Rim

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Disambig.svg
Ukoliko ste tražili antičku civilizaciju, pogledajte članak Antički Rim.
Rim
ital. Roma

Collage Rome.jpg
kolaž

Grb

Zastava
Osnovni podaci
Država Zastava Italije Italija
Regija Lacio
Osnovan 21. april, 753. p. n. e.
Stanovništvo
Stanovništvo 2.705.603
Aglomeracija 5.493.308
Gustina stanovništva 2.105,5 st/km²
Geografske karakteristike
Koordinate 41°52′00″N 12°28′00″E / 41.883333, 12.483333
Nadmorska visina 20 m
Površina 1.285 km²
Rim na mapi Italije
{{{alt}}}
Rim
Rim na mapi Italije
Ostali podaci
Gradonačelnik Đovani Alemano
Veb-strana comune.roma.it

Rim (ital. Roma) je glavni grad Italije i regije Lacio, takođe najveći i najbrojniji grad u Italiji sa oko 2,8 miliona stanovnika, i četvrti najveći grad u Evropskoj uniji. Na širem području grada živi nešto više od četiri miliona stanovnika. Rim se nalazi na zapadu centralnog dela Apeninskog poluostrva, na mestu gde se reka Anijen uliva u Tibar.

Prema legendi, grad je osnovan 753. p. n. e., te samim tim ima istoriju dugu gotovo dva i po milenijuma, što ga posle Atine stavlja na drugo mesto najstarijih evropskih prestonica. S pravom se smatra drugom kolevkom zapadne civilizacije, budući da je bio prestonica velikih svetskih sila antičkog doba – Rimskog kraljevstva, Rimske republike i Rimskog carstva. Od prvog veka nove ere, postao je centar hrišćanskog sveta, a od osmog veka područje novostvorene Papske države, koja je postojala do 1870. godine. Naredne godine, kada je došlo do ujedinjenja apeninskih država u Kraljevinu Italiju, Rim je postao njena prestonica. Godine 1946. proglašena je Republika Italija, te je Rim na neki način postao jedna od najmlađih evropskih prestonica. Danas se na području Rima nalazi Vatikan - najmanja država na svetu, te se Rim često navodi kao prestonica dvaju država.[1]

Zahvaljujući kulturnoj svesti papa poput Aleksandra Šestog i Lava Desetog, i njihovoj sklonosti ka lepim umetnostima, koja je od Rima napravila renesansni i barokni centar Evrope[2], ovaj grad se danas nalazi na listi deset najposećenijih destinacija sveta, i tri najveće atrakcije Evropske unije (posle Pariza i Londona).[3] Poznat je još i kao Prestonica sveta (Caput mundi), Večni grad (la Città Eterna), Apostolski prag (Limen Apostolorum), Grad sedam brežuljaka (la città dei sette colli) ili jednostavno Grad (l'Urbe).[4][5]

Istorija[uredi]

Od osnivanja do carstva[uredi]

Antička etrurska bronzana kapitolinska vučica doji blizance Romula i Rema.

Prema legendi, grad Rim su osnovali braća Romul i Rem 21. aprila 753. p. n. e, ali arheološki nalazi podržavaju teoriju da je Rim iznikao iz seoskih naselja na brdu Palatin i na mestu budućeg rimskog Foruma, koji su se sjedinili u grad u VIII veku p. n. e. Taj grad se kasnije razvio u prestonicu Rimskog kraljevstva (kojim je neprekidno upravljalo sedam kraljeva, što je bilo u skladu sa tradicijom), Rimske republike (od 510. p. n. e, kojom je upravljao Senat) i konačno Rimskog carstva (od 31. p. n. e, kojim je upravljao Car). Ovakav uspeh je zavisio od vojnih osvajanja, trgovačke nadmoći i selektivne asimilacije susednih civilizacija, pre svega civilizacije Etruraca i Grka. Rimska dominacija se proširila na veći deo Evrope i obale Sredozemnog mora, tako da je broj stanovnika narastao na iznad milion. Hiljadama godina Rim je bio politički najznačajniji, najbogatiji i najveći grad zapadnog sveta, a to je ostao i nakon propasti i podele Carstva, čak i kada je konačno izgubio svoj prestonički status u korist Milana i potom Ravene i bio nadmašen prestižom istočne prestonice Konstantinopolja.

