
istoriji Turske

Ova kutijica: pogledaj  razgovor  uredi
Kategorija: Istorija Turske
Osman Gazi Osnivač Carstva.

Osmansko carstvo ili Osmanlijsko carstvo (dobilo ime po svom osnivaču, Osmanu I) je bilo carstvo koje je postojalo od 1299. do 1923. godine (624. godine).

Na vrhuncu moći, obuhvatalo je Anadoliju, Srednji istok, deo severne Afrike i jugoistočnu Evropu. Osnovalo ga je pleme Okhuz-Turci u zapadnoj Anadoliji, a vladari su potekli iz dinastije Osmanlija. U diplomatskim krugovima carstvo je često nazivano Visokom portom ili samo Portom, što je poteklo od francuskog prevoda osmanske reči Bab'i'ali (tur. Bâb-i-âlî), što znači „visoka kapija“, prema ceremoniji dobrodošlice za strane ambasadore koju je sultan priređivao na ulazu u palatu. Ova ceremonija je tumačena i kao interpretacija pozicije carstva na prelazu iz Evrope u Aziju. U svoje vreme, Osmansko carstvo često je nazivano i Otomansko carstvo ili Turska, ali ga ne treba mešati sa modernom nacionalnom državom Turskom. Porta je kasniji naziv za osmansku Vladu u Carigradu.

Godine 1453, Osmansko carstvo je osvojilo Carigrad (Konstantinopolj) i time privelo kraju postojanje Vizantijskog carstva. Grad je postao osmanska prestonica. Ime grada je promenjeno u Istanbul tek u vreme Republike 1930. godine. Od 1517. pa nadalje, osmanski sultan je bio i islamski kalif, a carstvo je od 1517. do 1922. (ili 1924) bilo kalifat - islamska država. U 16. i 17. veku Osmansko carstvo je bilo među najmoćnijim svetskim silama, a države Evrope su se osećale ugrožene zbog stalnih turskih napredovanja preko Balkanskog poluostrva. Na vrhuncu moći, carstvo je zauzimalo teritoriju od 11.955.000 km².

Nakon Prvog svetskog rata, tokom koga su saveznici osvojili većinu turskih teritorija, osmanska elita je postavila temelje savremenoj Turskoj za vreme Grčke kampanje u Turskom ratu za nezavisnost.

Istorija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Istorija Osmanskog carstva

Uspon Osmanskog carstva[uredi]

13. vek[uredi]

Osmansko carstvo je prvobitno bilo bejlik unutar Seldžučkog carstva u 13. veku. Godine 1299, Osman I proglašava nezavisnost Osmanskog principata.

14. vek[uredi]

Murat I je bio prvi Osmanlija koji se proglasio za sultana.

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.
Vista-xmag.png Za više informacija videti Marička bitka i Kosovska bitka

15. vek[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Bitka kod Angore, Građanski rat u Osmanskom carstvu i Bitka kod sela Čamorlu

Građanski rat u Osmanskom carstvu je vođen između sinova Bajazita I (13891403), Ise, Mehmeda, Muse i Sulejmana, oko vlasti u Osmanskom carstvu.

Otpočeo je 1402. godine posle Angorske bitke u kojoj su snage Timur-Lenka (13601405) pobedile i zarobile Bajazita, koji je kasnije (mart 1403) i umro u zarobljeništvu. Okončan je bitkom kod sela Čamorlu 05. 07.1413. godine, u kojoj su snage Mehmeda I sa svojim hrišćanskim saveznicima potukle Musinu vojsku, dok je on sam uhvaćen i pogubljen. Tokom borbi koje su trajale više od jedne decenije, živote su izgubili svi Bajazitovi sinovi, osim Mehmeda I, a u sukobe su se aktivno uključivale i preostale hrišćanske države na Balkanu (Vizantija, Srbija, Vlaška i druge).

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.
Vista-xmag.png Za više informacija videti Pad Carigrada (1453), Pad Srpske despotovine i Pad kraljevine Bosne

Posle osvajanja Carigrada godine 1453, država postaje moćno carstvo sa Mehmedom II Osvajačem kao carem.

