Pustinja

Iz projekta Википедија

Pustinja u Namibiji

Pustinja je područje koje zbog velike oskudice vlage nema razvijen vegetativni pokrivač. Iako su pustinje najpoznatije po održavanju veoma malo života, one zapravo pružaju utočište mnogim živim bićima koja obično ostaju sakrivena (posebno tokom dnevnog svetla) kako bi sačuvala vlagu. Približno jednu trećinu Zemljinog kopna čine pustinje.

Pustinjski krajolici imaju zajednička obeležja. Pustinjsko tlo je često sastavljeno većinom od peska, a u takvim pustinjama postoje peščane dine. Izgled stenovitog terena je tipičan i odražava minimalan razvoj tla i razasutost vegetacije. Najniži delovi zemlje mogu biti ravnice pokrivene solju. Eolski (delovanjem vetra) procesi su glavni faktori u oblikovanju pustinjskih krajolika.

Pustinje ponekad sadrže vredna ležišta minerala koja su se oblikovala u aridnoj okolini ili su bila izložena eroziji. Budući da su pustinje suva područja, one su idealna mesta za očuvanje fosila i ljudskih rukotvorina.

U Kepenovoj klasifikaciji klime pustinje su označene kao (BW).

[uredi] Vrste pustinja

Većina klasifikacija pustinja temelji se na kombinaciji broja kišovitih dana, ukupne količine godišnjih padavina, temperature, vlažnosti ili ostalih faktora. Peveril Migs je 1953 godine podelio pustinjska područja na Zemlji u tri kategorije prema količini primljenih padavina. U tom sada široko prihvaćenom sastavu ekstremno aridne zemlje imaju najmanje 12 uzastopnih meseci bez padavina, aridne zemlje imaju manje od 250 milimetara godišnje, a poluaridne zemlje imaju srednju godišnju količinu padavina između 250 i 500 milimetara. Aridne i ekstremno aridne zemlje čine pustinje, dok se poluaridni travnjaci uopšteno odnose na stepe.

Ipak, sama aridnost ne može omogućiti pouzdan opis šta je to pustinja. Na primer, Feniks u Arizoni primi manje od 250 milimetara padavina godišnje, pa se odmah vidi da je smešten u pustinji. Džordž Bruks na Aljasci takođe primi manje od 250 milimetara padavina godišnje, ali se ipak ne prepoznaje kao pustinjsko područje.

Razlika leži u nečemu nazvanom "potencijalna evapotranspiracija",tako da bi jednostavna definicija pustinje bila: mesto gde isparavanje prelazi količinu padavina.

Zato postoje različiti oblici pustinja. Hladne pustinje mogu biti pokrivene snegom; takva mesta ne primaju mnogo padavina, a ono što padne ostaje smrznuto u snežnom pokrivaču; takve se pustinje obično odnose na područja prekrivena tundrom ako postoji kratko razdoblje s temperaturama iznad smrzavanja, ili na ledenu kapu ako temperatura ostaje ispod tačke smrzavanja tokom cele godine, ostavljajući tako zemlju gotovo potpuno beživotnu.

Većina nepolarnih pustinja su vruća područja zbog malenih količina vode. Voda ima rashlađujući ili barem ublažavajući učinak u okolinama gde je ima u izobilju. U nekim delovima sveta pustinje su nastale efektom kišne sene u kojoj vazdušne mase gube većinu svoje vlage dok se kreću preko planinskog lanca. Ostala su područja aridna zbog veoma velikih udaljenosti od najbližih dostupnih izvora vlage (u nekim delovima u unutrašnjosti kontinenata na umerenim širinama, posebno u Aziji).

Pustinje se takođe svrstavaju po svom geografskom položaju i prevladavajućem vremenskom podneblju na:

Nekadašnje pustinje koje se danas nalaze u nearidnim okolinama nazivaju se paleopustinje, dok se ekstraterestričke pustinje nalaze na drugim planetama.

