Park
Iz projekta Википедија
Park je deo grada ili predela u kome se nalazi održavano zelenilo. Parkove često opkoljuju značajnije zgrade npr. zamkovi. Održavanje parkova obično finansira gradska uprava ili gradska četvrt na čijoj površini se nalazi park ili vlasnik prilegle zgrade. Funkcija parka je estetska ili relaksaciona. Ljudi park koriste za šetnju, sedenje ili odmaranje a deca se u njemu igraju. Tipični park sadrži stabla, žbunje, puteve, staze i aleje sa cvećem. Parkovi često sadrže i vodene površine:jezerca, bazene ili potoke. Može da sadrži i razne dekorativne objekte kao i skulpture ili fontane. Nekad državno ili lokalno rukovodstvo proglašava neki park "narodnim parkom" ili nacionalnim parkom - predeo sa ciljem očuvanja prirode, često zbog toga što tu rastu biljke endemiti ili ugrožene životinje.
Gradski parkovi pored ostalog smanjuju zagađenost vazduha a za vreme velikih vrućina mogu da snize toplotu u gradovima.
Sadržaj |
[uredi] Istorija parka
[uredi] Stari vek
- Istočnjački vrt
Ovaj vrt nalazimo kod Egipćana, Medijaca, Persijanaca, Indusa, Vavilonaca, Kineza. Vrtovi su se tretirali na arhitektonski način. U Asiriji je vrt izvor blagostanja i to je plemenito zanimanje i sveti posao. Istočnjaški vrt je pravilnog obilka i simetričan izuzev kod kineza koji su gradili asimetrične vrtove organskih formi. Ovaj vrt je imao jake zidove na pravougaonoj osnovi, i na ukrštanju dve ortogonalne glavne komunikavije (koje formiraju krst u okviru unutrašnjosti parka), se nalazila voda, imao je hlad od visokog rastlinja i u njemu nije bilo cveća.
- Viseći vrtovi
Najznačajniji parkovi u izgradnji vrtne arhitekture iz Mesopotamije su Viseći vrtovi Semiramide u Babilonu koje su u antičko vreme bili smatrani za jedno od sedam čuda steta. Pripisuju se kraljici Semiramidi koja se poistovećuje sa asirskom kraljicom Šamuramant (809. pne. - 782. pne.) dok je to po drugom mišljenu izgradio za svoju ženu Nabukadonosor II (605. pne. - 562. pne.) Ovi vrtovi se do danas ne mogu lokalizovati tako da prof. Kej Briderson izražava sumnju da oni postoje samo u ljudskoj fantaziji. Ovi vrtovi su imali 20 spratova i bili su visoki 25 m. Iako najvreovatnije izraz viseći nije adekvatan i nastao je tokom prevođenja starogrčkih izvora i pre bi odgovarao izraz krovni ili terasasti vrtovi koji su bili na uzdignutim terasama.
- Egipatski vrt
Egipatski vrt je u strogim geometrijskim formama u pravoliniskom poretku i prikazan je na mnogim freskama od strane egipatskih slikara u mastabama naprimer. Ograđen je zidom i oslonjen na vodenu površinu reke Nila, ima drvorede, bazene sa lotosima, cveće koje je oivičeno živicom. Iz doba Egipta ostao nam je jedan mali model parka u grobu Mekerlea poglavara faraona Mentuhotepa II (2061. pne. - 2010. pne.). Iz vremena Ramzesa III poznato je 513 različitih parkova. Vrhunac gradnje vrtova je u doba Novog carstva između 1550. pne. i 1080. pne. kada su vladali Tutmozis III , Akhenaton, Ramzes II , i Tutankamon.