Pad Carstva i srednji vek[uredi]

Sa usponom ranog hrišćanstva rimski episkop je osim religioznog sve više dobijao i politički značaj, postavši papa. Tako je Rim postao centar Katoličke crkve. Nakon Alarihove pljačke Rima 410, Gejserihove pljačke Rima 455. i pada Rimskog carstva 476. godine, u Rimu su se smenjivale vizantijska uprava i pljačkanja od strane germanskih varvara. U srednjem veku broj stanovnika je smanjen na samo 20.000, a grad se sveo na grupu naseljenih zgrada koje su se nalazile između velikih površina ruševina i vegetacije. Rim je nominalno ostao deo Vizantijskog carstva sve do 752. godine kada su Langobardi konačno uništili ravenski egzarhat koji je bio centar vizantijske snage u Italiji. Pipin Mali je 756. godine dao papi svetovnu jurisdikciju nad Rimom i okolnim oblastima i na taj način je osnovana Papska država.

Rim je bio prestonica Papske države sve do njegovog pripajanja Kraljevini Italiji 1870. Grad je postao glavno mesto hodočašća u Srednjem veku i poprište borbe između pape i Svetog rimskog carstva koju je započeo Karlo Veliki, koji je krunisan kao prvi car u Rimu na Božić, 800. godine, od strane pape Lea III. Osim kratkih perioda nezavisnosti u toku Srednjeg veka, Rim je zadržao status papske prestonice i „svetog grada“ vekovima, čak i kada je sedište pape kratkotrajno izmešteno u Avinjon (1309—1337). Iako grad više nije imao političke snage, što je tragično potvrđeno pustošenjem Rima 1527. godine od strane vojske Karla V, grad je cvetao kao središte kulturne i umetničke aktivnosti u toku renesanse i baroka, a sve to pod pokroviteljstvom papske uprave.

Period od XVII do XIX veka[uredi]

Broj stanovnika je ponovo rastao i u XVII veku je dostigao 100.000 stanovnika. Rim je i narednih vekova kaskao za ostalim evropskim prestonicama s obzirom da je bio zauzet procesom katoličke obnove, kako bi ta crkva pružila odgovor Luterovom protestantizmu.

Zahvaćen nacionalističkim metežom u XIX veku, u vreme dva puta ostvarene kratkotrajne nezavisnosti, Rim je postao središte nade za italijansko ujedinjenje. Nakon podstreka od strane Kraljevine Italije kojom je vladao kralj Viktor Emanuel II i uklanjanja francuske zaštite 1870. godine, kraljevske trupe su zauzele grad. Rim je 1871. godine proglašen prestonicom nove ujedinjene Italije.

XX vek[uredi]

Nakon pobedničkog Prvog svetskog rata, Rim je postao svedok uspona italijanskog fašizma pod vođstvom Benita Musolinija koji je umarširao u grad 1922. godine, proglašavajući novo italijansko carstvo i udružujući Italiju sa nacističkom Nemačkom. U ovom periodu je naglo rastao broj stanovnika od 212.000 stanovnika u vreme ujedinjenja do više od 1.000.000, ali je taj trend prekinuo Drugi svetski rat. Za vreme ovog rata, Rim je bio razaran i od strane saveznika i od strane nacističkog okupatora. Nakon pogubljenja Musolinija i kraja rata, referendumom iz 1946. godine je ukinuta monarhija u korist italijanske republike.

Nakon rata Rim je značajno narastao, kao jedna od sila koja je bila podstrek „italijanskom ekonomskom čudu“ koji se desio kao posledica rekonstrukcije i modernizacije. Rim je postao pomodan grad 50-ih i ranih 60-ih, u vreme „Slatkog života“ (la Dolce Vita), a trend rasta populacije se nastavio do sredine 80-ih godina XX veka kada je „komuna” imala više od 2.800.000 stanovnika. Nakon toga, broj stanovnika se postepeno smanjivao zato što se veći broj stanovnika selio u susedna područja kako bi poboljšali kvalitet života, naročito zbog nagomilavanja saobraćaja i zagađenja životne sredine.

Geografija i klima[uredi]

Položaj[uredi]

Satelitski snimak Rima

Rim se nalazi u regionu Lacio u centralnoj Italiji na mestu gde se spajaju reke Anijen i Tibar. Centar grada se nalazi unutar kopna oko 24 kilometara od Tirenskog mora, pružajući se do same obale, do mesta gde se nalazi oblast Ostija. Rimska „komuna“ pokriva površinu od 1.285 km², uključujući mnoštvo zelenih površina.

Klima[uredi]

U Rimu vlada tipična sredozemna klima koja karakteriše sredozemnu, obalu Italije. Najprijatnije vreme je od aprila do juna, i od sredine septembra do oktobra. Zbog toga je rimski ottobrate (u bukvalnom prevodu „prelep oktobarski dan“) slavan i poznat kao sunčan i topao dan. U avgustu temperatura u najtoplijem delu dana često prelazi 32 °C, pa je tradicija da je upravo taj mesec sezona godišnjih odmora, mada taj trend opada pa Rim postaje u potpunosti funkcionalan tokom celog leta. Prosečna najviša temperatura u decembru je oko 14 °C.


