Rat u Bosni i Hercegovini

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Rat u Bosni i Hercegovini
Deo
Skupština Bosne i Hercegovine u plamenu (levo); Ratko Mladić sa grupom oficira i vojnika VRS (gore desno); norveški pripadnik OUN na Sarajevskom aerodromu (dole desno).
Skupština Bosne i Hercegovine u plamenu (levo); Ratko Mladić sa grupom oficira i vojnika VRS (gore desno); norveški pripadnik OUN na Sarajevskom aerodromu (dole desno).
Vreme: 1. mart 199214. decembar 1995.
Lokacija: Bosna i Hercegovina
Uzrok rata: Otcepljenje Bosne i Hercegovine od SFRJ
Rezultat: Dejtonski mirovni sporazum
Promene u teritoriji:
Sukobljene strane
Bosna i HercegovinaRepublika Bosna i Hercegovina
Zastava NATO-a NATO (1995)
Zastava {{{genitiv}}} Hrvatska Republika Herceg-Bosna
Zastava Hrvatske Hrvatska
Republika SrpskaRepublika Srpska
Flag of FR Yugoslavia.svg SR Jugoslavija (1992-1994)
Flag of AP Western Bosnia (1993-1995).svgAutonomna Pokrajina Zapadna Bosna (1993—1995)
Zapovednici
Bosna i HercegovinaAlija Izetbegović
Bosna i HercegovinaSefer Halilović
Bosna i HercegovinaRasim Delić
HrvatskaFranjo Tuđman
Flag of the Croatian Republic of Herzeg-Bosnia.svgMate Boban
Flag of the Croatian Republic of Herzeg-Bosnia.svgDario Kordić
Flag of the Croatian Republic of Herzeg-Bosnia.svgMilivoj Petković
Republika SrpskaRatko Mladić
Republika SrpskaRadovan Karadžić
SrbijaFlag of FR Yugoslavia.svgSlobodan Milošević
Jačina
Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg ARBiH
~100.000 vojnika
~50 tenkova
Logo of Croatian Defence Council.svg HVO
~50.000 vojnika
~50 tenkova
~preko 500 topova[1]
Emblem Republika Srpska Army.svg VRS
~50-80.000 vojnika
~300 tenkova
~preko 800 topova[1]
Gubici
31.270 mrtvih vojnika
32.723 mrtvih civila
5.439 mrtvih vojnika
1.899 mrtvih civila
20.649 mrtvih vojnika
3.555 mrtvih civila
{{{podaci}}}
Rat u Bosni i Hercegovini
1992.
Sijekovac - Zvornik - Kupres - Kupres - Bradina - Sarajevo - Dobrovoljačka - Tuzla - Prijedor - Foča - Lipanske Zore - Derventa - Koridor - Višegrad - Vrbas - Goražde - Trnovo - Mitrovdanska ofanziva
1993.
Kravica - Lukavac - Sadejstvo - Cerska - Ahmići - Neretva - Drina - Muslimansko-hrvatski sukob
1994.
Markale - Zvezda - Tigar-sloboda - Breza - Jesen - Grmeč - Štit
1995.
Kapija - Plamen - Deblokada Sarajeva - Krivaja - Stupčanica - Srebrenica - Leto - Oluja - Markale - Namerna sila - Maestral - Mrkonjić Grad - Una - Sana - Uragan - Južni potez - Vaganj

Rat u Bosni i Hercegovini je prihvaćen naziv za vojni sukob na području Bosne i Hercegovine koji je trajao od 1. marta 1992. do 14. decembra 1995. Ovaj rat se često opisuje i kao građanski rat u Bosni i Hercegovini, Odbrambeno-otadžbinski rat (za Srbe i Republiku Srpsku) ili agresija na Bosnu i Hercegovinu (za Bošnjake u Bosni i Hercegovini) te kao Domovinski rat (za Hrvate u Bosni i Hercegovini).

