Slovenija

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga


Koordinate: 46° 9' SG Š, 15° 3' IGD

Republika Slovenija
Republika Slovenija
Zastava Slovenije Grb Slovenije
Zastava Grb
Himna
Zdravljica
Položaj Slovenije
Glavni grad Ljubljana
46°03′N 14°30′E
Službeni jezik slovenački, italijanski¹ i mađarski¹
Oblik države Parlamentarna republika
 — Predsednik Borut Pahor
 — Premijer Alenka Bratušek
Nezavisnost Od Jugoslavije 
 — Proglašena 25. jun 1991
 — Priznata 1992
Pristup u EU 1. maj 2004.
Površina  
 — ukupno 20.273 km² (153.)
 — voda (%) 0,7
Stanovništvo  
 — 2014. 2.060.802 [1] (145)
 — 2002. 1.964.036
 — gustina 101/km² (106)
BDP (PKM) 2010 približno
 — ukupno $56,314 milijardi (81)
 — po glavi stanovnika $28.030 (32)
IHR (2010) 0,828 (27) — veoma visok
Valuta Evro² (EUR)
Vremenska zona UTC +1, +2 (CET, CEST)
Internet domen .si
Pozivni broj +386
1U opštinama sa pripadnicima italijanskih i mađarskih manjina

2Slovenački tolar zamenjen za Evro 1. januara 2007.

Slovenija, ili zvanično Republika Slovenija (sl. Republika Slovenija, Republika-slovenija.ogg slušaj ) je primorska i podalpska država na jugu srednje Evrope[2], koja se na zapadu graniči sa Italijom, na severu s Austrijom, na severoistoku s Mađarskom, na istoku i jugu s Hrvatskom, a na jugozapadu, u Piranskom zalivu, ima izlaz na Jadransko more.

U različitim periodima istorije Slovenije, država je bila deo Rimskog carstva, Karantanije (samo moderni deo severne Slovenije), Svetog rimskog carstva, Austo-Ugarske, Države Slovenaca, Hrvata i Srba, Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (1929. preimenovana u Kraljevina Jugoslavija) između dva svetska rata, i SFR Jugoslavije od 1945. do sticanja nezavisnosti 1991. godine.

Slovenija je članica Ujedinjenih nacija, Evropske unije i NATO saveza.

Geografija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Geografija Slovenije

Položaj[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

Geologija i reljef[uredi]

Pogled na Piran

Četiri glavna evropska geografska regiona se nalaze u Sloveniji: Alpi, Dinaridi, Panonska nizija i Sredozemlje [3]. Najviša tačka Slovenije je Triglav (2.864 m;)[4]; prosečna nadmorska visina države iznad nivoa mora je 557 metara. Oko jedne polovine države 11,691 km²) je prekriveno šumom; ovo čini Sloveniju trećom najpošumljenijom državom u Evropi, odmah iza Finske i Švedske. Pašnjaci pokrivaju 5.593 km² države, a livade i bašče 2.471 km². Takođe, postoji još 363 km² voćnjaka, i 216 km² vinograda.

Klima[uredi]

Klima Slovenije je mediteranska na obali, alpska na planinama, kontinentalna sa blagim letima i hladnim zimama na visoravnima i dolinama na istoku. Prosečne temerature su od -2°C u januaru do 21 °C u julu. Prosečne padavine su 1.000 milimetara na obali, do čak 3.500 milimetara na Alpima, 800 milimetara na jugoistoku i 1.400 milimetara u središnjoj Sloveniji.

Geometrijski centar gravitacije Slovenije je lociran na koordinatama 46°07'11,8" SGD and 14°48'55,2" IGŠ i leži u Spodnja Slivna, u okolini Vače, u opštini Litija.

Vode[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

Flora i fauna[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

Opštine[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Opštine Slovenije

Prema Ustavu Repubike Slovenije, opština (sl. občina) je samoupravna lokalna zajednica (tj. jedinica lokalne samouprave), koja obuhvata područje jednog ili više naselja koja su povezana zajedničkim potrebama i interesima stanovnika. Po slovenačkom Zakonu o lokalnoj samoupravi, opština mora imati najmanje 5.000 stanovnika, ali ima i onih koje zbog geografskih, pograničnih, nacionalnih, istorijskih ili privrednih razloga imaju taj status iako imaju manje od 5.000 stanovnika. U opštine spadaju poslovi lokalnog značaja koje opština može obavljati samostalno i koji se tiču samo stanovnika opštine. Grad može dobiti status gradske opštine ako ima više od 10.000 stanovnika i predstavlja geografski, privredno i kulturno središte područja u kome se nalazi. Međutim taj status može dobiti i opština zbog istorijskih razloga. Na gradsku opštinu država može preneti poslove iz svoje nadležnosti, a koji utiču na razvoj grada.

