Srpski jezik

Iz projekta Википедија

Ovaj članak ili poglavlje ne citira izvore, tako da postoji verovatnoća da su neke informacije iznete u ovom članku netačne. Možete pomoći Vikipediji unoseći odgovarajuće reference.

srpski
Države	Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina, Hrvatska, Republika Makedonija, Mađarska, Rumunija, Albanija i dr.
Broj govornika	11.144.758 (25M)
Rangiranje	75
Genetska klasifikacija	indoevropski slovenski južnoslovenski srpski
Pismo	ćirilica i latinica (u prošlosti i arapsko pismo^{[traži se izvor]})
Zvaničan status
Zvaničan jezik	Srbija, Bosna i Hercegovina, pojedine makedonske opštine
Regulisan od	Odbor za standardizaciju srpskog jezika
Jezički kodovi
ISO 639-1	sr
ISO 639-2	scc(B), srp(T)
SIL	SRC
Na Vikipediji
Pogledaj i: Jezik - Jezici sveta

Плава боја означава државе у којима је српски језик службени.

Plava boja označava države u kojima je srpski jezik službeni.

Srpski jezik je standardni jezik u zvaničnoj upotrebi u državama Srbiji i Bosni i Hercegovini, a u kulturnoj je upotrebi u većem broju zemalja širom sveta među ostalima i Crnoj Gori.

[uredi] Jezik Srba i srpski jezik

Kao i kada su drugi jezici u pitanju, neophodno je razgraničiti pojam jezičkih sistema kojim se Srbi kako etnicitet služe od standardnog jezika koji se upotrebljava u državnim i kulturnim institucijama. Koliko je zvanični (u slučaju srpskog jezika, zvanični pisani) jezik jednostavnije definisati, zahvaljujući postojanju normi u obliku različitih gramatika i pravopisa, toliko je znatno složenije definisati svakodnevne jezike koji podležu nenormiranim međuljudskim jezičkim odnosima.

Tako je neophodno razdvojiti i (uslovnu) sinhroniju (jednovremeni lingvistički opis) i dijahroniju (istoriju razvoja) tog nenormiranog, implicitno dogovorenog jezika od standardnog, eksplicitno dogovorenog (ili nametnutog) jezika; iako ne treba izgubiti iz vida da je njihov razvoj paralelan, kao i da su u stalnom međudejstvu.

U lingvistici se ove oblasti razlikuju. Prva se u sinhronijskom smislu naziva dijalektologijom, a u dijahronijskom istorijskom gramatikom; druga se u sinhronijskom smislu obično naziva gramatikom, a u dijahronijskom istorijom književnog jezika. Danas je sinhronijska lingvistika znatno razvijenija od dijahronijske. Stoga su i u jednom i u drugom slučaju sinhronijske discipline znatno razvijenije. Discipline proučavanja sinhronije nenormiranog jezika su i sociolingvistika, psiholingvistika, eksperimentalna fonetika itd. Discipline proučavanja normiranog jezika su i normativistika, fonologija, leksikologija itd. Ipak bi se moglo reći da postoje opšte discipline koje u sebi sadrže druge discipline. (Koliko je problematično pod dijalektologijom podvesti sociolingvistiku, psiholingvistiku i eksperimentalnu fonetiku, pa to činim samo iz razloga istorije proučavanja jezika u Srbiji; toliko se discipline koje proučavaju normu mnogo lakše mogu podvesti pod pojmom gramatike. Uostalom, to i rečito govori o izuzetnoj složenosti nenormiranih jezika u poređenju sa onim normiranim.)