Istorija Bosne i Hercegovine
Flag of Bosnia and Herzegovina.svg

Ovaj članak je deo serije o
istoriji Bosne i Hercegovine

Ova kutijica: pogledaj  razgovor  uredi
Kategorija: Istorija Bosne i Hercegovine

Oružani sukobi su počeli nakon referenduma za nezavisnost koji je održan 29. februara i 1. marta 1992. godine. Rat je završen potpisivanjem Dejtonskog sporazuma. Procenjuje se da je tokom rata stradalo oko 100.000 ljudi, dok je raseljeno oko 1.800.000 ljudi.

Političko stanje pre početka rata[uredi]

Raspad Jugoslavije[uredi]

Rat u Bosni i Hercegovini je usko vezan sa raspadom Jugoslavije. Jugoslovenska kriza počinje slabljenjem dotadašnje komunističke vlasti, što se može okarakterisati kao deo opštih promena koje su uslijedile završetkom Hladnog rata u svetu. U slučaju Jugoslavije, komunizam je sve više gubio ideološku snagu pred jačanjem nacionalizma krajem osamdesetih godina 20. veka.

Situacija u SR Bosni i Hercegovini[uredi]

Etnička kompozicija stanovništva po opštinama u SR BiH 1991.
Etnička kompozicija stanovništva po naseljenim mjestima u SR BiH 1991.

Popis stanovništva na dan 31. marta 1991. godine za SR Bosnu i Hercegovinu navodi ukupno 4.354.911 stanovnika. Od toga su 1.902.869 stanovnika (43,7%) bili Muslimani, 1.364.363 (31,3%) Srbi, 752.068 (17,3%) Hrvati, dok su 7,7 % činili pripadnici drugih nacija i Jugosloveni. Muslimani su bili većina u 45 opština (u 13 relativna, u 31 apsolutna), Srbi u 34 opština (5 relativna, 29 apsolutna), a Hrvati su bili većina u 20 opština (6 relativna, 14 apsolutna).

Na prvim izborima u SR Bosni i Hercegovini 1990. godine pobedile su tri najveće nacionalne stranke u zemlji. Parlamentarna većina je sastavljena od poslanika Stranke demokratske akcije (SDA), Srpske demokratske stranke (SDS) i Hrvatske demokratske zajednice (HDZ).[2] Nacionalne stranke su, bez obzira na povremena prepucavanja i uzajamne optužbe oko metoda agitacije (npr. neretko vezane zelene muslimanske zastave i hrvatske šahovnice) i bojazan da se ne napravi politički savez Bošnjaka i Hrvata protiv Srba, ipak uspostavile prećutni savez. Iako su se programski i politički međusobno razlikovale, osnovni razlog koji ih je povezivao i stvarao idilu harmonije i tolerancije bio je antikomunizam, odnosno zajednička želja da dotadašnjoj socijalističkoj vlasti u zemlji dođe kraj. Stranke su podelile vlast po nacionalnom ključu, tako da je za predsednika Predsedništva Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine izabran Musliman Alija Izetbegović, za predsednika Skupštine Srbin Momčilo Krajišnik, a za predsednika Vlade Hrvat Jure Pelivan. Sporazum o podeli vlasti funkcionisao je za vrijeme izborne trke, u pobedi na izborima, te u podeli funkcija, čime je u stvari i okončan.

Raspad SFRJ, započet proglašenjem nezavisnosti Slovenije i kratkotrajnim ratom protiv JNA, nastavio se intenziviranjem napora Hrvatske za sticanje nezavisnosti. U Hrvatskoj su u leto 1991. godine intenzivirani ratni sukobi između JNA i Hrvatske vojske (tada republičkog Ministarstva unutarnjih poslova /MUP/ i jedinica Zbora Narodne garde /ZNG/). Nakon isteka tromesečnog moratorijuma na proglašenje nezavisnosti, sklopljenog uz posredovanje predstavnika Evropske zajednice na Brionima u julu 1991. godine, JNA proglašava delimičnu mobilizaciju 3. oktobra 1991. godine, a Hrvatska 8. oktobra 1991. godine proglašava prekid svih veza s ostatkom SFRJ.