Klima Rima
Pokazatelj Jan Feb Mar Apr Maj Jun Jul Avg Sep Okt Nov Dec Godišnje
Apsolutni maksimum, °C 20,8 21,6 26,6 29,8 33,1 37,8 39,4 40,6 38,4 30,7 26,5 20,3 40,6
Srednji maksimum, °C 11,1 12,6 15,2 18,8 23,4 27,6 30,4 29,8 26,3 21,5 16,1 12,5 20,4
Srednji minimum, °C 4,5 5,4 7,2 9,8 13,3 17,2 19,6 19,4 16,9 12,8 9,3 6,4 11,8
Apsolutni minimum, °C −11 −6,9 −6,5 −2,4 1,8 5,0 9,1 9,3 4,3 0,8 −5,2 −5,6 −11
Količina padavina, mm 80 72 69 70 57 38 15 23 70 118 111 100 823
Izvor: Turističeskiй portal, Pogoda i Klimat


Arhitektura[uredi]

Antički Rim[uredi]

Jedan od simbola Rima je Koloseum (70-80), najveći amfiteatar ikada izgrađen u Rimskom carstvu. Ovaj objekat je imao kapacitet od 50.000 posetilaca i koristio se za borbe gladijatora. Lista veoma značajnih spomenika antičkog Rima uključuje Forum, Zlatnu kuću (Domus Aurea), Panteon, Trajanove stubove, Trajanovu tržnicu, Rimske katakombe, Cirkus Maksimus (Circus Maximus), karakalanska kupatila, Konstantinovu kapiju, Cestijusova piramida, Usta istine (Bocca della Verità).

Renesansa i Barok[uredi]

Rim je bio svetski centar Renesanse, koja je ostavila dubok trag na sam grad. Najimpresivniji primerak renesansne arhitekture u Rimu je Mikelanđelov Trg Kampidoljo (Piazza del Campidoglio) sa Palatom Senatorio (Palazzo Senatorio) koja je sedište gradske vlade. Tokom ovog perioda velike aristokratske porodice Rima su gradile raskošne građevine kao što je Kvirinal (Palazzo del Quirinale), koja je sada sedište predsednika italijanske republike, Palata Venecija (Palazzo Venezia), Palata Farneze (Palazzo Farnese), Barberini (Palazzo Barberini), Kiđi (Palazzo Chigi), sedište italijanskog premijera, Palata Spada (Palazzo Spada), Palata dela Kančelerija Palazzo della Cancelleria, Vila Farnezina Villa Farnesina. Rim je poznat i po velikim i veličanstvenim trgovima, koji obično u centru imaju obelisk, a uglavnom su izgrađeni u XVII veku. Glavni trgovi su Trg Navona (Piazza Navona), Španski trg (Piazza di Spagna), Trg cveća (Campo de' Fiori), Trg Venecija (Piazza Venezia), Trg Farneze (Piazza Farnese) i Minervin trg (Piazza della Minerva).

Najizrazitiji predstavnik barokne umetnosti je Fontana di Trevi (Fontana di Trevi) arhitekte Nikole Salvija. Ostala značajna mesta baroka iz sedamnaestog veka su Palata Madama Palazzo Madama}-, sedište italijanskog Senata i Montečitorio Palazzo Montecitorio, sedište Poslaničkih klubova Italije.

Neoklasicizam[uredi]

Rim je 1870. godine postao prestonica nove Kraljevine Italije. Od tih godina dominantan stil gradnje postaje neoklasicizam koji je svoje uzore nalazio u Antici. U ovom periodu su izgrađene mnoge palate koje su ugostile ministre, ambasadore i druge vladine agencije. Jedan od najpoznatijih spomenika neoklasističkog stila u Rimu je spomenik Viktoru Emanuelu II poznat kao „Oltar otadžbine“ u kome se nalazi grob Neznanog Junaka kao simbol 650.000 Italijana koji su poginuli u Drugom svetskom ratu.

Arhitektura u doba fašizma[uredi]

Fašistički režim, koji je upravljao Italijom između 1922. i 1943. godine, razvio je originalan arhitektonski stil, koji je nastao istraživanjem veza sa antičkom rimskom arhitekturom. Najpoznatiji spomenik iz tog perioda je okrug Univerzalna rimska izložba (Esposizione Universale Roma), izgrađen 1935. godine, i originalno namenjen za prikazivanje na Svetskoj izložbi 1942. godine. Kako je Italija 1940. godine ušla u Drugi svetski rat, planirana Svetska izložba nikada nije održana. Najreprezentativnija zgrada ovog stila je Palata italijanskog naroda (Palazzo della Civiltà Italiana, 1938 — 1943), ikonični dizajn obeležen kockama ili četvorouglovima. Nakon Drugog svetskog rata rimske vlasti su shvatile da poseduju dragulj - poslovni deo izgrađen van centra grada, nešto što su druge evropske prestonice tek planirale da izgrade (npr. u Londonu Docklands ili u Parizu La Defense). Palata Farnezina, aktuelno sedište italijanskog ministarstva spoljnih poslova, izgrađena je 1935. u fašističkom stilu.

