Realizam u srpskoj književnosti
 |
Ovom članku ili jednom njegovom delu je potrebno prerađivanje.
|
Sadržaj |
Prozni realisti [uredi]
Realizam je otkrio malog čovjeka i njegov svijet. Srpski realisti svoju pažnju poklanjaju raznolikim vidovima narodnog života - od onih prastarih, folklornih, do onih koje je donijelo novo doba. Oni teže da što vjernije prenesu način življenja, običaje, naravi i način govora u pojedinim krajevima. U književnost ulazi regionalna tematika, a u njen jezik prodiru dijalekatska obilježja. Realisti su sa poznavanjem i razumijevanjem prikazali porodične i društvene prilike na selu i u malom gradu, dok su od modernog grada i od evropskog načina života zazirali.
Srpski realizam obuhvata široke i raznovrsne književne pojave u velikom vremenskom periodu. Najraniji pisci te orijentacije pojavili su se još 60-ih godina, u jeku romantizma. To su Jakov Ignjatović (1822-1889) i Stefan Mitrov Ljubiša (1824-1878), oba iz generacije Branka Radičevića. Ignjatović potiče iz srpske dijaspore (rođen je u Sentandreji, u srcu današnje Mađarske). Pošto se okušao u raznim književnim žanrovima i u politici, on se kao četrdesetogodišnjak prihvatio rada na romanu i pripovjeci iz savremenog života. Uprkos slabostima u umjetničkoj obradi, jeziku i stilu, on je snažan pisac, pronicljiv posmatrač života, vrstan poznavalac ljudi. On je jedini istinski romansijer među srpskim realistima, orijentisanim pretežno prema pripovjeci. Ljubiša potiče s krajnjeg juga, iz patrijarhalne primorske opštine Paštrovići kod Budve. Nazvan je „Njegošem u prozi“ zato što je slično velikom pjesniku prikazivao narodnu istoriju i „način življenja, mišljenja i razgovora“ ljudi svog kraja, koristeći forme usmenog pripovjedanja i stil „pučkog krasnorječja“. Među njegovim pripovijetkama ima i remek-djela (Kanjoš Macedonović).
Od 70-ih godina realizam postaje vodeći pravac. U to vreme središte kulturnog i književnog života pomera se iz Vojvodine u Srbiju, iz Novog Sada u Beograd. Programske osnove realizma formulisao je socijalista Svetozar Marković (1846-1875) u člancima Pevanje i mišljenje i Realnost u poeziji. Najpotpuniji izraz novi pravac dobija u pripovjeci iz narodnog života, čiji su tvorci Milovan Glišić (1847-1908), Laza Lazarević (1851-1891) i Janko Veselinović (1862-1905). Glišić i Veselinović ostali su u poetičkim okvirima pokreta, izrazivši njegove suprotne stilske mogućnosti. Glišić u humorističko-satiričnoj pripovjeci, a Veselinović u idiličnim pričama i u romanima iz narodnog života i istorije, dok je Lazarević kao umjetnik te okvire višestruko nadmašio. Jedan od najobrazovanijih i najkultivisanijih umjetnika svog doba, istaknuti ljekar koji je ostavio značajne radove iz medicine, on je slično ostalim bio poklonik patrijarhalnog sveta i njegovih vrijednosti i u nekoliko pripovjedaka dao je porodične drame, u kojima međusobna ljubav i solidarnost nadvladavaju delovanje destruktivnih sila. Ali on je dublje od ostalih osjetio potrese koje je donosilo novo doba, otkrio individualne i moralne aspekte krize starih odnosa i prvi prikazao sudbinu intelektualca u srpskom društvu. Iznad ostalih pisaca uzdigao se najviše smislom za psihologiju ličnosti, poetskom snagom u dočaravanju ambijenta i atmosfere te velikom brižljivošću u izgrađivanju kompozicije i stila svojih pripovjedaka. On je tvorac srpske psihološke proze i, sa devet pripovjedaka, koliko je uspio da završi, svrstao se među nacionalne klasike. Prvi put s ocem na jutrenje, Vetar, Sve će to narod pozlatiti se smatraju remek-djelima.
