Peta proleterska crnogorska udarna brigada

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Peta crnogorska proleterska udarna brigada
Deo NOV i PO Jugoslavije
Vreme postojanja 12. jun 1942.
Mesto osnivanja Smriječno u Pivi
Jačina 845 vojnika i oficira[traži se izvor od 05. 2013.]
Formacija četiri bataljona
Komandanti
Komandant Sava Kovačević



Politički komesar Radomir Babić
Angažovanje
Bitke Borbe za Jajce 1942.
Operacija „Vajs II“
Napad na Prozor februara 1943.
Bitka na Neretvi
Bitka na Sutjesci
Opkoljavanje 21. armijskog korpusa
Odlikovanja Orden narodnog heroja
Orden narodnog oslobođenja
Orden bratstva i jedinstva

Peta proleterska crnogorska narodno-oslobodilačka udarna brigada je formirana odlukom Vrhovnog štaba NOP i DVJ 12. juna 1942. godine u selu Smriječu, kod Pive, od tri bataljona Nikšićkog partizanskog odreda i jednog bataljona Zetskog partizanskog odreda. Imala je četiri bataljona sa oko 900 boraca.

Prvi komandant brigade bio je Sava Kovačević, politički komesar Radomir Babić, a rukovodilac Politodjela (političkog odeljenja) Blažo Jovanović, narodni heroji. Komandant 4 bataljona bio je Andrija Simanić.

Brigada je u toku rata tri puta pohvaljena od strane Vrhovnog komandanta NOV i POJ Josipa Broza Tita, a 46 njenih boraca je proglašeno za narodne heroje Jugoslavije,

Odlikovana je Ordenom narodnog oslobođenja i Ordenom bratstva i jedinstva, a povodom petnaestogodišnjice bitke na Sutjesci, juna 1958. godine, odlikovana je i Ordenom narodnog heroja.

Borbeni put Pete proleterske brigade[uredi]

Odmah po formiranju brigada je stavljena pod neposrednu komandu Vrhovnog štaba NOP i DVJ i angažovana je u borbama u Pivi, na Volujaku i Magliću. Kada je počeo pohod proleterskih brigada iz rejona Sutjeske, 24. juna 1942. godine, brigada je ostavljena na Zelengori i Sutjesci, gde je provela trideset teških dana. Pod pritiskom jakih italijansko-četničkih, a kasnije i nemačkih snaga, brigada se, zajedno s Hercegovačkim partizanskim odredom, kombinovanim dragačevsko-čelebićkim bataljonom, zbegom i bolnicom, u borbama od 22. jula do 2. avgusta, probila iz rejona Zelengore do Prozora. Teške borbe vodila je kod Trebičine na Treskavici, Zabrđu i Bitovnji. Od tada do ulaska u sastav Treće udarne divizije (9. novembra 1942) vodila je borbe oko Gornjeg Vakufa, Bugojna, Fojnice, Prozora i Travnika, i imala značajnu ulogu u stvaranju novih partizanskih jedinica.

Od 9. novembra 1942. do kraja januara 1943. godine bila je angažovana u borbama u dolini reke Vrbasa i centralnoj Bosni: u novembru je učestvovala u oslobođenju Jajca, a u decembru u njegovoj odbrani; 17. januara je učestvovala u oslobođenju Žepča, a potom u drugim akcijama u centralnoj Bosni. Za vreme bitke na Neretvi vodila je borbe oko Tešnja i Gornjeg Vakufa, u borbama 15/16. i 16/17. februara zajedno sa Desetom hercegovačkom i Prvom dalmatinskom brigadom zauzela jako utvrđeno uporište Prozor. Posle uspeha kod Prozora, vodila je dvadesetodnevne borbe u dolini reka Rame i Neretve. Pored ostalog, u napadima na Konjic (22/23, 24/25. i 25/26. februara) učinila je ogromne napore da zauzme ovo najvažnije i najbolje branjeno mesto na pravcu nastupanja Glavne operativne grupe u Hercegovini. U teškim borbama od 7. do 9. marta odbacila je jake snage 718. nemačke divizije u Konjic; potom je uspešno bila zaštitnica snagama koje su nastupale prema Nevesinju.