Vila Borgeze

Vile i bašte[uredi]

Centar Rima je okružen velikim zelenim površinama i raskošnim antičkim vilama, koje su ostaci krune vila koje su okruživale papski grad. Mnoge od njih su značajno razorene kroz špekulacije sa nekretninama krajem 19. veka. Od preostalih je naznačajnija Vila Borgeze „Villa Borghese“, sa velikom pejzažnom baštom koja je izgrađena u naturalističkom engleskom stilu iz 19. veka. Ta bašta sadrži brojne zgrade, muzeje (Galerija Borgeze) i atrakcije. Ostale značajne su Vila Alda „Villa Ada“ najveći javni panoramski park u Rimu, Vila Dorija Pamfili „Villa Doria Pamphili“, druga po veličini sa površinom od 1.8 km², Vila Torlonija „Villa Torlonia“, blistavi primer Ars nove, koja je bila rimska rezidencija diktatora Benita Musolinija, Vila Albani „Villa Albani“ u koju je Alesandro Kardinal Albani smestio svoju kolekciju antikviteta i rimskih skulptura.

Uprava[uredi]

Palata Kvirinal, sedište predsednika italijanske republike.

Status prestonice[uredi]

Rim je prestonica Italije i sedište predsednika republike, koji ima oficijelnu rezidenciju u palati Kvirinal. Rim je, osim toga, sedište parlamenta, predsednika vlade i svih ministarstava. Gradonačelnik Rima je Đovani Alemano koji je izabran 2008. godine. Politička debata u Italiji se fokusira na mogućnost da grad sa „posebnim moćima“ u lokalnoj jurisdikciji („Roma Capitale“ direktive), [6] postane opština za sebe ili „prestonički distrikt“ [7] nezavisan od regiona Lacio, po modelu ostalih prestoničkih gradova u Evropi.

Mapa 19 rimskih opština

Teritorijalne jedinice[uredi]

Teritorija opštine Rim je podeljena na 19 „Municipi“ (teritorijalnih jedinica).[8] Ranije je grad bio podeljen na 20 teritorijalnih jedinica, ali je u 14. veku izglasano da Opština Fjumičino postane nezavisna teritorijalna jedinica u odnosu na grad Rim.

Ostali suvereni entiteti[uredi]

Rim je jedinstven grad u svetu po tome što sadrži i dva suverena entiteta. Jedno od tih entiteta je Sveta stolica koja je politički i religijski entitet koji upravlja područjem Vatikanskog grada („de fakto“ enklava od 1870, a službeno je tako priznat od 1929), i koja ima vanteritorijalna prava nad nekim palatama i crkvama, većinom u središtu grada. U gradu Rimu nalaze se ambasade i za Italiju i za Svetu stolicu.

Drugi entitet čini Malteški red (ital. Sovrano Militare Ordine di Malta) koji se sklonio u Rim nakon što je Napoleon osvojio Maltu 1798. Ovaj entitet nema svoju posebnu teritoriju (što je često predmet rasprava oko njegovog suvereniteta), ali ima nekoliko vanteritorijalnih palata u središtu Rima.

Međunarodni odnosi[uredi]

Rim je važan grad u pogledu evropske političke i ekonomske integracije. Godine 1957. ovde su potpisani Rimski ugovori kojima su osnovani Evropska ekonomska zajednica (EEZ) koja je prethodnica današnje Evropske unije i Evropska zajednica za atomsku energiju (Euratom). Ovde je potpisan i dogovor o evropskom ustavu u julu 2004. Rim je takođe i sedište važnih međunarodnih institucija, kao što je Organizacija za prehranu i poljoprivredu (FAO) Ujedinjenih nacija, a ovde je formuliran i Rimski statut međunarodnog kaznenog suda.

Stanovništvo[uredi]

Prema proceni, u gradu je 2010. živelo 2.761.477 stanovnika.[9]

Kretanje broja stanovnika
330. 410. 530. 650. 1000. 1750. 1800. 1820. 1850. 1853. 1858. 1861.
1.000.000 400.000 100.000 20.000 20.000 156.000 163.000 139.900 175.000 175.800 182.600 194.500
1871. 1881. 1901. 1911. 1921. 1931. 1936. 1951. 1961. 1971. 1981. 1991.
212.432 273.952 422.411 518.917 660.235 930.926 1.150.589 1.651.754 2.188.160 2.781.993 2.840.259 2.775.250
2001.
2.546.804

Navedeni podaci su procene sve do 1858. Od 1861. do 2001. navedeni su podaci iz popisa stanovništva.