U poslednjim decenijama prošlog i u prvoj deceniji ovog vijeka Srbija je bila zemlja pripovjedača. Oni su dolazili iz raznih krajeva noseći sa sobom svoja regionalna obeležja. Glišić, Lazarević i Veselinović bili su iz zapadne Srbije. Iz središnje oblasti, Šumadije, potekli su Svetolik Ranković (1863-1899) i Radoje Domanović (1873-1908), koji su srpsku prozu obogatili novim kvalitetima, prvi u domenu psihološke pripovijetke i romana, drugi u satiri. Okrenuti više sadašnjosti nego nedavnoj prošlosti, oni su pružili mračnu, pesimističku sliku života, suprotnu vedrini i optimizmu prvih realista. Ranković je dao ličnosti u razvoju, njihove sudare sa svetom u kojima se ruše njihovi ideali, menjaju njihovi karakteri, te se čoveku sve događa suprotno onom što je htio. Domanović je pisao humorističko-satirične pripovijetke, zatim i alegorično-satirične priče, u kojima je najviše postigao (Stradija, Danga, Vođa, Mrtvo more i dr.). U njima je prikazao negativne strane novog društva, birokratski formalizam, otuđenost od autentičnih vrijednosti, ropski mentalitet i podaničko vaspitanje. U svojoj najboljoj satiri, Vođa, ispričao je priču o kolektivnoj opsesiji vođom.
Najviše raznolikosti u temama, postupcima i stilu pokazali su Simo Matavulj (1852-1908) i Stevan Sremac (1855-1906), jer su i jedan i drugi bolje od većine ostalih prevladali zavičajni regionalizam. Matavulj je živeo po raznim krajevima, u rodnoj Dalmaciji, Crnoj Gori i Srbiji, a putovao je dosta i po stranim zemljama, što je sve našlo mesta u njegovim delima, među kojima se izdvaja humoristički roman Bakonja fra-Brne, o životnom putu jednog katoličkog sveštenika, kao i više pripovjedaka iz dalmatinskog i beogradskog života. Vrhunac je dostigao u kratkim pričama iz poslednje decenije života, od kojih su neke remek-dela (Povareta, Pilipenda, Našljedstvo i dr.). Sremac je rodom iz Vojvodine, ali je najveći dio života proveo u Srbiji, u Beogradu, i jedno vreme u Nišu, tek oslobođenom od turske vlasti. Ta tri ambijenta našla su mjesto u njegovim pripovijetkama i romanima. Sremac je najpopularniji srpski pripovjedač. Čitaoce je privukla nostalgična poezija starovremenog života poluorijentalnog Niša (Ivkova slava, Zona Zamfirova) kao i raskošan humor i slike ravničarskog ambijenta u njegovom glavnom djelu - humorističkom romanu Pop Ćira i pop Spira. Ali on je davao i druge aspekte života, manje egzotične i poetične, slike u kojima preovlađuju satirični tonovi (Vukadin) ili ozbiljne analize savremenih pojava u srpskom društvu.
Realistički program imao je mnogo manje odjeka u poeziji nego u prozi. Jedini istaknuti pjesnik tog razdoblja, Vojislav Ilić (1862 - 1894), sin Jovana Ilića, iako ima dosta zajedničkog sa savremenim pripovjedačima ne može se nazvati realistom u poeziji. On je dao pesme seoskih pejzaža, u kojima preovlađuju tamni, sutonski, poznojesenski i zimski tonovi. Najviše pažnje poklanjao je temama iz grčke i rimske antike, s kojima u srpsku poeziju ulaze klasične forme i simboli. Iako nije bio naročito obrazovan pesnik niti dobro upućen u savremene pjesničke tokove u Evropi, on je dao poeziju blisku zapadnim post-romantičarskim pravcima, posebno parnasu i simbolizmu, izvršivši veliki uticaj na skoro sve srpske pjesnike s kraja prošlog i početka ovog vijeka.