Pad Srpske despotovine je označen turskim osvajanjem Smedereva, srpske prestonice u to vreme. Vodeći vojsku preko Sofije i Pomoravlja, Mehmed II ulazi u Smederevo 20. juna 1459. Ovaj događaj označava početak direktne otomanske vlasti nad Srbijom, koja je uz kraće prekide trajala sve do Prvog srpskog ustanka 1804.

16. vek[uredi]

Od 1517. pa nadalje, osmanski sultan je bio i islamski kalif, a carstvo je od 1517. bilo kalifat.

Carstvo je dostiglo svoj vrhunac pod Sulejmanom I u 16. veku, kada se prostiralo od Persijskog zaliva na istoku do Mađarske na severozapadu, i od Egipta na jugu do Kavkaza na severu. Kroz svoju šest vekova dugu istoriju primalo je kulturne uticaje i Istoka i Zapada, kao što je takođe ostavilo neizbrisiv trag na teritorijama na kojima se prostiralo.

Tokom svog postojanja, carstvo se borilo za kolonijalizacija u Indijskom okeanu. Ratna flota je poslata da podrži muslimanske vladare u Keniji i Acehu kao i da odbrani osmanlijski monopol na trgovinu robovima i začinima. U Acehu, Osmanlije grade utvrđenje i donose velike topove. Osmanlije su takođe pomagale holandske protestante u borbi protiv vlasti katoličke Španije.

Pad Osmanskog carstva[uredi]

Uspon i pad Osmanskog carstva (1300—1923)
Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Istočno pitanje

17. vek[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Bečki rat i Karlovački mir

U 17. veku, carstvo slabi pod uticajem spoljašnjih i unutrašnjih neprijatelja i zbog skupih ratova, naročito protiv Persije, Rusije i Austrougarske. Posle poraza kod Beča godine 1683, postalo je jasno da Osmansko carstvo više nije bilo jedina supersila u Evropi. Tokom serije reformi, carstvo uspeva da i dalje bude jedna od važnijih evropskih političkih sila.

Karlovački mir je mir sklopljen u Sremskim Karlovcima 26. januara 1699, između Austrije i njenih saveznika na jednoj strani i Turske na drugoj (na kraju Velikog bečkog rata 1683 — 1699), uz posredovanje Engleske i Holandije. U ovom istorijskom događaju učestvovali su i predstavnici hrišćanske Svete liga, Rusije, Venecije i Poljske.

18. vek[uredi]

Austrijsko-turski rat (1716—1718) je bio šesti po redu ratni sukob između Austrijskog i Osmanskog carstva. Istovremeno sa ovim, vođen je i Tursko-mletački rat (1714—1718). Oba rata su završena potpisivannjem mira u Požarevcu 1718. godine.

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

Rusko-turski rat (1768—1774) je pripreman dugo i temeljno. Cilj Rusije bio je da izađe na toplo more, u ovom slučaju Crno more. Zato je ruska tajna diplomatija krenula u ozbiljne pripreme i u tom cilju je uspela da u Evropi podbuni Grke, Rumune i Crnogorce. Rasplinuti na više frontova Turci su iz njega izašli poraženi.

Posledica rata bilo je veliko slabljenje Osmanskog carstva. Rusija je obezbedila izlaz na Crno more, kao i pravo da se meša u unutrašnju politiku Turske u pitanjima zaštite hrišćanskih naroda.

Svištovski mir je naziv ugovora o miru koji su u gradu Svištov, Osmansko carstvo (danas na teritoriji Bugarske potpisali 4. avgusta 1791. predstavnici Austrije i Osmanskog carstva, car Leopold II i sultan Selim III. Ovim mirom je okončan poslednji austrijsko-turski rat koji je trajao od 1788. do 1791.

19. vek[uredi]

Otvaranje Prvog Parlamenta, 1877.
Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.
Vista-xmag.png Za više informacija videti Srpska revolucija, Grčki rat za nezavisnost, Krimski rat, Nevesinjska puška i Berlinski kongres

Selim III (1789—1807) je napravio prve pokušaje da modernizuje tursku vojsku, ali su reforme zaustavile verske vođe i janičarski korpus. Ljubomorno čuvajući svoje povlastice i oštro se suprotstavljajujući promenama, janičari su izazivali pobune. Selima su reforme koštale trona i života, ali su one izvršene spektakularno i u krvi od strane njegovog naslednika, dinamičnog Mahmuda II, koje je uklonio janičare 1826.