Priča o Rimu kao naseljenom mestu počinje oko 800. p. n. e. udruživanjem nekoliko manjih sela čija je ukupna naseljenost bila nekoliko stotina stanovnika. Od tada je Rim u idućim vekovima narastao do milionskog grada, pa je najverovatnije bio najveći grad na svetu koji je ikad izgrađen sve do 19. veka. Procene o broju stanovništva variraju, ali se procenjuje da je grad u vrhuncu svoje naseljenosti imao od 450.000 pa sve do 3,5 miliona stanovnika, a najrealnije procene s kojima se slažu većina istoričara govore o oko jedan do dva milina stanovnika. Nakon prebacivanja najvažnijih funkcija carstva u Carigrad u 4. veku, i nakon propasti Zapadnog carstva u 5. veku, broj stanovnika se kontinuirano smanjivao, da bi grad 530. godine imao oko 100.000 stanovnika.

U ranom srednjem veku Rim je u poređenju s današnjim vremenom sa 20.000 stanovnika bio manji grad. Stanovništvo grada je stagniralo na oko 50.000 ili se čak smanjivalo sve do renesanse, i tako je grad u 17. veku ponovno dosegao broj od 100.000 stanovnika. Kada je Italijansko kraljevstvo aneksiralo grad 1870, on je imao već oko 200.000 stanovnika.

Za vreme fašističke vlasti, režim je pokušavao ograničiti rast grada, ali je broj stanovnika svejedno dosegao milion 1931. Nakon rata grad se nastavio širiti zbog industrijskog razvoja, pa su 1950-ih i 1960-ih stvorene nove četvrti i predgrađa.

Procenjuje se da grad danas ima oko 2,7 miliona stanovnika, a da zajedno sa širim područjem grada ovde živi oko četiri miliona stanovnika. Po popisu u opštini živi 156.833 stranaca, što je 6,2% stanovništva[10].

Ekonomija[uredi]

Zbog svoje upravne važnosti (državne, regionalne, pokrajinske i opštinske) i zbog razvijenosti tehnologije, komunikacija i uslužnog sektora, Rim je ekonomski najznačajniji grad u Italiji. Proizvodi oko 6,7 % nacionalnog BDP-a (što je više od bilo kog grada u zemlji), a zbog ekonomskog rasta od 4,4% taj udeo se povećava, i Rim ima najveći rast od bilo kog grada u zemlji. Tek nakon Drugog svetskog rata grad ekonomski počinje premašivati ostale ekonomski snažne gradove u Italiji, kao što su Napulj i Milano. Ekonomska najvažnija delatnost u Rimu je turizam, paje grad u tom pogledu jedan od najzanimljivijih u Evropi. U tom području se takođe beleži snažan rast; 2005. godine grad je posetilo 19,5 miliona turista, što je porast od 22,8% naspram 2001. godine.

Od industrijskih proizvoda u gradu se proizvodi tekstil i suveniri za turiste, a u novije vreme razvijene su i prehrambena, farmaceutska, mašinska, papirna i metalna industrija. Značajno je i bankarstvo, kao i elektronska i vazdušna industrija. Zbog istorijsko važnih lokacija, grad je važan i u svetskoj filmskoj industriji, pa je time i nacionalno filmsko središte. Brojna međunarodna kompanijska sedišta, konferencijski centri i sl. nalaze se u poslovnim delovima grada.

Društvo[uredi]

Religija[uredi]

Trg sv. Petra ujutro

U starom Rimu najzastupljenija religija bila je rimska religija (ital. Religio Romana), zajedno sa rimskom mitologijom koji su se poštovali u raznim kultovima. Zbog višekulturnog karaktera grada, javljale su se i druge religije kao mitraizam i razni mistični kultovi. Za vreme Rimske republike javlja se i judaizam, čiji su sledbenici često kroz istoriju zatvarani u rimski geto. Slična sudbina pratila je i sledbenike hrišćanstva, čija se zajednica vrlo rano javlja u gradu, koji su često bili progonjeni.

Uprkos progonima, hrišćanstvo je do 4. veka postalo toliko rašireno, da ga je na kraju car Konstantin I Veliki legalizovao 313. godine, a 380. godine car Teodosije I Veliki proglasio je hrišćanstvo službenom religijom carstva. Nešto kasnije, sve ostale religije su zabranjene, pa je tako i rimska religija izumrla.