Skupština SR Bosne i Hercegovine je glasovima SDA i HDZ-a 142 (59,16%) preglasala srpske predstavnike, reagujući na događaje u SFRJ, 15. oktobra 1991. godine donela „Akt o reafirmaciji suverenosti Republike Bosne i Hercegovine“. Tim činom odlučeno je da se povuku predstavnici SR Bosne i Hercegovine iz rada saveznih organa dok se ne postigne dogovor između svih republika koje sačinjavaju Jugoslaviju, ali je i donošenjem akta bez postojanja dvotrećinske većine došlo do anuliranja važećeg Ustava SR Bosne i Hercegovine. Ovaj akt je doprineo stvaranju međunacionalne napetosti u SR Bosni i Hercegovini i bio uvod u predstojeće ratne sukobe.[traži se izvor od 01. 2014.]

Na skupštini krnjeg Predsedništva i krnje Vlade SR Bosne i Hercegovine donesena je odluka prema kojoj se regruti i rezervni sastav neće slati u JNA. Ujedno, Muslimani i Hrvati su mobilisali rezervni sastav MUP-a SR Bosne i Hercegovine koji su upućeni prema Bosanskoj Gradišci i Bosanskoj Kostajnici.

Od sredine septembra do sredine novembra 1991. godine, oslanjajući se na opštine u kojima je osvojio vlast, SDS uspostavlja srpske autonomne oblasti (SAO), koje su u svim svojim djelovanjima bile nezavisne od centralne vlasti. Kao rezultat muslimanske i hrvatske želje za otcepljenjem SR Bosne i Hercegovine iz Jugoslavije i sve veće međunacionalne napetosti usledio je referendum srpskog naroda, 9. i 10. novembra 1991. godine, na kojem su Srbi izglasali uspostavljanje samostalne srpske republike u granicama SR Bosne i Hercegovine, sa namerom ostanka u SFRJ. Delovi vlade u Sarajevu, sastavljeni od Muslimana i Hrvata, izneli su stav da je referendum neustavan i nevažeći, tako da nisu preduzeli nikakve dalje mere. HDZ BiH je, međutim, 12. novembra 1991. godine proglasio Hrvatsku zajednicu Posavine u Bosanskom Brodu, a 18. novembra 1991. godine u Grudama je proglašena i Hrvatska Republika Herceg-Bosna (HRHB).

Srbi su 9. januara 1992. godine „autonomne oblasti“ formalno proglasili imenom republikom, pod nazivom Srpska Republika Bosna i Hercegovina (kasnije preimenovana u Republika Srpska) pre nego što je Skupština SR Bosne i Hercegovine 25. januara 1992. donela odluku da se raspiše referendum o nezavisnosti SR Bosne i Hercegovine.

Tok rata[uredi]

Rast napetosti u SR Bosni i Hercegovini doveo je do masovnog ličnog naoružavanja i porasta broja incidenata. Od jeseni 1991. godine do početka rata, širom SR Bosne i Hercegovine dolazi do brojnih incidenata. JNA je dovela pojačanje oko Mostara, čemu su se javno usprotivile lokalne vlasti. Vojska je napala hercegovačko selo Ravno početkom oktobra 1991. kako bi odblokirala put ka Dubrovniku.

Uprkos protivljenju Srba, jednog od tri konstitutivna naroda u SR Bosni i Hercegovini, raspisan je referendum o nezavisnosti SR Bosne i Hercegovine, koji je proveden 29. februara i 1. marta 1992. godine, a na kojem je 64-67% biračkog tela izašlo na glasanje, a gotovo 98% je glasalo za nezavisnost.

Prvi sukobi[uredi]

Sahrana tokom opsade Sarajeva 1992.