Slovenija je od 2011. godine podeljena na 211 opština, među kojima njih 11 ima status gradske opštine (označene s *).

Karta Slovenije

Osim na opštine, kao jedinice lokalne samouprave, Slovenija je podeljena i na 58 upravnih jedinica koje obavljaju poslove državne uprave i ne zadiru u samoupravne poslove opština.

Iako zakonski nigde nije regulisano, Slovenija je podeljena i na pokrajine (u geografskom smislu), odnosno na regije. Tako je za potrebe državne statistike država podeljena na 12 regija.

Ustav Republike Slovenije dopušta šire samoupravne zajednice, odnosno pokrajine, na koje pak država može preneti neke poslove iz svog delokruga.

Istorija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Istorija Slovenije

Praistorija i stari vek[uredi]

Današnja Slovenija je bila naseljena u praistorijska vremena, i postoje dokazi ljudskog prisustva od oko 250.000 godina. Izbušene kosti pećinskog medveda, koje datiraju iz vremena od 43100 ± 700 godina od danas, su pronađene 1995. u pećini Divlje Bave kod Cerkna, su možda najstariji muzički instrument pronađen na svetu.[5]

Srednji vek[uredi]

Slovenski preci današnjih Slovenaca verovatno su se doselili na područje Slovenije u 6. veku. U 7. veku je nastala Karantanija, prva država Slovenaca i jedna od prvih slovenskih država. 745. godine Karantanija gubi nezavisnost i pada pod vlast Bavarske, koja opet postaje deo franačke države. Stanovništvo se pokrštava.

Oko 1000. godine napisani su Brižinski spomenici, prvi pisani dokument na staroslovenskom jeziku. U 14. veku veći deo današnje Slovenije pada pod vlast Habzburgovaca, koji kasnije postaju Austrougarska. Slovenija se tada deli na tri pokrajine: Kranjsku, Korušku i Štajersku.

Od 18. veka do kraja Prvog svetskog rata[uredi]

Godine 1848. brojne narode zahvata narodni preporod, pa i Slovenci imaju politički program koji traži ujedinjenu Sloveniju.

Jugoslavija[uredi]

Kad se 1918. godine raspala Austrougarska, a Italija zauzela pokrajine Primorsku i Istru, kao i delove Dalmacije, osnovana je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, koja se 1929. preimenovala u Kraljevinu Jugoslaviju.

Kraljevina Jugoslavija se raspala u Drugom svetskom ratu, a Slovenija je potom postala deo socijalističke Jugoslavije, službeno proglašene 29. novembra 1943.

Nezavisna Slovenija[uredi]

Današnja Slovenija je na temelju plebiscita proglasila nezavisnost od SFRJ 25. juna 1991. Slovenija se priključila NATO-u 29. marta 2004. godine a Evropskoj uniji 1. maja 2004. godine.

Politika[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Politika Slovenije

Slovenački predsednik se bira svake pete godine. Izvršnu vlast ima predsednik Vlade i njegov kabinet ministara.

Parlament ima dva doma: Državni zbor i Državni svet. Državni zbor ima 90 članova, koji se delom biraju direktno, a delom neposredno. Državni svet ima 40 članova, koji zastupaju važne društvene, ekonomske, strukovne i regionalne grupe i pojedince. Parlamentarni izbori održavaju se svake četiri godine.

Parlamentarni izbori se održavaju svake četiri godine.

Demografija[uredi]

Etnički sastav
Slovenci
  
83,06%
Srbi
  
1,98%
Hrvati
  
1,81%
Bošnjaci
  
1,10%
Muslimani po nacionalnosti
  
0,53%
Mađari
  
0,32%
Albanci
  
0,31%
Romi
  
0,17%
Italijani
  
0,11%
ostali
  
0,82%
nedefinisani ili nepoznati
  
8,9%
izvor: 2002 popis
Religija
Katolici
  
57,8%
Muslimani
  
2,4%
Pravoslavci
  
2,3%
Protestanti
  
0,9%
Ostali
  
3,7%
Ateisti
  
10,1%
nedefinisani ili nepoznati
  
22,8%
izvor: 2002 popis
Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Demografija Slovenije

Glavna etnička grupa u Sloveniji su Slovenci (83%). Narodi iz bivše Jugoslavije (Srbi, Hrvati, Bošnjaci i Muslimani po nacionalnosti) čine 6,3% a Mađari, Italijani i Romi 0,6% stanovništva. Prema popisu stanovništva iz 2002. Slovenija je imala 1.964.036 stanovnika.[6] Etnička opredeljenost 8,9% stanovništva je ili neopredeljena ili nepoznata. Gornja granica starosti u 2003. godini je bila 72,2 godine za muškarce i 80 godina za žene.