- Kineski vrt
Razvoj kineske vrtne umetnosti se datira u 3000. pne. Kineski vrt se u osnovi razlikuje od egipatskih vrtova i vrtova u Evropi koji su se razvijali sve do doba renesanse i sadrži ceo red znakova i simbola i njegov cilj je formiranje harmonije između zamlje, neba, stena, vode, drveća, puteva i bilja (tzv. sedam stvari u vrtu). Preko vode odnosno potoka prolazi se preko polukružnih mostića koji u odnosu sa viđenim odrazom formiraju pravilan krug koji je kineski simbol za nebo. Kineski vrt se zasniva na prirodnim oblicima i razlikujemo
-
- Vrt očaranosti
- Vrt užasa
- Vrt razonode
- Grčko - romanski vrt
U Grčkoj i Rimu su bili javni vrtovi i čuveni su Hadrijanovi vrtovi. Javljaju se i artijumski vrtovi koji povezuju vrt i kuću. Ovakvi atrijumski tipovi zgrada sa atrijumskim vrtovima javljaju se još i danas u savremenoj arhitekturi. U Grčkoj i Rimu vrtovi su ortogonalno sazdani. Za ukrašavanje vrtova Rimljani su koristili i skulptura a bilo je poznato i potkresavanje šiblja.
[uredi] Srednji vek
- Vrtovi u Italiji i Francuskoj
Su pravilni geometrijski vrtovi koji sadrže i voćnjake i leje, bazene za kupanje, volijere i vivarijume, kao i druga obeležija, mašte i ideja kojih je bilo jako mnogo i ako ne toliko finansijskih mogućnosti da se te ideje adekvatno realizuju. Bili su omeđeni zidom pravougaonim u osnovi, u sredini se nalazila fontana, travnjak sa cvećem i travom koji je bio oivičen drvećem u vidu pravougaonika, klupe a sve staze su bile prave. To su bile nevelike površine u okviru manastira ili zamkova.
- Mavarski vrtovi na Iberijskom puluostrvu
Bili su vrtovi čarobnjaštva vode u kojima su se nalazili fontane, vodoskoci, bazeni i ribnjaci. Poznate su čuvene bašte u Anhambri, Grenadi, Sevilji sa lepim fontanama. Komunikacije su bile ortogonalne i pravolinijske uklapali su se u zgrade i bili su ograđeni zidovima.
[uredi] Renesansa
- Vrtovi u Italiji
- Vrtovi u Francuskoj
Renesansni vrtovi su pravilnih oblika i nisu velikih dimanzija, ograđeni su i kaskadno su denivelisani na ravnoj površini i poduprti su potpornim zidovima. Poznati su Belvederski vrtovi u Vatikanu arhitekte Bramantea ili vrtovi u vili d' Este u Sen Žermen-En-Le.
[uredi] Barokni vrtovi
Barokna umetnost gradnje vrtova u Italiji nije donela bitnih promena i razvija se uglavnom to što se dešavalo u periodima renesanse. Barokni vrt se razvija u dva pravca jedan je pod uticajem domorode umetnosti a drugi pod uticajem francuske vrtne arhitekture.
U Francuskoj su posebno značajni vrtovi u slivu reke Loare oko zamkova. Luj XIV se pojavljuje kao značajna ličnost u pogledu naredbodavca a arhitekta Andre Le Notr je bio izvođač- graditelj vrtne arhitekture. Prvo veliko delo Le Notra je bio dvorac Vo-Le- Vikont po želji ministra Nikola Fukea. Posle smrti Fukea sve njegove umetnike je preuzeo Luj XIV Kralj Sunce i 1663. godine započinje gradnju Versaja. Pored parka dvorca Versaja Le Notr je gradio i izvan svoje zemlje i u Engleskoj je dobio tutulu plemića. Francuski vrtovi su pravilni vrtovi za razliku od nepravilnih engleskih vrtova. Posle Francuske revolucije stradali su mnogi vrtovi plemića ali je Versalj bio pošteđen. Luj XIV se povlači u Trianon, deo Versaja i park životari do vremena kada se otkrivaju kulturna nasleđa. Osnovni elemenat francuskog vrta je parter i glavna perspektiva. U parteru su glavne površine denivelisane na ravnom terenu ispred dvorca. To su cvetne površine uobličene dekorativno. Po svom načinu obrade parteri su imali nazive, kao čipkasti parter, vodeni parter i slično. Glavna prespektiva se ostvaruje duž glavne aleje koja kao završetak ima neki objekat, vodenu površinu ili se kao u Versaju proteže u nedogled. Sporednim perspektivama se naglašavaju interesantni delovi parka. Šetna aleja je pokrivena plafonom od zelenila. Usamljeno drvo se ne javlja i ono je predodređeno za skupno delovanje. Šume i šumarci su gradirani po visini i tako se nalaze od partera do visokih šuma. Živica koja se podkresuje u vidu stereometrijskih formi se nalazi u vidu palisada koje zaklanjaju poglede. Skulpture su iz grčke mitologije. Denivelisani teren se savlađuje stepeništima. Oranžerije su pokretne šume u sanducima. Opšta koncepcija imala je tendenciju da posetioca vodi tako da on mora u sebi da nosi misli o veličanstvenosti prostora i da je gonjen redoznalošću. Uglavnom se ulagalo mnogo truda da se ponovo stvori priroda.
