Sibir

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga

Koordinate: 60°0′N 105°0′E / 60, 105 Sibir (rus. Сибирь) je deo Rusije koji se prostire u dužini od 7000 kilometra u pravcu istok-zapad od planine Ural na zapadu do razvodnih planina na istoku, i oko 3500 kilometra u pravcu sever-jug od Severnog ledenog okeana do kazastanskih planina i granice sa Mongolijom i Kinom. Sve osim krajnje jugozapanog dela Sibira, i čini oko 56% Ruske teritorije sa 9,6 miliona km².

Sibir

Poreklo imena[uredi]

Po nekim teorijama ime mu dolazi od tatarske reči za „uspavana zemlja“. Po drugoj verziji ime je dobio po jenisejskom plemenu Sibiri, koje su kasnije asimilovali Sibirski Tatari. Doktor Pamela Kajl Kroslej, profesor istorije u Darmut koledžu, tvrdi da su Rusi nazvali Sibir po narodu Sibe koji danas živi u Kini. Moderno značenje imena je ušlo u ruski jezik posle osvajanja Sibirskog kanata.

Administrativna podela[uredi]

Istorija[uredi]

Sibir su okupirale različite grupe nomadskih naroda kao Jeneti, Neneti, Huni i Ujguri. Mongoli su osvojili oblast u šesnaestom veku koja je kasnije postala samostalni Sibirski kanat. Rusija je počela sa osvajanjem Sibira u šesnaestom veku, sa osvajanjima kozaka Jermaka Timofejeviča da bi do sredine sedamnaestog veka kontrolisala oblast do Tihog okeana. Još od cara Petra Prvog, Sibir je korišćen za izgradnju logora za prinudni rad, a naročito za vreme sovjetske vlasti stvaranjem gulaga. Prva velika promena u Sibiru je bila izgradnja Transsibirske železnice između 1891. do 1903.

Geografija[uredi]

Granice[uredi]

Granice Sibira ne mogu se jednoznačno i precizno odrediti. Utvrđivanje sibirske teritorije razlikuje se zavisno od ugla gledanja: geografski, istorijski ili politički.

Ime potiče izvorno iz mongolskog (neki izvori tvrde da dolazi iz tatarskog) i doslovno mu je značenje „zemlja koja spava“, a odnosilo se na Sibirski kanat na području današnjeg zapadnog Sibira, koji je nastao raspadom Zlatne horde. Danas se izvan Rusije pod Sibirom obično podrazumeva čitav azijski deo Rusije.

Prostire se oko 7.000 kilometara u smeru istok - zapad od Urala sve do planina koje čine pacifičku vododelnicu. Od severa prema jugu ima oko 3.500 kilometara od Arktičkog okeana (Severno polarno more) pa do kazahstanskih planina i granica sa Mongolijom i Narodnom Republikom Kinom. Područje Dalekog istoka od Jakutije do tihookeanske obale, koje je sa svojih 6.179.900 km² površine veće od celog preostalog dela Sibira, izvan Rusije se obično pribraja Sibiru, ali se u Rusiji smatra posebnom regijom. Tako stanovnici Kamčatke ili Sahalina pod „Sibirom“ podrazumevaju regiju koja je više hiljada kilometara daleko od njihove domovine.

Po visini Sibir se može grubo razgraničiti na sedam delova: Zapadnosibirska depresija, Severnosibirska depresija, Srednjosibirske planine, Južnosibirske planine, Srednjejakutska nizija, Istočnosibirska depresija i Istočnosibirske planine.

Reke[uredi]

Najveće reke su Ob, koji odvodnjava ogromnu ravnicu istočno od Urala, Jenisej, Lena i Amur. Pored Irkutska nalazi se Bajkalsko jezero koje je najdublje slatkovodno jezero na Zemlji. Daleko na istoku nalazi se poluostrvo Kamčatka sa velikim brojem vulkana.

Klima[uredi]

U većem delu Sibira vlada izražena kontinentalna klima: vruća leta (do +40 °C) smenjuju krajnje hladne zime (do -67°C). Zemlja često ostaje pod snegom do 9 meseci.

Krajolikom uglavnom dominiraju listopadne šume (tajge), dok u arktičkim područjima prevladava tundra, krajolik bez drveća. Između toga se nalazi mešovito, prelazno područje. Na jugu tajga prelazi u stepu.

U velikim delovima Sibira kao oblik tla prevladava merzlota (trajno zaleđeno tlo). Najhladnije naseljeno mesto na Zemlji je istočnosibirski grad Ojmjakon (južno od Verhojanska).

Stanovništvo[uredi]

Sa 23 miliona stanovnika Sibir je slabo naseljeno područje, a gustina stanovništva je samo 2,7 stanovnika na km². Stanovništvo je koncentrisano u relativno uskom pojasu na jugu i jugozapadu, odnosno duž transsibirske železničke pruge koja povezuje važne velike gradove i gde je moguća poljoprivreda.

U velike gradove u tom pojasu spadaju Novosibirsk, Omsk, Krasnojarsk, Tjumenj, Tomsk, Irkutsk, Habarovsk, Ulan-Ude i dalekoistočna pacifička metropola Vladivostok. Važna industrijska središta u kojima leže još neki veliki gradovi su Hantijsko-Mansijski autonomni okrug kao i Jamalsko-nenecki autonomni okrug gde je težište naftne industrije i plina, kao i južnosibirski „kuznjecki bazen uglja“ (Kuzbass) sa industrijskim gradom Kemerovo.

Većinu stanovništva čine ruski doseljenici i rusificirani Ukrajinci koji su ovamo došli u prošlim vekovima. Već u 18. veku ih je bilo više nego starosedelačkog stanovništva.

Još u vreme careva zabačeno i negostoljubivo područje Sibira i srednje Azije je služilo kao mesto izgona političkih protivnika i prestupnika. Na strašan glas došao je Sibir sa pojavom Solženjicinove knjige Arhipelag GULAG kad se saznalo o svim užasima zatvora i koncentracionih logora stvorenih za vreme Staljinove vlade. Tek sa raspadom Sovjetskog Saveza prestala su deportovanja u ta područja. Od 1920-ih godina pojačava se industrijski razvoj Sibira, što je učvrstilo strukturu stanovništva u doseljeničku korist.

Starosedelačko stanovništvo sibirskog severa i ruskog Dalekog istoka sastoji se od naroda altajske i uralske jezične porodice i drugih naroda. Veći narodi su Tuvinci, Burjati, Hakasi, Jakuti i Altajci. Manje etničke zajednice koje nemaju svoje federalne republike među ostalima su Čukči, Evenki, Korjaci, Nenci, Hanti, Mansi i Jukagiri. Za vreme Sovjetskog Saveza većina starosedelaca, koji su oduvek bili nomadi, je bila prisiljena na trajno naseljavanje i kolektivizaciju u sovhoze.

Najveća ogrožavanje za starosedelačko stanovništvo proizlazi iz industrijskog otvaranja i korištenja prirodnih resursa kao što su nafta, prirodni plin, ugalj, dijamanti i zlato u azijskom delu Rusije. Uz to, alkoholizam je ogroman problem. Jezici većine malih naroda su pred izumiranjem, a posebno tamo gde na osnovi industrijskog razvoja nestaje okolina u kojoj se njima koristilo.

Nakon raspada Sovjetskog Saveza, u Sibiru se pojačano (delom ilegalno) naseljavaju Kinezi, radeći uglavnom kao trgovci ili preduzetnici.

Spoljašnje veze[uredi]

Vikiostava
Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Sibir