U protivofanzivi Glavne operativne grupe sa Neretve na istok boreći se prešla je put od Prenja do Nikšića i Podgorice. Najpre je učestvovala u obrambenim borbama na levoj obali reke Neretve i štitila nastupanje glavnih snaga. Vodila je teške borbe za oslobođenje i odbranu Nevesinja (marta i aprila), pa izvršila napad na Planu. U boju na Javorku (1-2. maja), zajedno sa Drugom proleterskom i Četvrtom crnogorskom brigadom, razbila je nekoliko bataljona italijana i četnika. Posle toga delovala je oko Nikšića i Podgorice. Njena dva bataljona učestvovala su u borbama sa jakim četničkim snagama u Piperima, a u boju kod Bioča u razbijanju 383. italijanskog puka.

U bici na Sutjesci na pravcu Nikšić-Šavnik vodila je ogorčene borbe sa snagama 7. SS divizije „Princ Eugen“, pa iscrpljujuće borbe na reci Komarnici i na Durmitoru. Od 4. do 13. juna njeni zadaci postali su naročito teški: zajedno sa Prvom dalmatinskom i Trećom sandžačkom brigadom obrazovala je glavnu zaštitnicu snaga Glavne operativne grupe, osiguravala Centralnu bolnicu i imala za zadatak da se na pogodnom mestu probije iz okruženja. Najteže borbe vodila je 11, 12. i 13. juna. U teškim borbama 11. i 12. juna na Vučevu pod Maglićem, kod Borovna, odbijeni su jaki neprijateljevi udari. Istovremeno je deo snaga pokušao da uspostavi mostobran na levoj obali reke Sutjeske. Brigada je, u sastavu Treće udarne divizije, 13. juna prešla Sutjesku i uz herojski napor pokušala da probije neprijateljev obruč. U sudaru s neusporedivo jačim snagama 7. SS, |118. divizije i drugih neprijateljskih jedinica, bila je razbijena. Izgubila je oko 600 boraca.

Od 13. juna do 11. septembra 1943. godine snage ove brigade delovale su razdvojeno - dva bataljona bila su u sastavu brigade u istočnoj Bosni (dolina Krijave, Ozren, Konjuh, Zvijezda, Podromanija, Foča), pa u severnoj Hercegovini i zapadnoj Crnoj Gori, a ostali delovi bili su stalno u Crnoj Gori. Od septembra do kraja 1943. godine brigada je imala značajnu ulogu u stvaranju i odbrani slobodne teritorije u zapadnoj Crnoj Gori, dolini Zete i staroj Crnoj Gori, kao i u razoružavanju italijanskih snaga i prelasku delova divizije „Taurinenze“ na stranu NOVJ. Od naročitog je značaja bila borba za uništenje Glavnog četničkog štaba za Crnu Goru, Boku i Sandžak i četničkog štaba južnog fronta (od 14. do 18. oktobra).

Od januara do sredine aprila 1944. godine brigada je bila angažovala delom snaga u dolini Zete, a delom u severnoj Crnoj Gori. Početkom aprila, pored ostalog, učestvovala je u borbama na sektoru Podgorica-Danilovgrad. U aprilu i maju vodila je teške borbe za odbranu slobodne teritorije u severoistočnoj Crnoj Gori. Istakla se u Mojkovačkoj operaciji, na Jadovniku i u prihvatu Druge proleterske i Pete krajiške divizije koje su se povlačile iz Srbije. U Andrijevičkoj i Durmitorskoj operaciji vodila je žestoke borbe u dolini Zete i bila na težištu odbrane u borbama na pravcu Podgorica-Kolašin-Mojkovac.

Januara 1945. godine brigada je prešla u istočnu Bosnu i učestvovala u borbama na pravcu Kalinovik-Sarajevo, a potom do 6. aprila u Sarajevskoj operaciji. Od oslobođenja Sarajeva do kraja rata najpre je delovala u Bosanskoj krajini, zatim je bila angažovana u Karlovačkoj operaciji, pa u likvidaciji snaga nemačke grupe armija „E“ u Sloveniji.

Kao jedna od prvih šest proleterskih brigada, kao jedinica koja je tri puta imala veoma značajnu ulogu u zaštiti ranjenika, niza vojnih uspeha i značajnog političkog rada dva puta je popunjavana borcima iz drugih republika (1942. iz Dalmacije i Bosne, a 1945. iz Srbije); 1942. u njenom sastavu je bio Zijametski bataljon iz Bosne, a 1944/45. bataljon sastavljen od građana SSSR-a koji su pobegli iz nemačkog zarobljeništva. U jedinicama ove brigade bilo je i dosta Italijana, Albanaca i pripadnika drugih narodnosti.

Narodni heroji Pete proleterske brigade[uredi]

Neki od 46 boraca Pete proleterske crnogorske udarne brigade, koji su proglašeni za narodne heroje Jugoslavije su:

Literatura[uredi]