Rim je postao jedno od središta hrišćanstva (uz Antiohiju, Aleksandriju, Carigrad i Jerusalim), a rimski biskup (papa) postao je nadređeni svim hrišćanskim biskupijama i vođa hrišćana, smatrajući se naslednikom sv. Petra koji je, uz sv. Pavla mučenički umro u Rimu u 1. veku. Od legalizacije hrišćanstva 313. godine, brojni rimski carevi i patriciji značajnim donacijama pomagali su Crkvu, čime je ona kroz vreme dobila znatnu političku moć.

Nakon pada Zapadnog carstva 476. godine, crkva je mala sve veći i veći politički uticaj i vlast nad civilnim stanovništvom u Rimu i okolnim područjima. Vremenom, Rim je postao središte Katoličke Crkve i glavni grad papskih država. U periodu renesanse u gradu su izgrađene brojne značajne crkve, uključujući baziliku sv. Petra na vatikanskom brežuljku.

Papinstvo se prvo nalazilo u Lateranskoj palati, a kasnije je premešteno u Kvirinalsku palatu. Nakon što je Rim pripojen Italijanskom kraljevstvu 1870, papa Pije IX povukao se u Vatikan i proglasio se zarobljenikom Savojske dinastije, što je izazvalo dugotrajni sukob između Katoličke Crkve i Italije.

Unutrašnjost rimske džamije

Ovaj sukob rešen je 1929. Lateranskim sporazumima kojim je Sveta Stolica dobila pravo upravljanja nad Državom Vatikanskog Grada kao samostalnom državom.

Zbog velikih migracija iz afričkih država i država Bliskog istoka, u gradu se, zadnjih godina, značajno uvećala islamska zajednica. Zbog ove činjenice u gradu je podignuta muslimanska bogomolja koja je trenutno najveća džamija u Evropi.

Jezik[uredi]

Reklamna poruka na rimskom dijalektu na stanici podzemne železnice u Rimu

Izvorni jezik Rima bio je latinski jezik, iz kojeg se u srednjem veku razvio italijanski jezik. Ova razvijanje jezika dogodila se pod uticajem raznih regionalnih dijalekata, a najznačajniji je bio toskanski dijalekt. U Rimu se razvila posebna vrsta rimskog dijalekta (ital. romanesco). Stariji oblik rimskog dijalekta koji se upotrebljavao u srednjem veku bio je južnoitalijanski dijalekt, koji je bio vrlo sličan napuljskom dijalektu. Uticaj firentinske kulture za vreme renesanse, i preseljavanje mnogih Firentinaca u Rim (uključujući i pape iz porodice Mediči, Lava X i Klementa VII) uzrokovali su mnoge promene u dijalektu, koji je više počeo sličiti toskanskim jezičnim verzijama. Ovaj dijalekt većinom se upotrebljavao samo u Rimu sve do 19. veka, ali se od 20. veka proširio na ostala područja Lacija zahvaljujući rastu rimskog stanovništva i boljoj saobraćajnoj povezanosti. Ovaj dijalekt održavaju i brojna književna dela koja su na njemu napisana. Poznatiji autori koji su pisali na ovom dijalektu su Đuzepe Đoakino Beli, Trilusa i Čezare Paskarela. Moderniji rimski dijalekt umnogome promovišu filmski glumci kao što su Aldo Fabrici, Alberto Sordi, Nino Manfredi, Ana Manjani, Điđi Projeti, Enriko Montesano i Karlo Verdone.

Kultura[uredi]

Obrazovanje[uredi]

Rim je veliko središte za visoko obrazovanje. Prvi univerzitet u gradu je univerzitet „La Sapijenca” (Università degli Studi di Roma "La Sapienza") osnovano 1303, koji je najveći evropski univerzitet kojeg pohađa oko 150.000 studenata. Ostala dva gradska univerziteta su Tor Vergata (Università degli Studi di Roma Tor Vergata) koji je osnovan 1982. i Treći rimski univerzitet (Università degli Studi Roma Tre) koji je osnovan 1992. godine.

U gradu se nalazi i veliki broj papinskih univerziteta uključujući Univerzitet sv. Tome Akvinskog i Gregorijanski univerzitet (najstariji isusovački univerzitet na svetu iz 1551).

Ovde se takođe nalaze brojni privatni univerziteti kao LUMSA, Katolički univerzitet Svetog Srca, LUISS, Evropski institut za dizajn, Univerzitet Đovanija Kabota, IUSM, Američki univerzitet u Rimu i mnogi drugi univerziteti.