Tačan datum početka rata i prva žrva su predmet spora između Bošnjaka, Hrvata i Srba. Na dan 1. marta 1992. drugog dana referenduma o nezavisnosti SR Bosne i Hercegovine, pripadnik Zelenih beretki Ramiz Delalić je pucao na srpsku svadbenu povorku na Baščaršiji i pritom ubio mladoženjinog oca Nikolu Gardovića. Događaj je poznat kao ubistvo starog svata ispred Stare crkve na Baščaršiji. Naoružani Srbi su iste večeri podigli barikade po Sarajevu, a u razdoblju od 1. do 5. marta podigli su barikade i u još nekim gradovima (Šamac, Derventa, Odžak). Muslimani su kontrolisali centar Sarajeva, dok su Srbi kontrolisali ostatak grada, kao i uzvišenja oko njega. Nakon apela javnosti, Karadžić i Izetbegović su 3. marta održali sastanak u štabu JNA u centru Sarajeva uz posredovanje generala JNA Milutina Kukanjca. Nakon oštre rasprave, Karadžić i Izetbegović su se saglasili da red u gradu održavaju mešovite patrole JNA i policije. Međutim, tokom marta usledili su manji oružani sukobi uz upotrebu vatrenog oružja i podizanje barikada u većini gradova u SR Bosni i Hercegovini. Tom prilikom ubijeno je ili ranjeno više desetina osoba.

Tokom marta nacionalna rukovodstva završavaju pripreme za početak rata. Potkraj marta beleže se mestimična puškaranja (23. marta u Goraždu; 29. marta u Kupresu, Mostaru i Derventi), da bi se sukobi od početka aprila 1992. proširili na celu SR Bosnu i Hercegovinu. Sukobi u Bosni i Hercegovini otpočeli su napadima regularne vojska Republike Hrvatske tokom marta 1992. godine, napadima na teritoriju Bosne i Hercegovine u rejonima Bosanski Brod, Kupres i dolini Neretve. Hrvatske paravojne snage su 23. marta napale iz pravca Neuma artiljerijom i pješadijom selo Hrasno. Šest pripadnika rezervnog sastava JNA poginulo u napadu jedinica HOS-a na rubnom području opštine Neum. Po naređenju Kriznog štaba HDZ za Bosansku Posavinu 25. marta je blokiran put između Bosanske Krajine i Srbije. U mestašcu Sijekovac kod Bosanskog Broda su u noći između 26. i 27. marta Vojska Republike Hrvatske koja je prešla reku Savu i u saradnji sa muslimanskim paravojnim jedinicama počinila težak zločin i ubila 9 srpskih civila. U masakru u Sijekovcu je stradalo ukupno 46 Srba.[3] Ovim masakrom su započeti veliki oružani sukobi u SR Bosni i Hercegovini. Dva bataljona 108. brigade ZNG u sadejstvu s lokalnim hrvatsko-muslimanskim formacijama su 28. marta napale sela između Bosanskog Broda i Dervente. Jedinice HOS-a, ZNG-a i drugih formacija u 06.00 časova 3. aprila otpočele napad na Kupres i njegova sela Donji Malovan, Blagaj, Zanaglina, Gornje Ravno, Donje Ravno, Bukovsko, Riliće, Begovo Selo. Srpske paravojne snage predvođene Arkanom su 1. aprila zauzele Bijeljinu, važan saobraćajni čvor na severoistoku SR Bosne i Hercegovine, i ubili više civila. Alija Izetbegović je 4. aprila proglasio opštu mobilizaciju.[4]

Kao odgovor na izbijanje otvorenih sukoba, građani Sarajeva su 5. aprila organizovali velike antiratne proteste, suprostavivši se nacionalizmu. Do sličnih protesta je došlo i u Mostaru i drugim gradovima SR Bosne i Hercegovine.[5] U Sarajevu su protestanti ušli u zgradu parlamenta, a kada su krenuli prema sedištu Srpske demokratske stranke u obližnjem hotelu Holidej In, na njih je otvorena vatra i tom prilikom su ubijene dve osobe, Suada Dilberović i Olga Sučić, koje Bošnjaci i Hrvati smatraju prviv žrtvama rata. Odgovor JNA na ove događaje u Sarajevu je bio početak opsade Sarajeva.