Drama ovog razdoblja dala je jednog od klasika srpskog teatra, Branislava Nušića (1862-1938). Oprobao se u raznim vrstama, u komediji, istorijskoj i građanskoj drami, u pripovjeci i romanu, u feljtonu, putopisu itd. Najveće domete ostvario je u komediji. Njegove najveće komedije su Narodni poslanik, Sumnjivo lice, Gospođa ministarka, Pokojnik i dr. U njima je u mnoštvu prizora dao društvenu komediju Srbije svog doba, palanačke trgovce, sreske kapetane, policijske pisare, dobre domaćice, male i velike hulje, koje s najvećom otvorenošću govore o svojim nevaljalstvima, o vlasti i novcu. Nušić je mađioničar smijeha, najpopularniji srpski pozorišni pisac, koji je prodro i na strane scene i u mnogim zemljama stekao zahvalnu publiku.
Lirski realisti kod nas [uredi]
Prilike u prozi unekoliko su drukčije od onih u kritici i poeziji. Dok se poezija okreće stranim uzorima, proza još zadugo ostaje čvrsto vezana s domaćim tlom i ranijom pripovedačkom tradicijom. Realizam, koji kao prozni pravac zahvata čitavih pola vijeka, od Ignjatovićevog Milana Narandžića (1860) do Stankovićeve Nečiste krvi (1910), prošao je u svom razvoju kroz tri glavne faze: romantičnu, klasično-realističku i modernu. U poslednju fazu spadaju Petar Kočić i Borisav Stanković, tri pripovjedača koja se javljaju na prelazu XIX u XX vijek, a svoja glavna djela objavljuju u prvoj deceniji ovog vijeka. Skerlić ih je nazvao lirskim realistima i taj naziv najbolje određuje njihov položaj, s jedne strane, kao sledbenika realističke tradicije a, s druge, kao pisaca koji otvaraju puteve srpske moderne proze.
Petar Kočić (1877-1916) je pripovjedač Bosne ili, još uže, Bosanske Krajine. Njegovo djelo je izraz neposrednog doživljaja bosanskog sela i bosanske prirode. Čitav mu je književni rad povezan s političkom borbom. Započevši stihovima, on je kasnije dao nekoliko pjesama u prozi (Jelike i omorike, Molitva, Težak, Kmeti, Sloboda) u kojima je izrazio ljubav prema otadžbini, zavičaju, radnom čovjeku, slobodi, i mržnju prema tuđinu. Na njih se nadovezuju pripovijetke u kojima preovlađuje lirsko-patetični stil, te ih možemo nazvati poetskim pripovetkama. U njima se spajaju slike tegobne stvarnosti porobljenog naroda i buntovnički zanos, realizam i romantizam. Pripovetka Jablan, jedna od prvih i najboljih koje je napisao, kratka i jednostavna, bez razvijene fabule, kroz priču o borbi bikova daje parabolu o nesalomljivosti narodne snage i otpora. Kočićeva buntovnost dobila je najsnažniji izraz u pripovjeci Vukov gaj, u kojoj je prikazao pobunu naroda na Zmijanju protiv tuđinskih izrabljivača.
Duboka, skoro mistična vezanost za prirodu zavičaja prožima celo Kočićevo delo. Među njima se naročito izdvajaju pripovijetke u čijim naslovima se javljaju predlozi prostora: U magli, Kroz maglu, Kroz svetlost, Kroz mećavu. Poslednja spada u najbolja Kočićeva ostvarenja. Rvanje čoveka s nevremenom u surovoj planini samo je završni čin, dramska kulminacija priče o propasti kuće Relje Kneževića, nekada mnogoljudne i bogate, od koje ostaju samo starac i dječak da i oni nastradaju u mećavi, na povratku iz grada, gde su uzaludno pokušavali da prodaju poslednju kravu. Planinska priroda određuje ne samo sudbinu nego i temperament i karakter Kočićevog čovjeka. Njegove žene, junakinje pripovedaka Kroz maglu, Kroz svjetlost, Tuba i Mrguda, jedre i zdrave planinke, „slatke krvi“, doživljavaju slom zbog nezadovoljene strasti. I ostali su likovi oličenje zavičajne prirode, njene snage i divljine. Osim spomenutih, u njih spada i onaj pop čovekomrzac, junak pripovetke Mračajski prota, jedan od najneobičnijih likova čitave srpske proze.