Muzika[uredi]

Rim je važan muzički centar. U njemu se nalazi Nacionalna akademija Santa Čečilija (osnovana 1585.) za koju su izgrađene nove koncertne dvorane u Parku muzike („Parco della Musica“). U Rimu se nalazi i opera Teatro dell'Opera di Roma, i više manjih muzičkih institucija. Rim je bio grad domaćin Pesme Evrovizije 1991. i MTV evropskih muzičkih nagrada 2004.

Film[uredi]

Snimanje filma „Bande Njujorka“ u studijima ČineČita u Rimu

U Rimu se nalaze filmski studio Činečita koji je središte italijanske kinematografije i u kojem su snimani mnogi poznati filmovi.

Studio je 1937. osnovao fašistički diktator Benito Musolini, a saveznici su ga bombardovali tokom Drugog svetskog rata. Mnogi svetski poznati filmovi su ovde snimljeni od 1950-ih (npr. Ben Hur), a sam studio se od tog vremena najviše povezuje sa rediteljem Federikom Felinijem.

Tokom 1980-ih studio je privatizovan. I u novije vreme ovde su snimani poznati filmovi i serije, kao Bande Njujorka i serijal Rim.

Muzeji[uredi]

Najstariji muzeji u Rimu su Kapitolski muzeji iz 1471. koji se nalaze na Kapitolu, i koji uz Vatikanske muzeje sadrže najveće i najvažnije umetničke kolekcije u gradu.

U Vili Đuliji, ladanjskoj kući pape Julija II koja je izgrađena sredinom 16. veka, nalazi se značajna kolekcija etruščanske i antičke rimske umetnosti. U blizini se nalazi i Vila Borgeze u kojoj se nalazi znamenita galerija u kojoj se nalazi većina umetnina iz kolekcije porodice Borgeze.

U Nacionalnom muzeju u Rimu kojeg je projektovao Mikelanđelo nalaze se važne grčke i rimske umetnine. Važne galerije slika nalaze se u palatama Dorija Pampili, Kolona i Barberini, a u Venecijanskoj palati nalazi se veliki broj umetnina od ranohrišćanskog razdoblja do renesanse.

Mediji[uredi]

Dnevne novine Nedeljnici Televizija Radio

Prevoz[uredi]

Vazdušni prevoz[uredi]

Rim ima tri aerodroma. Dva od njih su u vlasništvu društva Aeroporti di Roma (ADR). Aerodromi su:

Aerodrom Čentočele u istočnom delu grada se više ne koristi u vazduhoplovnom saobraćaju, pa je najvećim delom pretvorena u javni park.

Železnički prevoz[uredi]

Rim je važno sedište italijanskih železnica. Prva železnica u Rimu, a druga u Italiji bila je pruga Rim-Fraskati koja je otvorena 14. jula 1856. Glavne železnički pravci su: tirenski (Rim-Đenova, uz put Aurelija), severni (Rim-Firenca-Bolonja), jadranski (Rim-Peskara, uz put Tiburtina, i Rim-Ankona) i južni (Rim-Napulj, uz put Apija). Godine 2006. otvorena je nova brza pruga između Rima i Napulja na kojoj vozovi mogu postići brzinu i do 300 km na sat.

Glavna rimska stanica je Roma Termini koja je otvorena 1863. Ovo je najprometnija stanica u Italiji sa oko 600.000 putnika dnevno. U sklopu stanice nalazi se veliki trgovački centar „Forum Termini”. Druga po veličini stanica je Roma Tiburtina koji služi za brze vozove.[11] Ostale veće stanice su Roma Ostijense, Roma Trastevere i Roma Tuskolana.

Javni prevoz[uredi]

Metro[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Rimski metro
Vagon jednog voza linije A

Rim ima dve linije metroa koje su otvorene 1955. (linija B, tj. plava) i 1980. (linija A, tj. narančasta) koje saobraćaju smerom severozapad-jugoistok (linija A) i severoistok-jug (linija B). Ukupna dužina sistema je 38 km. Ove dve linije seku se samo na jednom mestu, na stanici Roma Termini. Tri stanice linije B (Piramide, Bazilika di San Paolo i EUR Maljana) zajedničke su sa stanicama železnice Rim-Lido. Nastavak linije B (linija B1) se gradi i smatra se da će se otvoriti 2010. Ova linija od pet kilometara i pet stanica saobraćati će na području na kojem živi oko pola miliona ljudi, pa će se sa linijom B spajati na Bolonjskom trgu. Trenutno se gradi i nova linija C koja će saobraćati u pravcu istok-severozapad i koja će biti dugačka 34 km i imati 39 stanica. U planovima je trenutno i linija D koja bi trebala saobraćati u pravcu sever-jug.