[uredi] Genealogija srpskog jezika

centralnojužnoslovenski
jezici i narečja

standardni jezici
srpski · hrvatski · bošnjački
srpskohrvatski
narečja i izgovori
štokavski · kajkavski · čakavski · torlački
ekavski · ijekavski · ikavski
štokavski dijalekti
istočnohercegovački · šumadijsko-vojvođanski
zetsko-južnosandžački · istočnobosanski
smederevsko-vršački · kosovsko-resavski
prizrensko-timočki
lokalni govori, sociolekti, žargon i ostalo
bunjevački · našinski
moliški · gradišćanski · užički
romanosrpski · šatrovački · crnogorski
srpski jezik i jezička politika

p • r • u

Srpski jezik je slovenski jezik. Kao i makedonski, bugarski, hrvatski, bošnjački i slovenački, on je južnoslovenski jezik i to zapadnog tipa kao i svi navedeni jezici osim bugarskog i makedonskog (koji čine takozvane istočnojužnoslovenske jezike). Od ostalih slovenskih jezika, južnoslovenski govori su se po svemu sudeći izdvojili još pre prelaska na Balkansko poluostrvo. To se zaključuje na osnovu zajedničkih osobina koje imaju najzapadniji slovenački i češki govori, kao i najjužniji slovački i srpsko-hrvatski govori.

U ranijoj fazi, pre tih diferencijacija, postojao je jedan jedinstven jezik koji se tehnički naziva praslovenskim. Taj zajednički jezik svih Slovena nije ostavio nikakav trag. Njemu je vrlo blizak govor Ćirila i Metodija, takozvani staroslovenski, koji je po svojim osobinama istočnojužnoslovenskog tipa. Iako čuva sedam padeža, dual, zatim konjuktiv i optativ, on se ipak razlikuje bitno od rekonstruisanog praslovenskog jezika. Jedna od najupadljivijih razlika je što je u staroslovenskom, kao i u srpskom, već tada došlo do metateze likvida.

Praslovenski jezik je derivat (takođe samo rekonstruisanog) protoindoevropskog jezika. To je naziv za rekonstruisan jezik koji je predak slovenskim, baltičkim, germanskim, italskim (latinski), grčkim, albanskim, hetitskim, toharskim, iranskim, indijskim i drugim savremenim i izumrlim jezicima. Nema sumnje da je nekada davno, verovatno pre oko 7000 godina postojala zajednica koja je koristila jezik koji je predak svih pobrojanih, ali nije jasno niti gde je ona bila (pomišlja se na današnju Ukrajinu, južni Kavkaz), niti koje je grane u prvoj fazi svog raspada dala. Izvesno je da fazi praslovenskog prethodi baltoslovenska faza- ona je zajednička baltičkim i slovenskim jezicima. Baltički jezici su još konzervativniji od slovenskih i predstavljaju najarhaičnije žive indoevropske jezike.

Srpska ćirilica i srpska latinica - Vuk Stefanović Karadžić - „Srpske narodne pjesme“ Beč, 1841.

[uredi] Istorija srpskog jezika

[uredi] Pisma

Ako bismo zanemarili do sada jasno nepotvrđene naučne hipoteze (koje imaju osnova) o prethodnim slovenskim (pa time i srpskim) pismima, može se reći da se, u različitim razdobljima srpski književni (standardni) jezik pisao latinicom, glagoljicom, ćirilicom i arapskim pismom.

Do konačnog stvaranja srpske srednjovekovne feudalne države i definitivnog priklanjanja vizantijskom kulturnom prostoru za vreme Stefana Prvovenčanog Nemanjića i njegovog brata Svetog Save (Rastko Nemanjić), primorsko (jadransko) jezgro srpskog etničkog prostora je uslovno naporedo koristilo latinicu, glagoljicu i ćirilicu. I to upravo tim redosledom: Kolonizujući nekada rimske gradove po jadranskoj obali, prvobitno su prihvatili latinicu za svoje pismo. Postepenim i sve intenzivnijim okretanjem ka standardnom jeziku i pismu stvorenim za svoje potrebe, okrenuli su se korišćenju glagoljice. Da bi, na kraju, prihvatili ćirilicu kao efikasnije i u vizantijski kulturni prostor uklopljenije pismo.

Od 11. veka pa sve do prve polovine 20. jedino pismo u masovnoj kulturnoj upotrebi Srba bilo je ćirilica. Latinica je takođe bila u upotrebi, naročito u Austrougarskoj - u današnjoj Vojvodini i Vojnoj Krajini, kao i u Bosni i Hercegovini i Dalmaciji.

U vremenu dok je Dubrovnik bio nezavisna država, zajedno sa posebnim identitetom svojih žitelja, sagrađenim na osnovu srpskog i hrvatskog etniciteta, kao i latinske kulture, može se reći da je manji deo Srba za svoje kulturne potrebe koristio latinicu.

Tokom vladavine Turaka posebnu potrebu su imali delovi srpskog i hrvatskog etniciteta koji su primili islamsku veroispovest. Oni su koristili arapsko pismo posebno prilagođeno dominantim jezičkim sistemima u Bosni.

Miroslavljevo jevanđelje (12. vek)

Od početka 19. veka i stvaranja srpsko-hrvatskog jezičkog dogovora, prvo mestimično, a potom sve intenzivnije, Srbi su počeli koristiti latinicu. Najznačajniji srpski kulturni radnik druge polovine 19. veka, Đura Daničić, svoje najznačajnije delo, Rječnik Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti započeo je pisati (napomena: Đura Daničić je polovinom 19. veka započeo sa pisanjem Rječnika JAZU, koji je dovršen tek sedamdesetih godina 20. veka), ali posebnom, reformisanom latinicom čiji su znakovi u potpunosti odgovarali ćiriličkim i delimično pravilu "jedno slovo za jedan glas". Ta je latinica ostala u upotrebi tokom dvadesetog veka samo kod određenog broja hrvatskih filologa.

Po stvaranju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (potom Kraljevine Jugoslavije) državna vlast je, a kasnije i vlast Komunističke partije Jugoslavije želela da sprovede ideju o o nadnacionalnom jeziku: srpskohrvatskom. Tokom celog dvadesetog veka postojala je jaka težnja ka unifikaciji srpske ("istočne") i hrvatske ("zapadne") standardne varijante srpskohrvatskog jezika. Težnja se ogledala u ujednačavanju različitih jezičkih formi, uključujući i u ujednjačavanju pisma. Danas je u svakodnevnoj upotrebi kod Srba i ćirilica i latinica, ravnopravno.

Vukov Rječnik

Po pravopisu koji se danas koristi u Srbiji, ćirilica i latinica su ravnopravna pisma u upotrebi. Po ustavu iz 2006. u službenoj upotrebi u Republici Srbiji je srpski jezik i ćirilično pismo, a isto je i u Republici Srpskoj, dok su u Crnoj Gori u zvaničnoj upotrebi i ćirilica i latinica. Što se tiče dileme da li je nov ustav Republike Srbije propisao da je jedino pismo srpskog jezika ćirilica - nije. Ustav, i uopšte država može svojim aktom da odredi koji će jezik biti u službenoj upotrebi i razume se, ako taj jezik ima više pisama, koje će pismo biti u službenoj upotrebi. To znači da država određuje pismo zvanične korespondencije. Tako je i nov ustav odredio koje se pismo može u zvaničnim stvarima koristiti, a ne koje pismo je pismo srpskog jezika. Aktualna pisma srpskog jezika su, kao i do sada, ćirilica i latinica.

[uredi] Standardni jezici

Dijalektološka karta štokavskog narečja

Današnja rasprostranjenost triju izgovora srpskohrvatskog jezika

Za više informacija pogledajte Istorija srpskog književnog jezika.

Prvu implicitnu kodifikaciju srpskog jezika načinio je Sveti Sava. Najizrazitije njegovo delo u tom smislu predstavlja Karejski tipik. On je prvi napravio oštar rez od staroslovenske norme prema srpskoslovenskoj jezičkoj normi. Izbacio je iz upotrebe nazalne vokale, koji su do tog vremena već dali svoje nenazalne reflekse. Kako su se poluglasnici do tog vremena ujednačili, on je izbacio znak za poluglasnik zadnjeg reda (debelo jer) i ostavio samo znak za poluglasnik prednjeg reda (tanko jer), koje je označavalo poluglasnik srednjeg reda.

Sledeća reforma odvila se u Srbiji za vreme despota Stefana Lazarevića. Nju je obavio Konstantin Filosof (napomena: ovog Konstantina ne treba mešati sa Ćirilom, koga su takođe zvali Konstantinom Filosofom), a ta je ortografija poznata kao resavska škola. Ovaj pravopisni model odlikuje nazadnost u odnosu na Savin, što je, verovatno, bila posledica bugarskog obrazovanja Konstantina Filosofa. Bez fonoloških potreba uveden je ponovo znak za tvrdi poluglasnik, kao i određeni broj drugih pravopisnih pravila, čiji je cilj bio da se standardni srpskoslovenski jezik po svojim osobinama približi tadašnjoj bugarskoj normi.

Tokom razdoblja između 16. i 18. veka pismenost Srba je gotovo zamrla, a jedini značajan ostatak stare srednjovekovne kulture nalazio se u fruškogorskom manastiru Beočinu. Predstavnici te škole nazvani su Račani, jer su tu prebegli pred Osmanlijama iz starijeg manastira Rače u užičkom kraju. Najznačajniji predstavnik Račana bio je Gavril Stefanović Venclović. On je imao jasno izraženu dvojezičnost u svom pisanju: sakralne knjige je pisao po pravopisu resavske škole, dok je propovedi pisao narodnim jezikom, začuđujuće sličnim pravopisu i azbuci koje je sačinio Vuk Stefanović Karadžić više od veka posle njega.

U nedostatku srpskoslovenskih knjiga posle Velike seobe Srba u južne i istočne delove Austrijskog carstva (pre svega u današnju Vojvodinu), ali i u zabludi da je ruskoslovenski jezik stariji od srpskoslovenskog, sveštenstvo je prihvatanjem ruske pomoći za svoj zvanični jezik uzelo ruskoslovenski jezik, odnosno rusku redakciju staroslovenskog jezika. Taj jezik je i danas ostao zvaničan jezik Srpske pravoslavne crkve, a imao je velikog uticaja na tadašnji svetovni jezik. Danas se taj jezik naziva crkvenoslovenskim jezikom.

Kao odraz na zbivanja u sakralnoj jezičkoj normi nastao je svetovni književni jezik koji je bio mešavina vojvođanskih dijalekata, ruskoslovenskog i ruskog jezika: slavenosrpski jezik. Na tom je jeziku tokom 18. i 19. veka stvorena osnova za savremenu srpsku kulturu.

Tokom prve polovine 19. veka, uz pomoć tadašnjih vrhunskih filologa, kao što su braća Grim, i austrijskih vlasti, Vuk Stefanović Karadžić je napravio reformu pisma i pravopisa, praveći veliki rez između dotadašnje slavenosrpske kulture i novog standarda. Uz neznatne izmene, ta je norma i danas standardni srpski jezik, a uz prilagođavanje i dogovor sa hrvatskim filolozima toga doba i standardni hrvatski jezik.

Dijalekatska osnova tog standarda bila je istočnohercegovačka, ijekavska. Zamenom diftonga »ie« ekavskim »e«, u većem delu tadašnje Srbije i u jugoistočnoj Austriji, centrima srpske kulture, stvorena je i druga, ekavska norma.

Vukov Pravopis je 1868. godine uveden zvanično u Srbiji. Između dva svetska rata dogovorom hrvatskih i srpskih lingvista promenjena su dva pravopisa. 1960. godine napisan je i ozvaničen Pravopis srpskohrvatskoga jezika, dok je 1994. godine prerađeni Pravopis iz 1960. godine objavljen kao Pravopis srpskoga jezika, a ozvaničen 1995. godine. Pravopis iz 1994. godine je i danas zvaničan u Srbiji, Republici Srpskoj i Crnoj Gori.

Srpska jezička norma nema pravogovor (ortoepiju).

[uredi] Fonetika

Glasovne promene u srpskom jeziku se dele na dva tipa promena:

Fonološki uslovljene - automatske i vrše se obavezno
Morfološke - neautomatske, nasleđene u jeziku

[uredi] Fonološke glasovne promene

[uredi] Jednačenje (asimilacija) suglasnika po zvučnosti

Za više informacija pogledajte Jednačenje suglasnika po zvučnosti.