Engleski prirodni vrtovi su zasnovani na približavanju prirodi, tu se ne upotrebljavaju stroge geometrijske forme i simetrije i primanjuju se organske forme. Viljam Šembers je skrenuo pažnju na osobenosti kineskog vrta i stvorio novi pravac u vrtnoj arhitekturi u Evropi. Tako i danas postoje dva prilaza u rešavanju vrtne arhitekture jedan je geometrijski pravilan francuski vrt dok je suprotnost njemu engleski vrt koji se zalaže za primenu organskih i prirodnih oblika koji imitiraju prirodne raspodele i nisu geometrisani.
[uredi] Moderan vrt
- Tomas Čerč (SAD)
- Burle Marks (Brazilija)
- Gustav Aman (Švajcarska)
- G. A. Dželajko (Engleska)
- H.F. Vipking (Nemačka)
Zelenilo je sve zanačajnije u ljudskom životu. Neophodan je prisniji dodir sa prirodom i to je fiziološka potreba koja je promenila shvatanja o parkovima i zelenilu u gradu. Zelenilo poboljšava mikroklimat tamo gde prirodni klimat gubi svoj značaj. Zelenilo izaziva emocije na posmatrača i veština uređivanja gradova zasniva se na ukusu i meri. Danas u celom svetu postoje zakoni o zaštiti prirode.
- Prirodni rezervat koji je zaštićen od svake promene u njemu.
- Nacionalni park u kome se dozvoljavaju manje intervencije koje ne narušavaju osnovni karakter predela.
- Rezervati u posebnim prirodnim uslovima koji se koriste za izgradnju banja, parkova, šuma i dozvoljava se agrikultura i izgradnja naselja.
Ostali predeli izvan ovih rezervata su slobodni prostori ali se i oni moraju čuvati i negovati.
Savremeni park mora biti višenamenski i za razne vrste posetilaca.
- Mirni deo (tihi deo za starije osobe)
- Zabavni deo (bučni deo za mladež)
- Deo sa izrazitim sportskim sadržajima- nešto šire izolovan.
- Dečji park (dolazi u obzir prilikom rešavanja večih parkova)
Park je najprivlačniji deo gradskog života i u njemu treba organizovati i neki društveni život. Ulaz u park je obično vrlo naglašen. Kalemegdan ima veoma lepo rešen ulaz i smatra se jednim od najlepših parkova u svetu. Park treba svakom da pruži po neku udobnost. Prave staze nisu dobre jer daju uvek istu perspektivu dok organske krive staze pružaju različite utiske. Stepenice daju velike kompozicione mogućnosti. Voda je vrlo važna za park koji mora imati i proplanaka. Poželjno u savremenim parkovima je raznobojno cveće koje cveta a mrežom staza se obezbeđuje laki pregled i uvođenje do pojedinih centara. O parkovima i cveću se brinu baštovani.
[uredi] Literatura
- Urbanizam, B. Maksimović Beograd 1965.
- Vrtna umetnost, A. Krstić Beograd 1964.
- Arhitektura ČSR 9/70 B.Kuča, Maurske zahrady Praha 1970.
- Problémy súčasného urbanizmu, Emanuel Hruška SAV Bratislava 1966.
- ((de)) de:Gartenkunst članak iz nemačke Vikipedije