Evropska zajednica je 6. aprila priznala SR Bosnu i Hercegovinu za nezavisnu državu na osnovu izveštaja Badinterove komisije o referendumu u Bosni i Hercegovini, 29. februara 1992. godine.[6] Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini proglasila je rano ujutro 7. aprila u Sarajevu u hotelu Holidej In nezavisnost Republike Srpske Bosne i Hercegovine, koja „može stupati u zajednice sa drugim subjektivitetima u Jugoslaviji“. Prema saopštenju sa potpisom Momčila Krajišnika, Skupština je obavještena da su dr Biljana Plavšić i prof. dr Nikola Koljević dali ostavke na položaj članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine, u kome poslije toga ostaju samo tri muslimanska i dva hrvatska predstavnika. Svi ministri srpske nacionalnosti su 8. aprila napustili Vladu SR BiH. 90% milicionera srpske nacionalnosti napustilo je MUP SR Bone i Hercegovine i prešlo srpskom MUP-u, izjavio je ministar za unutrašnje poslove Srpske Republike Bosne i Hercegovine Mićo Stanišić.[traži se izvor od 09. 2013.] Krnje Predsjedništvo SR Bosne i Hercegovine u Sarajevu, koje je pruzelo ingerencije Skupštine, proglasilo je stanje neposredne ratne opasnosti kao i izmjenu naziva Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina u Republika Bosna i Hercegovina te ukinulo Republički štab Teritorijalne odbrane i obrazovalo Štab Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine na čelu sa komandantom pukovnikom Hasanom Efendićem. U Grudama osnovano Hrvatsko vijeće odbrane (HVO) kao „jedini institucionalni oblik odbrane“ Hrvata u Bosni i Hercegovini.

Srpske snage su zauzele Zvornik 9. aprila. Jedinice Užičkog korpusa JNA su 16. april oko 13.00 časova ušle u Višegrad i preuzele kontrolu nad cijelim gradom. Krizni štab SDS preuzeo 17. april je kontrolu nad Fočom. Dana 2. maja napadnuti vojni objekti u Sarajevu - Dom JNA, Kasarna Maršal Tito, Komanda 2. Vojne oblasti i Vojna bolnica. Na Skenderiji masakrirana kolona vojnih sanitetskih vozila. Počelo granatiranje Sarajeva (uništena glavna pošta, zgrada Predsedništva Bosne i Hercegovine). Srbi na aerodromu hapse predsednika Republike Bosne i Hercegovine, Aliju Izetbegovića, koji se vraćao iz Lisabona i odvode ga u štab JNA u Lukavici. Sutradan je prilikom razmene Izetbegovića za jedinice JNA iz centra Sarajeva, u Dobrovoljačkoj ulici došlo do presretanja kolone od strane muslimanskih jedinica i tom prilikom je poginuo 42, ranjen 71 i zarobljeno 215 pripadnika JNA. Izetbegović oslobođen. Srpske snage zauzele Derventu. Predsjedništvo Jugoslavije donijelo je odluku o ubrzanom povlačenju iz Bosne i Hercegovine svih građana Savezne Republike Jugoslavije koji se nalaze na službi u JNA u toj Republici.

1993.[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Masakr u Kravici, Bošnjačko-hrvatski sukob i Vens-Ovenov plan

1994.[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Masakr na Markalama

1995.[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Masakr u Srebrenici, Masakr na Kapiji, Masakr na Markalama i NATO bombardovanje Republike Srpske
Memorijalno groblje u Potočarima
  • 11. jul - Vojska Republike Srpske zauzima[traži se izvor od 08. 2011.] Srebrenicu, jednu od najvažnijih muslimanskih enklava.
  • 16. jul - Haški tribunal podigao optužnicu protiv Radovana Karadžića i komandanta Vojske Republike Srpske, Ratka Mladića, zbog opsade i granatiranja Sarajeva.
  • 7. avgust - Avion hrvatskog RV i PVO ubija na Petrovačkoj cesti 9 civila koji beže iz Krajine, a ranjava 50.
  • 28. avgust - Još jedna stravična eksplozija na pijacu Markale u Sarajevu. Bilans - 37 osoba poginulo. Srbi i po treći put optuženi.
  • 29. avgust - Najviše rukovodstvo Republike Srpske ovlastilo predsednika Srbije, Slobodana Miloševića, da zastupa RS na mirovnim pregovorima.
  • 30. avgust - Avijacija NATO pakta otpočela žestoke vazdušne udare po Republici Srpskoj, uništavajući najvažnije vojne i komunikacijske objekte.
  • 8. septembar - RS službeno priznata kao jedan od dva entiteta u Bosni i Hercegovini.
  • 14. septembar - Posle dvonedeljnih vazdušnih udara NATO avijacije, Srbi su povukli teško naoružanje oko Sarajeva čime je bila okončana troipogodišnja opsada ovog grada.
  • 5. oktobar - Jedan od ključnih pregovarača u ostvarivanju mirovnog sporazuma, Ričard Holbruk (diplomata iz SAD), proglasio dvomesečno primirje u Bosni i Hercegovini. Do tog dana, ofanziva udruženih bošnjačko-hrvatskih snaga svela teritoriju Srba na manje od 50% teritorije Bosne i Hercegovine.
  • 16. novembar - Haški tribunal dopunio optužnicu protiv Karadžića i Mladića, stavljajući im na teret odgovornost za masakr u Srebrenici.
  • 21. novembar - Posle tronedeljnih pregovora, u američkoj vojnoj bazi Dejton potpisan mirovni sporazum koji je okončao rat u Bosni i Hercegovini. Sporazum potpisali Slobodan Milošević, Franjo Tuđman i Alija Izetbegović.
  • 14. decembar - U Parizu svečano ratifikovan Dejtonski sporazum.