Kao pisac, Kočić je najpoznatiji po djelima u kojima je lirska crta podređena komici i satiri. Tu je najpre ciklus od pet pripovedaka o Simeonu đaku, neka vrsta proznog komičnog eposa, u kome se u omamljujućoj atmosferi oko rakijskog kazana ispredaju priče o stvarnim i izmišljenim junaštvima. Najpopularnije Kočićevo delo jeste satira „Jazavac pred sudom“, napisana u dramskom obliku. Njen junak David Štrbac, šaljivac i domišljan, navlači na sebe masku lude i lakrdijaša kako bi mogao kazati svu gorku istinu o sudbini naroda. David stalno glumi pred sudijama tako da se ne zna kad se izmotava a kad govori istinu, kad se ruga njima a kad sebi. Na fenomenu glume zasniva se i poslednje i najopsežnije Kočićevo delo politička satira Sudanija (1912). Gluma tu nije pojedinačni nego skupni čin. U njoj se zatvorenici u banjalučkom zatvoru igraju suda: jedan je optuženi, drugi tužilac, treći branitelj, četvrti sudija itd. Čitava ta improvizacija, koja je stalno na granici između igre i života, predstavlja duhovito ruganje austrijskom sudu.
Najznačajniji pripovedač ovog razdoblja jeste Borisav Stanković (1876-1927). Po tematici on je najizrazitiji regionalista među srpskim realistima, a po psihologiji likova, postupku i stilu jedan od začetnika srpske moderne proze. U svojim pripovijetkama, dramama i romanima dao je sliku rodnog grada Vranja na prekretnici između turskog vremena i modernog doba, onako kako su to ranije učinili J. Ignjatović sa Sent-Andrejom i S. Sremac s Nišom. Njegova tematika je socijalno određena a u načinu prikazivanja preovlađuje unutrašnja, psihološka perspektiva. Najveću književnu aktivnost razvio je u prvoj fazi svog rada, na prelazu iz XIX u XX vijek, kada jednu za drugom objavljuje tri knjige pripovjedaka, Iz starog jevanđelja, Stari dani i Božji ljudi, i dramu Koštana, a započinje rad na romanima Nečista krv i Gazda Mladen. U više pripovjedaka on je dao poeziju mladosti i nekadašnjeg života u rodnom gradu (Đurđev-dan, U vinogradima, Nuška). Stankovićev svijet, iako vremenski i prostorno udaljen, nije idiličan i beskonfliktan. Sukobi su stalni i raznovrsni, između starog i novog, kolenovića i skorojevića, bogatih i siromašnih, pojedinca i društva. U središtu svih zbivanja nalazi se pojedinac i njegova sudbina. Težište je prikazivanja na psihičkim lomovima i unutrašnjim potresima, ali se pri tome nikada ne gubi iz vida dublja sociološka zasnovanost likova i situacija. Sudbina Stankovićevih junaka odigrava se u trouglu sila koje čine novac, moral i eros. Društveni moral sredine te materijalni interes i prestiž porodice suprotstavljaju se erotskom nagonu pojedinca, nameću mu svoja ograničenja i zabrane – na toj tački počinje individualna drama bezmalo svih Stankovićevih junaka. U više pripovjedaka Stanković je prikazao osujećenu ljubav usled toga što mladić i djevojka pripadaju raznim staležima (Stari dani, U noći, Oni, Stanoja, Uvela ruža). Među njima je najlepša Uvela ruža, lirska, elegična pripovijetka, napisana u prvom i drugom licu, u stvari mali lirski roman. Ljubavna priča, kao i u Disovim pjesmama, pripada davnim danima, sva je u znaku mladosti, ljepote, svježine ljetnjih večeri i opojnih mirisa orijentalnih bašta. Ona oživljava u sjećanju, u trenucima kada od svega toga ništa više nije ostalo.
