Rimska republika

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
rmn-military-header.png

Rimsko kraljevstvo
753. p. n. e.510. p. n. e.
Rimska republika
510. p. n. e.27. p. n. e.
Rimsko carstvo
27. p. n. e.476.

Principat
Zapadno carstvo

Dominat
Istočno carstvo

Redovni magistrati

Cenzor
Konzul

Pretor
Edil

Kvestor
Tribun

Vanredni magistrati

Diktator
Magister equitum
Vojni tribun
s konzulskom vlašću

Trijumviri
Decemviri

Promagistrati

Prokonzul

Propretor

Prokurator

Titule i počasti
Car

Princeps
Dominus
Imperator
Cezar
Avgust
Tetrarh

Pontifex maximus
Magister militum
Legat
Oficijus
Prefekt
Liktor

Rimsko pravo

Senat
Skupštine

Kursus honorum
Auktoritas

p  r  u

Rimska republika označava razdoblje državnog uređenja rimske države u vremenu između Rimskog kraljevstva (509. p. n. e.) i uspostavljanja Carstva 13. januara 27. p. n. e.

Teško je odrediti tačan datum nastanka Rimske republike. Tit Livije navodi da je poslednji rimski kralj, Tarkvinije Oholi, 509. p. n. e. proteran iz Rima, Lucije Junije Brut i Lucije Tarkvinije Kolatin izabrani za rimske konzule, dok je 508. p. n. e. izabran i prvi prvosveštenik, tj. pontifeks maksimus (lat. Pontifex maximum).

Državno uređenje[uredi]

Rimska republika je imala hijerarhiju izabranih magistrata sa različitim ovlašćenjima. Rimsko uređenje iz vremena republike kasnije je inspirisalo uređenja srednjovekovnih gradova-država, ali i druge državne tvorevine modernog doba, od renesanse do danas.

Od posebnog značaja bili su sledeći elementi državnog uređenja Rimske republike :

  • anuitet — sve dužnosti su imale mandat od jedne godine.
  • kolegijalnost — uvek su dve osobe istovremeno obavljale jednu državnu službu — izuzetak je diktator.
  • pravo promene uredbe (pravo veta) — svaki magistrat je imao pravo da koriguje, izmeni ili vrati uredbu koju je njegov kolega doneo.

Najveću izvršnu vlast, neograničenu, u Rimskoj republici imao je konzul (lat. Imperium maius). Konzuli su bili odgovorni za vrhovno vojno zapovedništvo, pravo presude, sazivanje Senata i narodnih skupština. Za vreme kriza, postojala je mogućnost imenovanja diktatora na 6 meseci, koji je imao apsolutnu vlast (lat. Summus imperium); tokom njegovog mandata bi svi drugi magistrati bili suspendovani.

Magistrati su bili birani kroz tri različite narodne skupštine:

Rimski senat i narodne skupštine (lat. Comitia) bili su nadležni za zakone i nadgledanje rada svih vlastodržaca. Isluženi magistrati su postajali senatori, ukoliko se tome ne bi usprotivili cenzori. Prvobitno su u senat ulazili samo patriciji, a kasnije i plebejci.

Istorija republike[uredi]

Nastanak i doba rane republike (510. p. n. e. — 351. p. n. e.)[uredi]

Rim u vreme republike

Razdoblje nastanka i ranog doba Rimske republike obeleženo je utemeljenjem i obezbeđivanjem rimske države. Godine 496. p. n. e. Rimljani su pobedili Latine u bici kod Regilskog jezera, a 493. p. n. e. su sklopili savez sa Federacijom latinskih gradova.

Dolazi i do prvih sukoba između plebejaca i patricija. Plebejci su običan narod — seljaci, zanatlije, trgovci — koji je po rimskim zakonima morao služiti u ratovima države. Često zato nisu mogli obrađivati svoju zemlju, te su, ne mogavši da prehrane svoje porodice, padali u dužničko ropstvo. Prvi veliki korak ka izvojevanju svojih prava plebejci su načinili odbivši da ratuju protiv Latina: popevši se na sveto u brdo u Rimu, nisu hteli da pođu u rat dok im se ne ispune zahtevi da učestvuju u vlasti. Tako su 494. p. n. e. dobili pravo da biraju narodne tribune, prvo dvojicu, pa onda desetoricu. Sledeći plebejski uspeh bio je donošenje zakona dvanaest tablica 451. p. n. e., koji se zasnivao na običajnom pravu. Od 367. p. n. e., na predlog tribuna Licinija i Sekstija, od dvojice konzula jedan morao da bude iz redova plebejaca. Narodni tribuni su imali pravo veta. Poslednji uspeh plebejaca iz tog razdoblja dogodio se 326. p. n. e., kada je izglasano ukidanje dužničkog ropstva.

Odmah nakon uspostavljanja republike, Rim je počeo da sprovodi ekspanzionističku i osvajačku politiku. Ipak, na samom početku ekspanzionističkih ratova dolazi i do poraza: za najteži se uzima onaj 387. p. n. e., kada su grad zauzeli i opustošili Kelti. I pored toga, grad se ubrzo oporavio i nastavio svoje širenje, kako na jug tako i na sever, pri čemu je došlo do oštrih sukoba sa Samnitima u srednjoj Italiji, između 343. p. n. e. i 290. p. n. e.

Uspon i razvitak Rimske republike[uredi]

Posle 340. p. n. e., Rimljani su uspostavili kontrolu nad većinom gradova u području Lacija. Posle 280. p. n. e., pošto su odneli pobedu u Pirovom ratu, osvojena je i južna Italija. Tamo su već vekovima bili prisutni stari Grci, pa je na taj način Rim došao u dodir sa starogrčkom kulturom. U cilju uspostavljanja i održanja kontrole na osvojenoj teritoriji, započinje se s osnivanjem kolonija, što je opet vodilo ka stvaranju saveza sa gradovima i plemenima sa različitim pravima i povlasticama.

Stanovništvo koje je naseljavalo teritorije pod kontrolom Rimske republike imalo je različite statuse. Stanovnici su mogli biti:

  • punopravni građani države (građani Rima, kolonija i već svrstana plemena);
  • zajednice sa rimskim građanskim pravima, ali bez prava odlučivanja;
  • saveznici, koji su mogli zadržati svoje autonomije.

Punski ratovi[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Punski ratovi

U razdoblju između 264. p. n. e. i 146. p. n. e., Rimljani su vodili Punske ratove nakon kojih grad-država Rim postaje vodeća sila u zapadnom Mediteranu. Prvi punski rat (264.241. p. n. e.) započeo je zbog sukoba interesa Rima i trgovačke države Kartagine oko ostrva Sicilije. Rimljani su tada bili prinuđeni da na brzinu izgrade ratnu pomorsku flotu; prva prava njena pobeda bila je kod rta Mile 260. p. n. e., pod komandom konzula Dulija. 256. p. n. e. Rimljani su krenuli u pohod na samu Kartaginu, ali su ih Kartaginjani u tome sprečili. Posle toga, nije bilo novih bitaka sve do bitke kod Egatskih ostrva 241. p. n. e., kada je došlo do predaje Kartagine i okončanja Prvog punskog rata.

Drugi sukob između Rima i Kartagine otpočinje sporom oko zona uticaja u Hispaniji, i 218. p. n. e. uzima se za početak Drugog punskog rata (218.202. p. n. e.). Veliki kartaginjanski vojskovođa Hanibal prelazi Alpe i upućuje se ka Rimu. Posle nekoliko rimskih poraza (kao kod Kane 216. p. n. e.), kada je već izgledalo da će Hanibal osvojiti Rim, ipak dolazi do pobede nad Hanibalovim bratom u bici kod Metaura (207. p. n. e.). Moć samog Hanibala slabi nakon toga, uprkos savezu sa makedonskim kraljem Filipom V, koji je 215. p. n. e. takođe otpočeo rat protiv Rimljana. Do konačne pobede nad Kartaginom dolazi posle iskrcavanja Rimljana u severnoj Africi, u bici kod Zame (202. p. n. e.). Kartagina je time izgubila sve svoje teritorije u Hispaniji. U Trećem punskom ratu (149.146. p. n. e.) Rim je razorio i samu Kartaginu, osnovavši provinciju Afrika.

Važna posledica Punskih ratova bila je osnivanje rimskih provincija, od kojih je prva bila Sicilija. Provincija je predstavljala naročito ustrojenu administrativnu jedinicu, kojom je upravljao namesnik, bivši pretor ili konzul, kojeg je imenovao Senat. Unutar provincije, gradovi ili plemena koji su bili rimski saveznici zadržavali bi unutrašnju autonomiju, dok bi ostatak populacije morao da plaća namete za rimsku državnu blagajnu.

Grčka, Sirija i Makedonija[uredi]

Rimljani su se već 200. p. n. e. politički umešali u sukobe u Grčkoj. Stavši na stranu malih i srednje jakih zemalja, suprotstavili su se Makedoniji. 196. p. n. e. proglasili su Grčku slobodnom zemljom ali pod rimskim protektoratom, što je prouzrokovalo nemire, pa i rat protiv seleukidskog kralja Antioha III (192. — 188. p. n. e.). Nakon pobede i povlačenja Antiohove vojske, Rim je konačno pobedio Makedoniju u Trećem rimsko-makedonskom ratu (171.168. p. n. e.); odlučujući udarac zadat je u bici kod Pidne. Nakon te pobede, Rim je proglasio Makedoniju svojom provincijom.

Pobedama nad Kartaginom i Makedonijom, stavljanjem njihovih teritorija pod svoju vlast, kao i proterivanjem Seleukida, Rim postaje gospodar celog zapadnog sveta. Na istoku, Rim štiti nejaki ptolemejski Egipat od Seleukida. Godine 133. p. n. e. na tlu nekadašnje Pergamske kraljevine, čiji je poslednji kralj zaveštao svoju državu Rimu, osnovana je provincija Azija koja je obuhvatala zapad Male Azije.

Pobune robova i upadi varvara[uredi]

U 2. veku p. n. e. izbijaju i prvi otpori unutar Rima. Godine 136. p. n. e. započeo je ustanak robova na Siciliji, a od 111. do 105. p. n. e., Rim je vodi rat protiv kralja Jugurte u Numidiji. Sa severa na Rim su počela da nasrću germanska plemena, Tevtonci i Kimbri, a 104. p. n. e. započinje i Drugi ustanak robova. Od 91. do 88. p. n. e. Italski saveznici vode rat protiv Rima, što je Mitridat VI Eupator iskoristio da zauzme provinciju Aziju, pritom poubijavši nekoliko hiljada rimskih naseljenika. Sula je potom bio imenovan za upravnika Azije i zapovednika u Mitridatovim ratovima, čime se zaoštravaju i počinju sukobi i unutar samog Rima.

Doba klasnih i građanskih ratova u Rimskoj republici[uredi]

Brut

Uspon i razvitak Rima kao moćne države pored mnogih prednosti doneo je i probleme. Kao ključni problem pokazao se agrarni, tesno povezan sa vojnim sastavom, što je u krajnjem slučaju dovelo do sukoba i građanskih ratova u samom Rimu i vodilo ka propasti Rimske republike.

Tradicionalni milicijski sastav, kod kojeg su svi građani uključeni u odbranu i vođenje rata, pokazao se nepraktičnim zbog velikog širenja rimske države. Posle poraza u Jugurtinom ratu i u ratovima protiv Tevtonaca i Kimbra, Gaj Marije je uspeo da sprovede vojnu reformu. Uvedena je profesionalna vojska sastavljena od dobro obučenih vojnika, što je dovelo do zbližavanja vojnika sa svojim zapovednicima. Za većinu vojnika koji nisu posedovali zemlju, vojna služba nije više bila obaveza već izvor zarade. Oni su, osim podele plena iz osvajanja, od svojih zapovednika očekivali da im po prestanku vojne službe dodele i zemlju. Veteranske penzije na taj način sve su više postajale predmet političkih rasprava u Rimu.

Privrženost vojnika pojedinim zapovednicima takođe se pokazala kao otežavajuća okolnost političkog ustrojstva Rima. Naime, zapovednici su dobili mogućnost da se pomoću svojih vojski, a iz svojih sopstvenih interesa suprostave volji Senata ili narodnih skupština, pa je vreme građanskih ratova obeleženo ambicioznim idejama političara i njihovih privatnih vojski.

Politički sukobi unutar Rima počeli su da se zaoštravaju od 133. p. n. e. U stalnom su političkom sukobu bili su optimati i populari, pri čemu su se populari zalagali za smanjivanje socijalnih razlika u Rimu kroz uvođenje agrarne reforme. Pokušaji narodnih tribuna, Tiberija Graha 133. p. n. e. i njegovog brata Gaja Graha deset godina kasnije, nisu urodili plodom. Gaj Marije je 107. p. n. e. uveo vojnu reformu i postao vođa populara.

Na drugoj strani, na čelo optimata se stavio Kornelije Sula. Posle pobede nad Mitridatom VI, Sula se 88. p. n. e. vratio u Rim, proterao Marijeve pristalice i zaveo diktaturu. Godine 82. p. n. e. ponovo se obračunao sa marijevcima u krvavoj bici kod Porta Kolina. Nakon te bitke, ponovo je umarširao sa svojim legijama u Rim, obračunao se sa svojim protivnicima, zaveo diktaturu i promenio političko uređenje.

Nakon Prvog građanskog rata u Rimu, uspešni zapovednici preuzeli su vrlo važnu ulogu. Pompej Veliki, koji je kao mlad zapovednik bio u Sulinim redovima, stekao je veliku slavu nakon što je pobedio Seleukide, osnivao nove provincije i učestvovao u ugušenju Spartakovog ustanka. Sklopio je tajni savez sa Krasom i Cezarom (Prvi trijumvirat), što je ujedno bio i vrlo jasan pokazatelj strukturne slabosti kasne Republike, čije institucije nisu bile dorasle nastaloj krizi. Posle pogibije Krasa u bici kod Kare 53. p. n. e., 49. p. n. e. došlo je do sukoba druge dvojice moćnika, Pompeja i Cezara, čime je ujedno otpočeo i Cezarov građanski rat. U njemu je Cezar pobedio Pompeja 48. p. n. e. kod Farsale u Tesaliji, nakon čega je poraženi pobegao u ptolemejski Egipat gde je i ubijen. Posle pobeda nad Pompejevim pristalicama u Hispaniji i Egiptu, Cezar je postao i jedini vladar Rimskog carstva, što je bio i povod za njegovo ubistvo 15. marta 44. p. n. e. u Senatu i početak Trećeg rimskog građanskog rata. Cezarov bliski saradnik Marko Antonije udružio je snage s unukom Cezarove sestre i usvojenim sinom Oktavijanom, kojima su pobedili republikance Bruta i Kasija 42. p. n. e. kod Filipa u Grčkoj.

Raspad Rimske republike i uspostava Rimskog carstva[uredi]

Rimska republika u doba ubistva Julija Cezara

Izgledalo je da se situacija iz 49. p. n. e. ponavlja: Marko Antonije i Oktavijan podelili su rimske teritorije ugovorom iz Brindizija na interesne sfere — Antonije je vladao istočnim a Oktavijan zapadnim delom. Međutim, Antonije i Kleopatra VII, kraljica Egipta, počeli su da sanjaju o velikom carstvu sa središtem na istoku, što je 32. p. n. e. dovelo do prekida prijateljstva između Marka Antonija i Oktavijana. Pod Oktavijanovim uticajem, senat je objavio rat Egiptu. U odlučujućoj bici kod Akcija (31. p. n. e.), Oktavijan je proterao Antonija i Kleopatru u Egipat, gde su oboje posle kratkog vremena jedno za drugim izvršili samoubistvo. Egipat je postao rimska provincija pod direktnom vlašću budućeg cara Oktavijana. Oktavijan je postao samostalni vladar Rima, preuzeo tribunska ovlašćenja, čime je mogao da saziva Senat i skupštine i uređuje i predlaže zakone, i imperijum tj. vrhovnu komandu nad rimskim vojskama. Najčešće se 27. p. n. e. uzima se za nastanak Rimskog carstva, kada je Oktavijan proglašen za avgusta, preuzvišenog i princepsa senata (vođu senata), zbog čega se novi sistem često nazivao principatom. Avgust je dozvolio potonji izbor magistrata i funkcionisanje Senata, ali je direktno odlučivao o najvažnijim naimenovanjima. Time su republikanske institucije nazivno sačuvane, ali je suština vlasti prešla u ruke monarha.

Spoljašnje veze[uredi]