Srpska revolucija (1804—1815) je označila period nacionalnih buđenja na Balkanu tokom istočnog pitanja. Suverenitet Srbije kao nasledne monarije pod vlastitom dinastijom je de jure priznat 1830.[1] Grci su 1821. podigli ustanak 1821. Pobunu iz Moldavije koja je bila diverzija pratila je glavna revolucija na Peloponezu, koji je 1829., uz severne delove Korintskog zaliva, postao prvi deo Osmanskog carstva koji je stekao nezavisnost. Do polovine 19. veka Osmansko carstvo je bilo nazivano „bolesnik na Bosforu“. Vazalne države - Srbija, Vlaška, Moldavija i Crna Gora su tokom 1860ih i 1870 dobile nezavisnost.

Pad i modernizacija (1828—1908)[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Makedonsko pitanje, Bliskoistočno bojište Prvog svetskog rata i Grčko-turski rat 1919—1922.

Neuspjehom Ilindanskog ustanka 1903, situacija u Makedoniji se znatno promijenila. U nju su dovođene efikasnije turske čete, a dolazile su i čete iz Srbije, Grčke i Bugarske, koje su sve tri željele sebi da priključe teritoriju Makedonije. U VMRO je došlo do raskola i pojavile su se dvije političke struje. Makedonski revolucionari koji su preostali bili su više usredsređeni na politiku nego da oslobođenje od turske vladavine.

Poraz i raspad (1908—1922)[uredi]

Mladoturska revolucija 1908. je bila revolucija koju je izvela turska vojska kojom je poništena ukidanje parlamenta koje je izveo sultan Abdul Hamid II, čime je počela Druga ustavna era. Revolucija je bila značajan događaj tokom procesa raspada Osmanskog carstva.

Mladotursku revoluciju Austrougarska je iskoristila za aneksiju Bosne i Hercegovine, dok je Bugarska proglasila nezavisnost.

Prvi balkanski rat (8. oktobar 191230. maj 1913. godine) je vođen između balkanskih saveznika (Bugarska, Srbija, Crna Gora i Grčka) i Turske. Osmansko carstvo je bilo još više oslabljeno i ratom protiv Italije. Tu slabost Turske koriste balkanske zemlje oslobođenjem teritorija Balkana koje se nalaze pod turskom vlašću.

U Drugom balkanskom ratu, Turska uspeva da povrati Jedrene.

U Prvom svetskom ratu, pridružuje se Centralnim silama koje gube rat.

Posle Grčke kampanje u Turskom ratu za nezavisnost (1918—1923), osnovana je moderna država Turska 29. oktobra 1923. od ostataka nekadašnjeg Osmanskog carstva.

Osmansko carstvo je do 1922. (ili 1924). bilo kalifat.

Upravna podela[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Upravna podela Osmanskog carstva

Na vrhuncu svoje moći, Osmansko carstvo je imalo 29 provincija i četiri vazalne države - Dubrovnik, Vlaška, Moldavija, Krimski kanat i Transilvanija, kraljevstvo koje se zaklelo na vernost Porti.

Prvobitna organizacija[uredi]

Prvostepene administrativne jedinice:

  • Pašaluk (službeno ejalat ili beglerbegluk)

Drugostepene administrativne jedinice:

Upravna podela od sredine 19. veka[uredi]

Administrativna podela Osmanskog carstva oko 1900.

Na osnovu zakona o organizaciji vilajeta od 1864. i zakona o opštoj upravi vilajeta od 1870. izvršeno je odvajanje vojne i građanske uprave, pa valija zadržava samo građansku upravu.. Pored toga uspostavljaju se posebne vilajetske skupštine (medžlisi) kao savetodavna tela.

Sve do austrougarske aneksije, 1908, Bosna je bila jedan od konstitutivnih vilajeta - Osmanskog carstva.

  1. Vilajet, kojim je upravljao valija.
  2. Sandžak, kojim je upravljao mutasarif.
  3. Kaza, kojom je upravljao kajmakam.
  4. Nahija, kojom je upravljao mudir.