Sa 99 stanovnika po kvadratnom kilometru, Slovenija se nisko rangira u poređenju sa ostalim evropskim državama po gustini stanovništva. Notranjsko-kraška regija ima najmanju gustinu stanovništva, dok Osrednjeslovenska regija ima najveću. Prosečeno 51% stanovništva živi u urbanizovanim, a 49% u ruralnim sredinama.

Zvanični jezik je slovenački, koji je član južnoslovenske grupe jezika. Mađarski i italijanski imaju status zvaničnog jezika u etnički izmešanim sredinama, u delovima oko granica sa Mađarskom i Italijom.

Po religiji, Slovenci su tradicionalno većinom bili katolici. Pre socijalizma, oko 88% slovenaca su bili katolici, dok je već u 1991. ovaj postotak opao na 71,6%. Postotak i dalje opada i prema poslednjem popisu 2002. godine procenat katolika je 57,8%.

Prema rezultatima genetskih istraživanja, među stanovništvom Slovenije su najzastupljenije sledeće patrilinearne (Y-DNK) haplogrupe:[7]

Prethodni popisi[uredi]

Kultura[uredi]

Prešernov trg u Ljubljani.
Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Kultura Slovenije
Vista-xmag.png Za više informacija videti Spisak Slovenaca, Praznici u Sloveniji, Slovenačka književnost i Slovenačka muzika

Prvu slovenačku knjigu je odštampao protestantski reformator Primož Trubar (1508—1586). To su u stvari bile dve knjige Catechismus i Abecedarium, koje su izdate 1550. u Tibingenu u Nemačkoj.

Središnji deo države, nazvan Kranjska (koji je postojao kao deo Austrougarske do početka 20. veka) je etnografski i istorijski dobro opisan u knjizi Slava Kranjske (nem. Die Ehre deß Herzogthums Crain, sl. Slava vojvodine Kranjske), izdate 1689. od Barona Janez Vajkar Valvosora (1641—1693).

Slovenačka dva najveća pisca su pesnik France Prešeren (1800—1849) i pisac Ivan Cankar (1876—1918). Najpoznatiji slovenački slikari u Ivana Kobilica i impresionista Rihard Jakopič. Najznačajniji arhitekta je Jože Plečnik koji je radio u Beču i Pragu.

Slovenija je dom mnogih muzičara i kompozitora, uključujući renesansnog kompozitora Jakoba Gala (Jacobus Gallus) (1550—1591), koji je umnogome uticao na centralno evropsku klasičnu muziku. U dvadesetom veku, Bojan Adamič.

Popularni savremeni muzičari su Slavko Avsenik, Vlado Kreslin, Zoran Predin, Pero Lovšin, DiDžej Umek, Manjifiko i drugi.

Slovenačka kinematografija ima tradiciju dugu više od jednog veka. Karol Grosman, Janko Ravnik, Ferdo Delak, France Štiglič, Jože Gale, Beštjan Hladnik i Karpo Godina su jedni od poznatijih filmskih umetnika. Savremeni filmski režiseri Janez Burger, Jan Cvitkovič, Damjan Kozole, Janez Lapajne, i Maja Veis su značajniji primer takozvane „renesanse slovanačke kinematografije“.

Među poznatijim Slovencima se ubrajaju i hemičar i dobitnik nobelove nagrade za književnost Friderik Pregl, fizičar Jožef Stefan, filozof Slavoj Žižek, književnik Franc Miklošič, fizičar Anton Marko Plenčič i matematičar Jurij Vega.

Državni praznici (neradni dani)[uredi]

Datum Ime Napomena
1. i 2. januar Nova godina
8. februar Prešernov dan
dan nakon Uskrsa Uskrsni ponedeljak klizni datum
27. april Dan otpora
1. i 2. maj Praznik rada
25. jun Dan državnosti
15. avgust Velika Gospojina
31. oktobar Dan reformacije
1. novembar Dan uspomena na mrtve
25. decembar Božić
26. decembar Dan nezavisnosti

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Nacionalna agencija za statistiku [1]
  2. ^ United Nations Statistics Division - Standard Country and Area Codes Classifications
  3. ^ Alpi karta, Pristupljeno 17. 4. 2013.
  4. ^ „Триглав - Словенија“ Приступљено 6. 12. 2012.. 
  5. ^ Luthar (2008), str. 15.
  6. ^ Popis stanovništva, Pristupljeno 17. 4. 2013.
  7. ^ Slovenia - Atlas of Genetic Genealogy
  8. ^ Popis promenjen i priklađen standardima EU-a po kojem se broje samo stanovnici sa stalnim prebivalištem u državi

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :