Srem

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu


Koordinate: 45° 10' 10.3" SG Š, 19° 17' 18.2" IGD

Disambig.svg
Za drugo značenje, pogledajte članak Srem (višeznačna odrednica).
Srem
Mapa Srema u geografskim granicama.
Mapa Srema u geografskim granicama.
Najveći gradovi Novi Beograd
Zemun
Sremska Mitrovica
Vinkovci
Ruma
Vukovar
Država Srbija
Hrvatska
Region Vojvodina
Grad Beograd
Kontinentalna Hrvatska
Administrativna jedinica Sremski okrug
Južnobački okrug
Vukovarsko-sremska županija
 Broj stanovnika 790.697 (u Srbiji)
204.768 (u Hrvatskoj)
Okruzi i geografski regioni u Vojvodini
Satelitski snimak Srema
Grb Srema

Srem je geografski region u Panonskoj niziji između reke Dunav, na severu i istoku i reke Save do ušća u Dunav, na jugu. Zapadna granica nije jasno definisana. Prema jednom mišljenju, Srem je na zapadu ograničen rekama Bosutom i Vukom, dok prema drugoj varijanti zapadnu granicu Srema čini zapadna granica današnje Vukovarsko-sremske županije.

Ime[uredi]

Ime Srema dolazi od imena antičkog grada Sirmijuma (današnja Sremska Mitrovica). Nazivi na drugim jezicima - lat. Syrmia ili Sirmium, hrv. Srijem, mađ. Szerém ili Szerémség, nem. Syrmien, svk. Sriem, rus. Срим, tur. Sirem. U ijekavskoj varijanti srpskog jezika je ranije upotrebljavan i naziv Srijem.

Antički Sirmijum se zvao na vulgarnolatinskom Sermi. U Muzeju Vojvodine u Sremskoj Mitrovici je izložen podatak da je stariji oblik imena grada glasio Sermi. U zborniku "Vojvodina" (knjiga I, Novi Sad, 1939, strana 109), u delu o toponomastici čiji je autor dr Petar Skok, piše da je reč Srem bila isprva ime grada, kao i u rimsko doba što je Sirmijum bilo samo ime grada, a nikako teritorije. Srpskohrvatski je oblik Srem (ikavski Srim, ijekavski Srijem) nastao pravilno iz vulgarnolatinskog lokativa SERMI "u Sremu - Mitrovici". Dalje u fusnoti 11 citirane knjige stoji da je oblik sa E mesto I (sermenses) potvrđen natpisima (delo "Pojave vulgarnolatinskog jezika", str. 24, 26, 31, 65 - članak u Zeitschrift fur roman Philologie, sv. XLVI, str. 386).

Miroslava Mirković u knjizi "Sirmium - Istorija rimskog grada od I do kraja IV veka", na strani 110. piše da se na natpisima iz Salone datiranim u VI vek spominju dve ličnosti za koje se može pretpostaviti da su izbegle iz Sirmijuma posle pada grada u ruke Avara. Jedna od njih je abatisa (opatica), Johana, koja se spominje na sledećem vulgarnolatinskom natpisu: "Ovde počiva u miru sveta opatica Johana sirmijumska građanka, koja požive..." (Na latinskom: "...abatissa Johanna civis SERMENSES qui bixit...").

Nazive Srijem, Srijemska Mitrovica ili Srijemski Karlovci su ranije koristili Srbi ijekavci, ali su se ti oblici danas zadržali samo kod katolika našeg jezika. Savo Ivanović u knjizi "Nekoliko krvavih stranica iz albuma Petrović Njegoševog doma" (str. 173.) navodi frazu "...kao vješti Srijemac", Mitropolit Mitrofan Ban u knjizi o Petru Cetinjskom piše "...Arhimandrit Petronije Lujanović (iz Srijema)", Bude Budisavljević Prijedorski u delu "Uspomene na Nikanora Grujića" pominje frazu "...ubavoga Srijema" (str. 5.), dok Srbin katolik Luko Zore u knjizi "Dubrovčani su Srbi" na strani 12. spominje Srijemce i zamera im što kritikuju Vuka zbog jekavštine kao tobože hrvatskog govora. Manojlo Grbić u "Karlovačkom vladičanstvu" (knjiga prva, str. 194) piše: "po Srijemu". Srbi ijekavci različitih veroispovesti su u Hrvatskoj, Dalmaciji, Crnoj Gori, pa i u zapadnoj Srbiji (kao Vuk Karadžić, Rječnik, Biograd) koristili ijekavske varijante nekih toponima.

Geografija[uredi]

Administrativna podela[uredi]

Region je administrativno podeljen između Srbije i Hrvatske. Srpski deo Srema se većim delom nalazi u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini (izuzev manjeg jugoistočnog dela, koji je deo Grada Beograda. Na teritoriji Vojvodine, Srem je najvećim delom lociran u Sremskom okrugu, dok je manji severni deo u sastavu Južnobačkog okruga. Hrvatski deo Srema obuhvata veći deo Vukovarsko-sremske županije.

Današnje međunarodne granice između srpskog i hrvatskog dela Srema nacrtao je 1945. godine Milovan Đilas, po demografskim kriterijumima. Ove granice su slične unutrašnjim granicama banovina Kraljevine Jugoslavije (1931—1939).

Istorijsko područje Srema[uredi]

Srem je nazvan po rimskom gradu Sirmijumu (današnjoj Sremskoj Mitrovici) pa je prvobitno pod ovim nazivom podrazumevana oblast sa obe strane reke Save koja je gravitirala ovom gradu. Zbog toga je i srpski kralj Dragutin, iako je vladao oblašću južno od Save bio nazivan „Sremski kralj“ (prema nekim autorima, kralj Dragutin je takođe vladao i oblastima severno od Save). Oblast severno od Save oko Sremske Mitrovice je Srem u najužem smislu reči a taj naziv se kod tamošnjeg življa zadržao do nedavno pa se uvek razlikovao od „planine“ tj. Fruške gore.

U 11. veku je na području Srema postojala Vizantijska pokrajina Tema Sirmijum, koja je obuhvatala oblasti i severno i južno od Save.

U srenjovekovnoj Kraljevini Ugarskoj Sremsku županiju činio je samo istočni deo današnjeg Srema sa zapadnom granicom koja se protezala između Laćarka i Suseka.

U vreme osmanske uprave (16-17. vek), postojao je Sremski sandžak, koji je obuhvatao područje današnjeg Srema.

U prvoj polovini 18. veka, u vreme habzburške uprave, ponovo je oformljena Sremska županija, koja je prvobitno obuhvatala samo severne delove Srema koji nisu bili u sastavu Vojne granice. Razvojačenjem Vojne granice, u drugoj polovini 19. veka, ceo Srem ulazi u sastav Sremske županije. Za razliku od zvanične teritorijalne podele, Srbi Sremom nisu smatrali Županju i vinkovački kotar u kojima su većinu stanovništva činili katolici (ova oblast je u prostom govoru zvana „Šokadija“), ali su zato u Srem ubrajali Osečko polje (današnja istočna Slavonija) na kojem je ležalo tzv. Daljsko dobro koje je bilo deo Virovitičke županije.

Fruška gora[uredi]

Fruška gora kod Vrdnika

Fruška gora je planina u Sremu, čiji je najviši vrh Crveni Čot (539 m).

Susedni geografski regioni[uredi]

Istorija[uredi]

Srem je dobio ime po antičkom gradu Sirmijumu (današnja Sremska Mitrovica). Tokom istorije, Sremom su vladali Rimljani, Huni, Ostrogoti, Gepidi, Lombardi, Vizantinci, Avari, Franci, Bugari, Panonski Sloveni, Mađari, Turci i Austrijanci. Od 1918. godine, Srem je deo Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca i država koje su ovo kraljevstvo nasledile.

Između 3000. p. n. e. i 2400. p. n. e. Srem je bio središnje područje indoevropske Vučedolske kulture. Ostale značajne arheološke praistorijske kulture na području Srema bile su: Vinkovačka kultura (2500—2200. p. n. e.), Belegiška kultura (1350-900. p. n. e.) i Bosutska kultura (10-4. vek p. n. e.).

Antički period[uredi]

Ostaci carske palate Sirmijuma

Sirmijum je prvobitno bio ilirski grad (osnovan u 3. veku p. n. e.), a osvojili su ga Rimljani u prvom veku pre nove ere. Protiveći se rimskoj vlasti, ilirska plemena su podigla veliki ustanak 6. godine nove ere. Vođe ovog ustanka bili su Baton i Pines.

Sirmijum je bio veoma važan grad u Rimskom carstvu. Bio je to glavni grad rimske pokrajine Panonije i jedan od četiri glavna grada Rimskog carstva. U Sirmijumu ili njegovoj okolini rođeno je šest rimskih careva: Decije Trajan (249-251), Aurelijan (270-275), Prob (276-282), Maksimijan (285-310), Konstancije II (337-361) i Gracijan (367-383). Ovi carevi su po poreklu bili romanizovani Iliri.

Podelom provincije Panonije, područje Srema ulazi u sastav provincije Donja Panonija, a potom u sastav provincije Panonija Druga.

Srednji vek[uredi]

Stefan Dragutin, sremski kralj

U 6. veku je na teritoriji Srema postojala vizantijska pokrajina Panonija, čiji je glavni grad bio Sirmijum. U 7. veku je područjem Srema upravljao Kuver, vođa Bugara, koji je bio avarski vazal. U 9. veku, Srem je ulazio u sastav Bugarskog carstva, Panonske kneževine i Kneževine Donje Panonije. U 11. veku, na teritoriji Srema je vladao Sermon, vazal cara Makedonskih Slovena Samuila. Sermon je kovao svoje zlatnike na području današnje Sremske Mitrovice. Pošto je Samuilovo carstvo poraženo od Vizantije, Sermon biva uhvaćen i ubijen, jer se nije hteo pokoriti novoj vlasti. Vizantinci su, potom, na teritoriji Srema formirali novu pokrajinu, nazvanu Tema Sirmijum. U 12. veku se u Sremu uspostavlja ugarska vlast, u okviru koje su na području Srema formirane dve županije - Sremska na istoku i Vukovska na zapadu.

Između 1282. i 1316. godine, srpski kralj Stefan Dragutin je vladao Sremskom kraljevinom, koja je obuhvatala Mačvu, Usoru, Soli, kao i još neke oblasti. Dragutinova rezidencija se nalazila u gradu Debrcu u Mačvi (između Beograda i Šapca). U to vreme, imenom Srem su nazivane dve teritorije: Gornji Srem (današnji Srem) i Donji Srem (današnja Mačva). Dragutinova Sremska kraljevina je u stvari obuhvatala Donji Srem. Neki autori tvrde da je Stefan Dragutin takođe vladao i Gornjim Sremom i Slavonijom, ali drugi autori pominju drugog lokalnog vladara, koji je vladao Gornjim Sremom. Ime ovog vladara je bilo Ugrin Čak, a rezidencija mu se nalazila u gradu Iloku. Stefan Dragutin je umro 1316. godine, a posle njegove smrti, Sremskom kraljevinom je vladao njegov sin, kralj Vladislav II (1316—1325), dok je Ugrin Čak umro 1311. godine.

Tokom postojanja Srpske despotovine, a takođe i nakon turskog osvajanja despotovine (1459. godine), srpski despoti su imali posede na teritoriji Srema, gde su upravljali kao vazali ugarskih kraljeva. Nakon pada despotovine, srpski despoti u egzilu su stolovali u Sremu, a rezidencija im se nalazila u gradu Kupiniku (današnje Kupinovo). Imena srpskih despota u egzilu su bila: Vuk Grgurević (1471—1485), Đorđe Branković (1486—1496), Jovan Branković (1496—1502), Ivaniš Berislav (1504—1514) i Stevan Berislav (1520—1535). Poslednji despoti Srbije, Radič Božić (1527—1528) i Pavle Bakić (1537), nisu stolovali na teritoriji Srema, već su imali posede na teritorijama današnje Rumunije i Mađarske. Značajan lokarni vladar u Sremu bio je i Lovro Iločki, sremski vojvoda (1477—1524), koji je stolovao u Iloku.

Novi vek[uredi]

Zgrada Srpske patrijaršije u Sremskim Karlovcima, 19. vek
Sremska županija u okviru Austrougarske, nakon 1882. godine

Delovi Srema ulaze u sastav Osmanskog carstva 1521. godine, da bi ceo Srem došao pod osmansku upravu do 1538. godine. Od 1527. do 1530. godine Sremom je kao turski vazal upravljao srpski vojvoda Radoslav Čelnik. Pošto je raskinuo savez sa Turcima i prešao Habsburzima, Čelnik je 1530. godine napustio Srem i otišao na habzburšku teritoriju, što je bio kraj njegovog Sremskog vojvodstva. Tokom turske vladavine, na teritoriji Srema je postojao Sremski sandžak, a posle uspostavljanja austrijske vlasti (između 1699. i 1718. godine), Srem je uključen u sastav Kraljevine Slavonije, koja je činila posebnu habzburšku teritoriju pod civilno-vojnom upravom od 1699. do 1745. godine. Nakon toga, Kraljevina Slavonija administrativno postaje deo habzburške Kraljevine Hrvatske i habzburške Kraljevine Ugarske, a u njoj se uspostavlja civilna uprava i formiraju se županije, uključujući i Sremsku županiju (formiranu 1745. godine). Područje Srema je tada administrativno podeljeno između Sremske županije (na severu) i Vojne granice (na jugu i istoku). Po podacima iz 1790. godine, u Kraljevini Slavoniji je bilo 46,8% Srba, 45,7% Hrvata, 6,8% Mađara i 0,7% Nemaca.

1807. godine u Sremu izbija seljačka buna poznata kao Ticanova buna. Ova buna je počela na području rumskog i iločkog vlastelinstva, a središte joj je bilo u selu Voganj.

Tokom 1848. i 1849. godine, Srem je ulazio u sastav Srpske Vojvodine, koja je proglašena na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima. Između 1849. i 1860. godine, severni deo Srema je bio u sastavu zasebne austrijske pokrajine nazvane Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat, sa sedištem u Temišvaru. Ova pokrajina je ukinuta 1860. godine i ponovo je uspostavljena Sremska županija u okviru Kraljevine Slavonije, koja je tada takođe činila zasebnu pokrajinu. Južni i istočni delovi Srema su, nakon prestanka postojanja Srpske Vojvodine 1849. godine, ponovo ušli u administrativni okvir Vojne granice. Nakon Austrougarskog kompromisa iz 1867. godine, habzburške kraljevine Hrvatska i Slavonija se 1868. godine ujedinjuju u Kraljevinu Hrvatsku-Slavoniju, koja je imala status autonomne kraljevine u okviru ugarskog dela Austrougarske. Vojna granica u Sremu se ukida 1882. godine, čime se i ta područja uključuju u sastav Sremske županije. Prema popisu stanovništva iz 1910. godine, u Sremskoj županiji je 44,20% stanovništva govorilo srpski, 25,64% hrvatski i 16,44% nemački, uz manji broj govornika mađarskog, slovačkog i rusinskog.

Od 1708. godine, u Sremu se nalazilo sedište Karlovačke mitropolije, samoupravne srpske pravoslavne crkvene oblasti u Habzburškoj monarhiji, čiji je poglavar od 1848. godine nosio i titulu patrijarha srpskog.

Nakon 1918. godine[uredi]

Ulaz u spomen-kompleks „Sremski front“

Raspadom Austrougarske, Srem 1918. godine postaje deo novoformirane Države Slovenaca, Hrvata i Srba, da bi se, potom, na Velikom narodnom zboru u Rumi 24. novembra 1918. Sremci izjasnili za neposredno prisajedinjenje Srema Kraljevini Srbiji. Od 1. decembra 1918. Srem je deo Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca. Između 1918. i 1922. godine, Srem je imao status okruga odnosno županije, zatim između 1922. i 1929. status oblasti, da bi 1929. godine bio podeljen između Dunavske banovine sa sedištem u Novom Sadu i Drinske banovine sa sedištem u Sarajevu. Grad Zemun sa okolinom je administrativno uključen u područje Uprave grada Beograda. Promenom granica banovina 1931. godine, delovi Drinske banovine u Sremu se uključuju u sastav Dunavske i Savske banovine. Formiranjem Banovine Hrvatske 1939. godine, delovi Srema ulaze u njen sastav. U periodu od 17. marta 1938. godine do 11. aprila 1941. godine u Sremskoj Mitrovici je izlazio informativni nedeljni list Srem.

Raspadom Jugoslavije u Drugom svetskom ratu, Srem su okupirali hrvatski i nemački fašisti 1941. godine, i priključili ga takozvanoj Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Jugoistočni deo Srema sa Zemunom je prvobitno ostao u sastavu okupirane Nedićeve Srbije, da bi i on kasnije bio priključen NDH. Tokom Drugog svetskog rata Srem je bio jedno od glavnih žarišta Narodnooslobodilačke borbe u Vojvodini, a u njemu su formirane i oslobođene partizanske teritorije. Posle oslobođenja, najveći deo Srema ulazi u sastav Autonomne Pokrajine Vojvodine (1944. godine), kao i u sastav nove socijalističke Srbije (1945. godine) u okviru nove socijalističke Jugoslavije. Uspostavljanjem administrativnih granica u Jugoslaviji, zapadni deo Srema je ušao u sastav Hrvatske, a jugoistočni deo Srema sa Zemunom u sastav Uže Srbije.

U vreme raspada Jugoslavije 1991. godine, jedan deo zapadnog Srema ulazi u sastav srpske autonomne oblasti Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srem, koja potom postaje deo međunarodno nepriznate države Republike Srpske Krajine. Padom glavnog dela RSK 1995. godine, područje Istočne Slavonije, Baranje i Zapadnog Srema postaje samostalno, da bi nakon potpisivanja Erdutskog sporazuma ono došlo pod upravu Ujedinjenih Nacija i bilo na miran način integrisano u Hrvatsku 1998. godine.

Demografija[uredi]

U Sremu živi oko milion stanovnika sa obe strane državne granice. Delovi Srema sa najviše stanovnika su krajnji istok regiona (područje Beograda, na ušću reke Save u Dunav), sever (kod Novog Sada), centar (Sremska Mitrovica i Ruma) i zapad (Vukovar i Vinkovci).

Veći gradovi su:

Etnička struktura[uredi]

Srbin vojnik u Sremu 1742. godine

Prema popisu stanovništva iz 2002. godine, srpski deo Srema ima 790.697 stanovnika (uključujući teritorije koje pripadaju Beogradu). Većinu čine Srbi (85%). Veće nacionalne manjine su Hrvati, Slovaci, Rusini i Mađari.[1]

Prema popisu iz 2001. godine, u hrvatskom delu Srema većinu čine Hrvati (78,27%). Zatim slede Srbi (15,45%) te manji broj Mađara, Rusina, Slovaka i dr.[2]

Demografska istorija[uredi]

Vidi još: Demografska istorija Srema.

1437. godine veći deo Srema je bio naseljen Srbima.[3]

Prema popisu iz 1857. godine Srbi su činili 59,4% stanovništva dela Srema pod civilnom upravom i 63,2% stanovništva dela Srema pod vojnom upravom (Petrovaradinska regimenta). Osim Srba, značajniji deo stanovništva činili su Hrvati, a zatim i Nemci i Mađari.[4]

Prema popisu iz 1910. godine regija Srem (tadašnja Sremska županija) imala je 414.234 stanovnika. Za 44,20% stanovništva maternji jezik je bio srpski, za 25,64% hrvatski, za 16,44% nemački, za 7,13% mađarski, za 3,34% slovački i za 1,12% rusinski.[5]

1931. godine etnička struktura Srema bila je sledeća: 210.000 Srba, 117.000 Hrvata, 68.300 Nemaca, 21.300 Mađara, 15.300 Slovaka i 5.300 Ukrajinaca.[6]

Prema popisu iz 1971. godine srpski deo Srema imao je 313.926 stanovnika (ne računajući teritorije koje pripadaju Beogradu), od kojih 228.609 (72,84%) Srba, 38.389 Hrvata, 14.056 Slovaka, 9.376 Mađara, 9.086 Jugoslovena, 3.403 Rusina, 1.512 Ukrajinaca, 1.400 Crnogoraca, 1.065 Slovenaca, 1.023 Makedonaca i ostalih.[7]

Poznati Sremci[uredi]

Privreda, saobraćaj i turizam[uredi]

Srem je poljoprivredni kraj sa obuhvatnom proizvodnjom žitarica i industrijskog bilja. U dolinama Fruške gore razvijeno je vinogradarstvo. Važno je i stočarstvo. Rudno blago sastoji se od ugljena (Vrdnik) i cementnog lapora (Beočin). U okolini Vukovara i Vinkovaca nalaze se ležišta nafte i prirodnog gasa. Sve veću privrednu ulogu ima industrija, iako je ona u hrvatskom delu Srema dobrim delom uništena u ratu iz 1991-1995. godine, a u srpskom delu je stradala od sankcija nametnutih SR Jugoslaviji. Ipak, primećuju se pomaci na bolje.

Još jedan veliki problem za privredu su minirana područja iz rata, ali i to pitanje se polako rešava. Južnim delom Srema prolazi železnička pruga dvostrukog koloseka i moderni auto-put Beograd - Zagreb (Hrvatska je završila poslednji deo od Županje do graničnog prelaza Lipovac početkom leta 2006. godine), a istočnim delom železnička pruga i auto-put Beograd - Novi Sad. Još jedna od važnih saobraćajnih veza je i deo Podravske magistrale koja vodi od Osijeka, preko Vukovara uz Dunav pa sve do Iloka i dalje do Novog Sada. Znatan je robni transport Savom i Dunavom.

Takođe se ponovo počinje razvijati turizam, krstarenje putničkim brodovima na Dunavu, pošto su uklonjeni ostaci srušenih mostova u Novom Sadu uništenih u NATO bombardovanju Jugoslavije 1999. godine. Za međunarodni vazdušni saobraćaj služi Aerodrom „Nikola Tesla“ u Surčinu.

Fotografije Srema[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Popis stanovništva, domaćinstava i stanova 2002. Knjiga 1: Nacionalna ili etnička pripadnost po naseljima. Republika Srbija, Republički zavod za statistiku Beograd 2003. ISBN 86-84443-00-09
  2. ^ http://www.dzs.hr/Hrv/Popis%202001/popis20001.htm
  3. ^ Dr Aleksa Ivić, Istorija Srba u Vojvodini, Novi Sad, 1929.
  4. ^ Vasilije Krestić, Iz prošlosti Srema, Bačke i Banata, Beograd, 2003.
  5. ^ Homepage - www.talmamedia.com, Pristupljeno 25. 4. 2013.
  6. ^ Jovan Pejin, Kolonizacija Hrvata na srpskoj zemlji u Sremu, Slavoniji i Baranji, Sremska Mitrovica, 1992.
  7. ^ Dr Branislav Bukurov, Bačka, Banat i Srem, Novi Sad, 1978.

Spoljašnje veze[uredi]