Privreda[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Privreda Osmanskog carstva

Privredna istorija Osmanskog carstvoa se odnosi na period 1299—1923. Privredna istorija spada u dva različita perioda. Prvi period je klasično doba (proširenje), koji čine zatvorenu poljoprivrednu ekonomiju, pokazujući regionalne razlike u carstvu. Drugi period je doba reformacije koje su činile državni organizovane reforme, počevši sa administrativnih i političkih struktura da preko državnih i javnih funkcija. Promena je počela sa vojnim reformama koje se protežu vojne pridruženi esnafa i javnih zanatskih esnafa.

Državno uređenje[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Društveno uređenje Osmanskog carstva

Državna organizacija u carstvu je bila zasnovana na hijerarhiji sa sultanom na vrhu i pod njim vezirima, drugim dvorskim službenicima, i vojnim zapovednicima.

Porezi[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Danak u krvi, Kuluk, Džizija, Čitlučenje i Harač
Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

Vojno uređenje[uredi]

Vojnici janjičari

‎‎

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Vojska Osmanskog carstva

Vojska je predstavljala složen sistem sačinjen od regruta i plaćenika. Plaćenici, koji su se nazivali „timari“, dugo vremena su predstavljali srž osmanske vojske. Konjica je koristila lukove i kratke mačeve, i koristila nomadsku taktiku ratovanja sličnu mongolskoj. Osmanska vojska je nekada predstavljala jednu od najnaprednijih borbenih sila u svetu, s obzirom na to da su među prvima usvojili muskete. Čuveni odredi janjičara činili su elitne jedinice i sultanovu ličnu zaštitu. Međutim, po završetku 17. veka vojna moć opada zbog nedostatka reformi, uglavnom zbog korupcije među janjičarima. Ukidanje janjičarskih odreda godine 1826. nije bilo dovoljno, i u ratu protiv Rusije, carstvo je oskudevalo u savremenom ratnom materijalu i tehnici.

Sultani[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Spisak sultana Osmanskog carstva

Sultan (padišah), a u Evropi takođe poznat i kao Veliki Turčin, bio je jedini vladar i vlast u državi, bar zvanično. Dinastija se zvala takođe i Osmanlije ili Kuća Osmana. Sultan je uživao mnoge titule kao na primer Suveren Kuće Osmana, Sultan nad Sultanima, Kan nad Kanovima, i od 1517, vođa Vernih i prorokov naslednik, i dr. Titulu sultana je ustanovio Murat I godine 1383.

Sultanije[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Spisak sultanija Osmanskog carstva

Najčešći termin vladajuće sultanije je bio valide sultanija, osnovan u 16. veku, od strane sultana Murata III. Prva valide sultanija u istoriji Osmanskog carstva je bila Ajše Hafsa sultanija. Svaka sultanija je obično bila stranog porekla, ali je zato stekla silan uticaj na sultana. Oni su im davali nova imena, i tako postale delovi islama.

Veliki veziri[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Spisak velikih vezira

Veliki vezir ("صدر اعظ ili وزیر اعظم) je naziv za najvišeg sultanovog podanika. Bio je predsednik carskog divana (vlade) u Turskoj carevini. U vreme rata vršio je u ime sultana dužnost vrhovnog komandanta.

Kultura[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Kultura Osmanskog carstva i Turcizam

U srednjem veku Osmanlije su imale neverovatno visok stepen tolerancije prema stranim kulturama i religijama, naročito u poređenju sa hrišćanskim Zapadom. Ranije su Turci proterali Vizantijce iz Male Azije i dalje ih potiskivali ka Evropi. Ali, kako su se Osmanlije približavale dalje prema Zapadu i sami su primali kulturne uticaje pokorenih naroda. Kultura porobljenih naroda se utkala u tursku, stvarajući karakterističnu Osmansku kulturu. Posle zauzimanja Konstantinopolja (kasnije nazvanog Istanbul) godine 1453, većina crkava je ostala netaknuta i samo je Aja Sofija pretvorena u džamiju. Dvorski život je u mnogim aspektima zadržao drevne tradicije koje potiču iz Persije, ali je posedovao i mnoge elemente vizantijske i evropske kulture. Vekovima je carstvo bilo utočište proteranim i progonjenim Jevrejima iz Evrope, koji tamo nisu imali slobodu ispovedanja sopstvene vere, a koja je u Osmanskom carstvu bila dopuštena.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Berend (2003), str. 127.

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]