Stanković otkriva svet poniženih i uvređenih. Čitava njegova zbirka Božji ljudi, sastavljena od kratkih pripovjedaka i crtica, posvećena je onima koji su odbačeni od društva, prosjacima i poremećenim, od kojih svako živi u nekom svom nestvarnom svijetu. Više nego i jedan drugi srpski pisac Stanković se bavio sudbinom žene. Žena je glavna junakinja u njegovim najboljim delima, u pripovijetkama Uvela ruža i Pokojnikova žena, u drami Koštana i romanu Nečista krv. U Pokojnikovoj ženi junakinja se nemoćno batrga u mreži patrijarhalnih običaja. Ona je obezličena do anonimnosti: najpre sestra svoje braće, zatim žena svog muža a posle muževe smrti njegova udovica, pokojnikova žena, uvek pred strogim ispitivačkim pogledom rodbine i sveta, kao pred očima sudija. Istinska ljubav stalno se potiskuje i na kraju sasvim odbacuje. Jedina odluka koju je Anica samostalno donijela u životu bila je uperena protiv nje same: odbila je ruku čoveka koga je oduvek volela i pošla za nevoljenog. Koštana je najznačajnija od tri Stankovićeve drame. Polazeći od tradicionalne šeme ovog žanra, Stanković je napisao potresnu dramu tragičnih ljudskih sudbina. Narodne pjesme koje pjeva Koštana nose u sebi čežnju za lepotom, u njima je život slobodan od svih stega, pun radosti i pustolovine, one su utočište od sivila prozaične svakodnevnice. Sve su ličnosti ispunjene tom čežnjom, pjesma u ovoj drami predstavlja svojevrsnu kolektivnu opsesiju, sličnu opsesiji erosom u drugim njegovim delima, naročito u romanu Nečista krv.
Taj roman donosi sumu Stankovićevog pripovjedačkog iskustva i njegovog poznavanja čovjeka i svijeta. Zasnovana kao društvena hronika rodnog grada, Nečista krv prerasla je u izrazit roman ličnosti, psihološki utemeljen, a da pri tome nije izgubila bitnih obilježja društvenog romana. Lik neobične ljepotice Sofke, kao i likovi drugih junaka romana, među kojima se izdvaja snažna ličnost gazda Marka, Sofkina svekra, osvijetljeni su iznutra, psihološki ili, čak, psihoanalitički, frojdovski, ali sve što se s njima događa motivisano je sociološkim činjenicama: istorijom dveju porodica koje pripadaju raznim staležima. Drugi Stankovićev roman, nedovršeni i posthumno objavljeni Gazda Mladen, jeste povijest o sudbini čoveka koji je postao dobrovoljna žrtva dužnosti; prosperitetu porodice on je žrtvovao sve, pa i voljenu ženu. Umjetnički je ostvaren drukčijim postupkom od Nečiste krvi. Sve je u njemu sažeto, usmjereno na ono što je glavno, rečenice ponekad liče na formule. Gazda Mladen djeluje, pre svega, cjelinom, a Nečista krv i obiljem dramatičnih situacija, u kojima izvjesni detalji često prerastaju u višeznačne simbole. U oba ta romana i u čitavom svom nevelikom opusu Stanković je stvaralac neobične, elementarne snage, koji je s velikom mukom nalazio jezički izraz.
Klasifikacija [uredi]
- Rani realizam u srpskoj književnosti
- Kritički realizam u srpskoj književnosti
- Srpsko pesništvo u doba realizma
- Srpska drama u doba realizma
- Sazrevanje kritike u srpskoj književnosti