Dejtonski mirovni sporazum[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Dejtonski mirovni sporazum
Srpsa porodica se seli iz mjesta kod Modriče koje je pripalo Federaciji BiH posle Dejtonskog sporazuma

Dejtonski mirovni sporazum je dogovor potpisan u vazduhoplovnoj bazi Rajt-Paterson kod Dejtona, u američkoj državi Ohajo, kojim se zvanično prekinuo rat u Bosni i Hercegovini (1992—1995).

Konferencija je trajala od 1. novembra do 21. novembra 1995. godine. Glavni učesnici su bili tadašnji predsednik Republike Srbije Slobodan Milošević, predsjedavajući Predsjedništva Bosne i Hercegovine Alija Izetbegović, predsjednik Republike Hrvatske Franjo Tuđman, američki posrednik Ričard Holbruk i general Vesli Klark. Sporazum je zvanično potpisan u Parizu, 14. decembra.

Uloga međunarodne zajednice[uredi]

Pod međunarodnom zajednicom u ratu i Bosni i Hercegovini se prvenstveno ubrajaju Unprofor, NATO, Evropska unija, Organizacija ujedinjenih nacija i Sjedinjene Američke Države kao i druge države i međunarodne paravojne formacije koje su imale relativno značajan doprinos u tok zbivanja u Bosni i Hercegovini. Međunarodne snage angažovane na teritoriji Bosne i Hercegovine su pretrpjele značajne gubitke (320 poginulih vojnika Unprofor-a i brojni ranjeni).

Jedan od prvih poteza koji mnogi danas karakterišu kao inicijalna greška koja je značajno doprinijela procesu raspada Jugoslavije je bila unilteralna odluka Nemačke o priznanju Hrvatske nezavisnosti. Taj potez je stavio Bosnu i Hercegovinu u izuzetno nezgodnu poziciju. Ulogu u širenju tendencioznih informacija i dezinformacija o ratu u zapadnim medijima, kojima je sukob prikazan kao borba Muslimana i Hrvata protiv Srba, imale su i agencije za odnose sa javnošću, poput Ruder Fina.[7]

Pripadnici Unprofor-a u Sarajevu 1993.

Pogoršanje krize u Jugoslaviji međunarodna zajednica je primila sa polovičnim reakcijama i merama kao što je bilo implementacija mirovnih posmatrača po mandatu OUN-a koji nisu imali kapacitet da preduzmu značajne mere kako bi ublažili ili poboljšali efekte krize. Sama impotentnost međunarodne zajednice je ohrabrila nacionalističke vođe i one kojima je put u rat već bio zacrtan kao dugoročni cilj. Čitav niz rezolucija koje su izglasane pri OUN-u nisu imale metod primjene osim rezolucija koje su uspostavile embargo oružja za sve države bivše Jugoslavije i ekonomski embargo protiv Jugoslavije. Obe rezolucije su u manjoj ili većoj meri takođe kršene tokom rata.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :