Selo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Disambig.svg
Druga značenja su popisana u članku Selo (višeznačna odrednica).
Pogled na sremsko selo Lug.
Pejzaž sela.

Selo (ili ruralno naselje) je jedna od tri vrste ljudskih naselja. Osnovni je oblik teritorijalne, socijalne i ekonomske organizacije stanovništva koje se bavi poljoprivredom.

Definicija sela[uredi]

Postoji nekoliko različitih definicija seoskog naselja:

  • Pored grada i mješovitog naselja, kao polifunkcijskih naselja, selo se može definisati kao monofunkcijsko naselje, tj. naselje u kome je prevashodno zastupljeno samo jedno zanimanje, i to prvenstveno poljoprivreda. Neka sela mogu imati pored poljoprivrede kao glavnog zanimanja i nekoliko sekundarnih, kao što su zdravstvo ili školstvo.
  • Selo je naziv za svako naselje sa manjim brojem stanovnika.

Stanovnici sela se nazivaju seljacima, pri čemu se pod tim terminom često podrazumeva i osoba koja se bavi poljoprivrednom proizvodnjom.

  • Tradicionalanno, selo je zajednica zemljoradničkih, stočarskih i mješovitih domaćinstava, na određenoj teritoriji, pri čemu su ta domaćinstva povezana radnim, socijalnim i ekonomskih vezama. (J. Cvijić)
  • Savremena definicija precizira da je selo naselje gde se najveći deo stanovništva bavi poljoprivredom, gustina naseljenosti nije veća od 10-20 stanovnika po hektaru, slabo je komunalno opremljeno, u dvorištu se nalazi barem jedan privredni objekat i spoljne funkcije su slabo razvijene. (B. Kojić)

Seoska teritorija[uredi]

Seoska teitorija obihvata određenu površinu koja je iskorišćena za potrebe poljoprivredne proizvodnje, kao i za biologija|biološku i ekonomsku egzistenciju čoveka. U pogledu naseobinsko-proizvodnog sadržaja može se izdvojiti:

  • homogena teritorija (pravi seoski tip, sa izrazitim seljaštvom, udaljene od gradova)
  • nehomogena teritorija (osim agrarnih ima i urbano-industrijskih svojstava)

Osnovna podela seoskih teritorija je na:

  • primarno ruralno područje (više susednih naselja i njihovih atara)
  • drugostepeno rurralno područje (ruralna teritorija koja obuhvata više povezanih seoskih područja)

U aministrativnom pogledu seoska teritorija se deli na:

  • seoski atar (teritorija koja pripada nekom selu - naselje sa okolnim zemljištem, deli se na potese. Službeno se naziva katastarska opština)
  • katastarski srez (najveća organiozaciona jedinica seoske teritorije koja obuhvata više katastarskih opština sličnih delatnosti)

Tipologija seoskih naselja[uredi]

Seoska naselja se klasifikuju prema brojim merilima od kojih treba izdvojiti sledeće:

  • genetska tipologija
    • spontalo nastala (heterogena, šarolika, nepravilna)
    • nastala pod nekom intervencijom (čitluci, ušorena sela)
    • nastala pod intervencijom vlasti (sela u Vojvodina|Vojvodini)
    • divlja naselja (u predgrađima većih gradova)
  • demografska tipologija
    • najmanja sela („patuljasta“ — do 100 stanovnika i „mala“ — 101-500 stanovnika)
    • srednja sela (501-1000 stanovnika i 1001-2000 stanovnika)
    • velika sela („veća“ — 2001-3000 stanovnika i „najveća“ — preko 3000 stanovnika)

Fizionomska tipologija sela[uredi]

Prema fizionomskoj strukturi ruralna naselja se mogu podeliti na više načina, ali našoj literaturu je najkarakterističnija sledeća podela:

  • zbijena sela (gusto koncentrisani stambeni objekti)
  • razbijena sela (raštrkani stambeni objekti)
  • prelazna (mešovita)

Prema obliku možemo izdvojiti tri tipa seoskih naselja:

  • okruglasta
  • izdužena (uz put ili reku)
  • zrakasta

Sela u Srbiji[uredi]

U Užoj Srbiji ima ukupno 4243 naselja od čega je 3300 ruralno (78.5%). Sva ona su izdvojena u nekoliko kategorija: usamljena, ratarska, stočarska, prigradska, specijalizovana, rudarska, industrijsko-agrarna, banjska, lečilišna, sedišta opština ili seoskih zajednica i dr.

Cvijićeva fizionomska tipologija[uredi]

Proučavanjem naselja kako seoskih tako i gradskih na našim prostorima, naročito na Balkanskom poluostrvu bavio se naš geograf Jovan Cvijić. On ih je podelio na tri grupe — zbijena, razbijena i mešovita, gde je izdvojio nekoliko tipova i klasa.

Sela razbijenog tipa[uredi]

Sela razbijenog tipa imaju raštrkanu stambenu strukturu. Cvijić je izdvojio tri tipa i dve vrste ovih sela.

  • starovlaški tip (karakteristična za Stari Vlah, Bosnu i Hercegovinu sve do Alpa. Ovakva naselja imaju špirinu do 5-6 km, dele se na zaseoke koji su međusobno udaljeni i po kilometar ili dva)
    • šumadijska vrsta (do XIX veka je bila u sastavu straovlaškog tipa, kada su se naglo razvila. Ovde su se zaseoci razvili u posebna naselja, naročito su napredovali drumski zaseoci koji se dele na nekoliko podvrsta)
    • mačvanska i jasenička vrsta (kao i šumadijska do XIX veka je bila u sastavu straovlaškog tipa. Karakteristična je za Mačvu, Tamnavu i Kolubaru. Mačvanska sela su krstastog, a jasenička zvezdastog oblika)
  • karsni tip (karakterističan je za dinarski predeo. To su sela nastala u i na kontaktu vrtača, uvala, kraških polja i dr.)
  • ibarski tip (karakterističan je za Ibar, Rašku i rodopski predeo. čine ih „džemati“ smešteni na brdima i međusobno odvojeni dolinama)

Sela zbijenog tipa[uredi]

Sela zbijenog tipa imaju gustu stambenu strukturu. Cvijić je izdvojio četiri tipa ovakvih naselja:

  • timočki tip (pruža se od Dunava do Velesa. Naselje je okruglo i zbijeno, sve ulice vode ka centru, gde je najčešće crkva, dućan ili česma. Dele se na „mahale“)
  • čitlučki tip (nastao za vreme Turaka i odžao se do XIX veka. Naselja su kvadratna, ozidana sa čifčijskim i begovskim kućama. U dvorištu se nalaze „haremluci“ i „selamluci“)
  • mediteranski tip (karakterističan za obale Jadrana, Jonskog i Egejskog mora) deli se na tri podtipa:
    • grčko-mediteranski (karakterističan za Trakiju, Tesaliju i Makedoniju, kuće su kamen i zbijene, pokrivene crepom, a ulice kaldrmisane)
    • dalmatinsko-mediteranski (karakterisitan za Dalmaciju, kuće su od klesanog krečnjačkog kamena, na uzvišenjima su najčešće crkva i groblje)
    • kaštelanski (karakteritičan za pojas između Kaštelanskog zaliva do Kozjaka, takva naselja su kompaktno „srasla“ za obalu mora)
  • tursko-istočnjački tip (karakteristične za sve delove Balkana gde su vladali Turci. Ulice su kaldrmisane i krivudave sa ćorsokacima, kuće uveučene u dvorišta, ozidane i bez prozora ka ulicama)

Sela mešovitog tipa[uredi]

Sela mešovitog tipa se nalaze na prelazu između zbijenog i razbijenog tipa. Cvijić izdavaja samo jedan tip ovakvih naselja:

  • čitlučki tip (postojao je do XIX veka, a zatim se transformisao u neke od gorepomenutih tipova. Kuće su bile ozidane, aulice kaldrmisane)

Vidi još[uredi]

Literatura[uredi]

  • Mastilo, Natalija (2005): Rečnik savremene srpske geografske terminologije, Geografski fakultet, Beograd
  • Stamenković, Srboljub i Bačević Milan (1992): Geografija naselja, geografski fakultet, Beograd
  • Cvijić, Jovan (1987): Balkansko poluostrvo, SANU, Beograd

Spoljašnje veze[uredi]

Vikiostava
Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Selo