[uredi] Pustinjska obeležja

Pesak pokriva samo oko 20 procenata Zemljinih pustinja. Većina peska se nalazi u peščanim pokrivačima i peščanim morima.

Skoro 100 posto pustinjskih površina su ravnice gde je eolska deflacija izložila slobodan šljunak koji se sastoji od malih oblutaka s povremenim krupnijim šljunkom.

Preostale površine aridnih zemalja su sastavljene od izloženih izbijanja kamene podloge, pustinjskih tala i fluvijalnih taloženja koje uključuju aluvijalne nanose, slane pustinje, pustinjska jezera i oaze. Izbijanja kamene podloge se obično javljaju kao malene planine okružene prostranim erozijskim ravnima.

[uredi] Tla

Tla oblikovana u aridnim podnebljima su pretežno mineralna (klasifikovana kao aridisoli) s malim organskim sadržajem poput soli. Uzastopna akumulacija vode u nekim vrstama tla uzrokuje stvaranje različitih slanih slojeva. Kalcijum karbonat koji se taloži otapanjem, može povezati pesak i šljunak u tvrde slojeve nazvane "kalcret" koji oblikuju slojeve debele i do 50 metara.

Kališe je sloj crvenkasto-smeđe do bele boje koji se nalazi u mnogim vrstama pustinjskog tla. Kališe se obično pojavljuje u obliku gruda ili kao prevlaka na mineralnim zrnima oblikovanim složenim međusobnim delovanjem vode i ugljenik-dioksida kog oslobađa korenje biljaka ili raspadajući organski materijal.

[uredi] Vegetacija

Većina pustinjskih biljaka su kserofiti, tj. podnose sušu i slan teren. Neke biljke pohranjuju vodu u svojim listovima, korenju i stabljikama. Druge pustinjske biljke imaju dugo cevasto korenje koje prodire kroz vodenu ploču, učvršćuje tlo i kontroliše eroziju. Stabljike i listovi nekih biljaka smanjuju brzinu peščanih vetrova te štite tlo od erozije.

Za pustinje je tipično da imaju biljni pokrivač koji je razasut i veoma različit. Sonorska pustinja na američkom jugozapadu ima najsloženiju pustinjsku vegetaciju na Zemlji. Veliki saguaro kaktusi pružaju utočište za pustinjske ptice te imaju ulogu pustinjskih "stabala".

Iako se za kaktuse često misli da su karakteristične pustinjske biljke, postoje i druge vrste biljaka koje su se dobro prilagodile aridnoj okolini. U te se biljke ubrajaju porodica graška i suncokreta. Hladne pustinje kao preovlađujuću vegetaciju imaju trave i grmlje.

[uredi] Voda

Kiša u pustinjama pada povremeno, dok su oluje u pustinji često silovite. U Sahari je izmereno da je jednom palo 44 milimetara kiše u vremenu od 3 sata. Velike oluje u Sahari mogu doneti 1 milimetar u minutu. Obično se suvi rečni tokovi, nazvani vadi, mogu brzo napuniti nakon obilnih kiša, pa nastale bujice čine ta korita opasnima.

Iako u pustinjama padne malo kiše, one primaju vodu koju zemlja ne može upiti iz jednodnevnih ili kratkotrajnih korita koja se pune kišom i snegom s obližnjih planina. Ti tokovi pune korita gustim blatnim muljem te obično prenose popriličnu količinu sedimenta na dan ili dva. Iako se većina pustinja nalazi u uvalama sa zatvorenim ili unutrašnjim oticanjem, kroz nekoliko pustinja prolaze 'egzotične' reke koje odvode vlastitu vodu izvan pustinje. Takve reke prodiru kroz tla i isparavaju ogromne količine vode na svom prolasku kroz pustinje, ali ipak njihovi tokovi zadržavaju svoj kontinuitet. Reke Nil, Kolorado i Žuta reka jesu 'egzotične' reke koje teku kroz pustinje da dostave svoje sedimente do mora.

Jezera nastaju tamo gde ima dovoljno kiše ili otopljene vode u unutrašnjim slivovima. Pustinjska jezera su obično plitka, privremena i slana. S obzirom da su ta jezera plitka te imaju maleni nagib dna, žestina vetra može uzrokovati da se jezerske vode kreću preko mnogo kvadratnih kilometara. Kada se jezera osuše posle njih ostaje slana kora ili hardpan. Ravna površina sastavljena od gline, blata ili peska obavijenog korom soli naziva se slanište.

[uredi] Mineralna bogatstva

U aridnim zemljama se kao posledica uticaja klime javljaju geološki procesi koji su oblikovali, poboljšali ili sačuvali neka mineralna ležišta. Podzemna voda ispire mineralne rude i ponovno ih taloži u područjima blizu razine podzemne vode. Taj proces ispiranja koncentriše minerale u rudu koja se može iskopavati.

Isparavanje u aridnim zemljama povećava mineralnu akumulaciju u pustinjskim jezerima. Slaništa takođe mogu biti izvori mineralnih ležišta nastalih isparavanjem. Isparavanje vode u zatvorenim slivovima taloži minerale poput gipsa, različitih soli (uključujući natrijum nitrat i natrijum hlorid) i borata. Minerali koji se oblikuju u isparavajućim ležištima zavise od sastava i temperature slanih voda u vreme taloženja.

Značajni izvori isparavanja javljaju se u pustinjama Velikog basena u SAD-u. Mineralna ležišta su se proslavila zahvaljujući "timovima s 20 mula" koji su nekad od Doline smrti do železnice vukli vagone natovarene boraksom iz koga se dobija Bor. Ukupna vrednost hemikalija proizvedenih iz jezera Sirles prelazi vrednost od 1 milijarde američkih dolara($).

Pustinja Atakama u Južnoj Americi jedinstvena je među svetskim pustinjama po svom velikom izobilju mineralnih soli. Od sredine XIX veka u Atakami se iskopava natrijum nitrat koji služi za proizvodnju eksploziva i đubriva. Za vreme Prvog svetskog rata iskopano je skoro 3 miliona tona natrijum nitrata.

Vredni minerali smešteni u aridnim zemljama uključuju bakar u Sjedinjenim Državama, Čileu, Peruu i Iranu; gvožđe, olovo i cink u Australiji; Hromit u Turskoj; zlato, srebro i ležišta urana u Australiji i Sjedinjenim Državama. Nemetalni mineralni izvori i stene kao što su berilijum, tinjac, litijum, glina, plavućac i troska takođe se javljaju u aridnim područjima. Natrijum karbonat, sulfat, borat, nitrat, litijum, brom, jod, kalcijum i jedinjenja stroncijuma se nalaze u sedimentima i slanim vodama blizu površine koje su oblikovane isparavanjem unutrašnjih vodenih površina, često za vreme nedavnih geoloških vremena.

Sastav reke Grin u Koloradu, Vajomingu i Juti sadrži ležišta u aluvijalnim nanosima i isparenim slaništima stvorenih u ogromnom jezeru čija se razina menjala milionima godina. Svetski značajna ležišta trone, glavnog izvora natrijumovih jedinjenja i tankih slojeva naftnog škriljca bili su stvoreni u aridnoj sredini.

Neka od najbogatijih područja naftom na Zemlji nalaze se u aridnim i semiaridnim područjima Afrike i Bliskog Istoka, iako su se naftna polja prvo razvila u plitkim morskim vodama. Nedavna klimatska promena smestila je te rezerve u aridnu okolinu.

Ipak se pretpostavlja da su ostale naftne rezerve eolskog postanka pa se i danas nalaze u vlažnim područjima. Rotligends, rezervoar ugljovodonika u Severnom moru, povezan je sa važnim ležištima nastalim isparavanjem. Većina glavnih američkih izvora ugljovodonika verovatno dolaze iz eolskih pesaka. Stari slojevi aluvijalnog nanosa takođe mogu biti rezervoari ugljovodonika.