Železnica[uredi]

Rimski tramvaj na Largo di Torre Arđentina

Sistem javnog prevoza gradske nadzemne železnice sastoji se od 40-tak železničkih stanica. Najveće su Roma Tiburtina, Roma Ostijense, Roma Trastevere i Roma Tuskolana. Na nekim stanicama saobraćaju i regionalni vozovi. Za gradsku železničku mrežu vredi ista karta kao i za metro i ATAK-ovu saobraćajnu mrežu. Od stanice Roma Termini železnica vozi do aerodroma Fjumičino („Leonardo Ekspres”).

Autobus i tramvaj[uredi]

Sistem javnog gradskog prevoza sastoji se i od mreže autobusa, tramvaja i trolejbusa (vraćen u upotrebu 2005.) kojima upravlja ATAK. Opštinsko društvo za javni prevoz osnovano je 1929. kao „Azienda Tramvie ed Autobus del Governatorato (A. T. A. G.)”, i decenijama je bilo jedino društvo koje je upravljalo javnim prevozom grada i koje je apsorbovalo ostala manja privatna preduzeća. Vremenom su troškovi upravljanja narasli zbog širenja grada, pa je ovo društvo 2000. pretvoreno u dioničarsko društvo. Danas ATAK upravlja sa 339 linija sa 2.760 vozila na području od 2.152 km, a godišnje autobusima preveze 932 miliona putnika.

Zone ograničenog saobraćaja[uredi]

Zbog saobraćajnih zagušenja koje su uzrokovali automobili u centru grada je uvedena zabrana vožnje tokom radnog dana od 6 do 18 sati. Ovo područje zove se Zona ograničenog saobraćaja (Zona a Traffico Limitato). Velike noćne gužvi vikendima izazvane burnim noćnim životom grada imale su za posledicu stvaranje novih noćnih zona ograničenog saobraćaja u nekim delovima grada. Nakon izgradnje podzemnih garaža, na većini gradskih ulica parkiranje se naplaćuje.

Gradovi pobratimi[uredi]

Ovo je spisak gradova sa kojima Rim ima potpisan neki oblik saradnje.

  • Pariz, Zastava Francuske Francuska (1956.). Pariz je jedini pobratimljeni grad Rima po načelu Samo je Pariz vredan Rima; samo je Rim vredan Pariza (fr. Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris / ital. Solo Parigi è degna di Roma; solo Roma è degna di Parigi).[12][13][14]

Rim ima potpisane partnerske sporazume sa sledećim gradovima:

Reference[uredi]

  1. ^ „discorso“ Приступљено 6. 8. 2013.. 
  2. ^ „Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table“ Приступљено 6. 8. 2013.. 
  3. ^ „City Mayors: European city brands“ Приступљено 6. 8. 2013.. 
  4. ^ s.v. "Urbe", De Mauro Paravia.
  5. ^ http://whc.unesco.org/en/list/91}- - O Rimu na zvaničnom sajtu Svetske baštine UNESKO
  6. ^ http://www.infrastrutturetrasporti.it/page/standard/site.php?p=cm&o=vh&id=146 - Roma Capitale on the official website of the Italian Ministry for Infrastructures and Transportation
  7. ^ http://www.camera.it/_dati/leg14/lavori/stampati/sk4000/articola/3885.htm - Proposal of Constitutional Law on the official website of the Camera dei Deputati
  8. ^ http://www.comune.roma.it/was/wps/portal/!ut/p/_s.7_0_A/7_0_21L?menuPage=/Area_di_navigazione/Sezioni_del_portale/Municipi/ -List of Municipi and definition of their territories on the official website of the Comune di Roma
  9. ^ „Istat demographic balance 2010“. Demo.istat.it Приступљено 13. 10. 2012.. 
  10. ^ stanovništvo http://demo.istat.it/strasa2006/index.html
  11. ^ http://eurostar-av.trenitalia.com/it/progetto/stazioni_rinnovate/roma_tiburtina.html - Entry on Roma Tiburtina station on the official website of the Italian high-speed rail service ((it))
  12. ^ „Twinning with Rome“ Приступљено 27. 5. 2010.. 
  13. ^ „Les pactes d'amitié et de coopération“. Mairie de Paris Приступљено 14. 10. 2007.. 
  14. ^ „International relations: special partners“. Mairie de Paris Приступљено 14. 10. 2007.. [mrtva veza od 08. 2010.]
  15. ^ http://www.liberazione.it/giornale/051129/LB12D6D0.asp - Short newspaper article on the Rome / Achacachi twinning

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :

title=Vikiputovanja

Vikiputovanja imaju više informacija na vezi:


Koordinate: 41° 53' S 12° 29' I

Спорт у Риму


Dobar članak Članak Rim je izabran u kategoriju dobrih članaka.
Pozivamo Vas da ga unapredite i potom predložite kao kandidata za sjajan članak.