Srednjeokeanski greben
Iz projekta Википедија
Srednjeokeanski greben je podvodni planinski lanac, formiran efektom tektonike ploča. Izdizanje okeanskog dna događa se kada se konvekcijske struje u omotaču uzdižu pod okeansku koru i stvore magmu na mestu gde se nalazi divergentna granica između dve litosferne ploče. Srednjeokeanski grebeni su povezani i čine globalni sistem srednjeokeanskih grebena, koji su deo svakog okeana, što ih čini najdužim planinskim lancem na svetu. Neprekinuti planinski lanac je dug oko 65 000 km, a totalna dužina ovog sistema je 80 000 km.
[uredi] Opis
Srednjeokeanski grebeni su geološki aktivni jer nova magma konstantno izbija na okeansko dno, u koru na i u blizini rascepa (riftova) duž osa grebena. Kristalizovana magma gradi novu koru, uslovno rečeno od bazalta i gabra.
Stene koji čine koru ispod okeanskog dna su najmlađe na osi grebena, a starost im raste udaljavanjem od spomenute ose. Nova bazaltna magma izbija na i u blizini ose grebena zbog dekompresijskog topljenja Zemljinog omotača ispod te ose.
Okeanska kora izgrađena je od stena koje su mnogo mlađe nego sama Zemlja - kora u okeanskim basenima nije starija od 200 miliona godina, zato što je u neprestanom procesu "obnavljanja" na srednjeokeanskim grebenima. Okeanska dubina raste udaljavanjem od srednjeokeanskog grebena, a najveće dubine su u okeanskim jarugama. Kako se okeanska kora udaljava od ose grebena, peridotiti u kori se hlade i postaju sve krući. Kora i relativno kruti peridotiti ispod te kore čine okeansku litosferu.
[uredi] Proces nastanka
Dva procesa, potiskivanje od grebena i povlačenje ploče, smatraju se odgovornim za širenje opaženo na srednjeokeanskim grebenima, ali ipak postoji nesigurnost koji od njih je dominantan. Potiskivanje od grebena javlja se tamo gde težina grebena potiskuje ostatak tektonske ploče od grebena, često prema zoni subdukcije. U zoni subdukcije do izražaja dolazi povlačenje ploče. Naime težina tektonske ploče koja se subdukuje pod naležuću ploču povlači za sobom ostatak ploče.
Drugi proces za koji se pretpostavlja da doprinosi nastanku nove okeanske kore na srednjeokeanskim grebenima jeste plaštna "pokretna traka". Međutim, mnoga su istraživanja pokazala da je gornji Zemljin omotač (astenosfera) previše plastičan (fleksibilan) da bi generisao dovoljno trenje za odguravanje tektonske ploče. Verovatnije je da izdizanje omotača (plašta), koje uzrokuje formiranje magme ispod srednjeokeanskih grebena, uključuje samo omotač iznad dubine od 400 km, kako je zaključeno iz seizmičke tomografije i iz istraživanja seizmičkog diskontinuiteta negde na dubini od 400 km. Relativno plitke dubine na kojima dolazi do izdizanja omotača ispod grebena su više u skladu s procesom "povlačenja ploče".
Brzina kojom na srednjeokeanskom grebenu nastaje novi materijal poznata je na osnovu brzine širenja, a meri se u mm/god. Uobičajena podela brzina širenja jeste brza, umerena i spora, čije vrednosti su generalno >100 mm/god, ~60 mm/god, i <20 mm/god. Brzina širenja severnog Atlantika je 10 mm/god, dok u Pacifiku te vrednosti dostižu vrednosti od 40-60 mm/god.
Sistemi srednjeokeanskih grebena formiraju novu okeansku koru. Kako se kristalizovani bazalt istisnut na osi grebena hladi ispod Kirijeve tačke koja odgovara gvožđe-titanijumskim oksidima, u njima je sačuvan smer magnetnog polja paralelan zemljinom magnetnom polju. Uzorak magnetnih pomeranja u okeanskoj kori može se koristiti kao pokazatelj starosti jer je magnetno polje Zemlje menjalo smer u nepravilnim intervalima tokom geološke prošlosti. Na isti način, uzorak pomeranja zajedno sa merenjem starosti kore koristi se kao pomoć u određivanju istorije Zemljinog magnetnog polja.
[uredi] Vidi još
 |
Ovaj članak je deo Portala Nauke o Zemlji više o Naukama o Zemlji |