Kada se zvučni i bezvučni suglasnik nađu jedan uz drugi (obično dodavanjem sufiksa), prvi suglasnik se često prilagođava drugom po zvučnosti. Ova pojava se naziva i jednačenje suglasnika po zvučnosti.

Zvučni suglasnici B, G, D, Đ, Z, Ž, Dž postaju bezvučni suglasnici P, K, T, Ć, S, Š, Č i obratno. Bezvučni suglasnici F, H i C nemaju zvučne parnjake, ali zvučni suglasnici prelaze u bezvučne kada se nađu ispred njih.

Na primer, rob sa sufiksom -stvo, daje imenicu ropstvo, gde b prelazi u p pod uticajem prvog suglasnika u sufiksu (s, koje je bezvučno).

Srpski jezik se piše fonetski, tako da je asimilacija vidljiva i u pisanom jeziku, izuzev u slučajevima na kraju reči; recimo: Ostao je bez kaputa.

[uredi] Jednačenje (asimilacija) suglasnika po mestu tvorbe (izgovora)

Za više informacija pogledajte Jednačenje suglasnika po mestu tvorbe.

Kada se strujni suglasnici S i Z nađu ispred prednjonepčanih suglasnika đ, ć, č, dž, š, ž, lj, nj, onda se pretvaraju u prednjonepčane Š i Ž.

Zubni nazalni suglasnik N ispred usnenih suglasnika B i P zamenjuje se usnenim nazalnim suglasnikom M.

[uredi] Uprošćavanje (disimilacija) suglasničkih grupa

Za više informacija pogledajte Gubljenje suglasnika.

Može biti disimilacija dva identična suglasnika koji se nalaze jedan pored drugog, ili dva različita suglasnika.

a ) suglasnička grupa od dva identična suglasnika - jedan od ta dva suglasnika otpada

b ) praskavi suglasnici T i D se gube u poziciji ispred afrikata Č, Dž, Ć, Đ ili C, kao što se gube ispred S, Z, Š, Ž.

[uredi] Morfološke glasovne promene

Morfološke promene, ili alternacije, su istorijski nasleđene glasovne promene u jeziku.

Neki suglasnici na kraju imenice ili na kraju glagolske osnove mogu da se promene pod uticajem prvog samoglasnika u sufiksu. Ta pojava se naziva regresivna alternacija. Ovo su najčešći slučajevi:

a ) palatalizacija - promena suglasnika K, G i H u Č, Ž i Š (ispred E ili I).

b ) sibilarizacija - promena suglasnika K, G i H u C, Z i S (ispred I). Ranije se ova promena u srpskoj filologiji nazivala druga palatalizacija.

v ) jotovanje - promena suglasnika Z, S, D, T, L i N u Ž, Š, Đ, Ć, Lj i Nj, kada se nađu ispred J. Takođe i promena B, P, V i M u BLj, PLj, VLj i MLj ispred J.

[uredi] Nepostojano A

Za više informacija pogledajte Nepostojano A.

Glas A se pojavljuje u nekim oblicima imenica i prideva, a nestaje u nekim drugim oblicima istih tih reči: pas / psa (genitiv), dobar / dobra (muški/ženski rod).

[uredi] Prelazak L u O

Za više informacija pogledajte Prelazak L u O.

Imenice i pridevi koji se završavaju na -ao ili -eo (recimo: posao, veseo) su se u jezičkoj prošlosti izgovarali sa tvrdim l (posal, vesel) koje je evoluiralo u o, ali samo na kraju reči. Ovo o se ponovo pojavljuje ako nije poslednje slovo reči: posla (genitiv), vesela (pridev ženskog roda).

[uredi] Prozodija u srpskom jeziku

U srpskom jeziku, akcenat je pokretan, uz jedno ograničenje: akcenat ne može biti na poslednjem slogu višesložnih reči (ovo predstavlja teškoću pri prenosu reči iz nekih jezika, recimo francuskog). Srpski jezik je trohejski po prirodi, naime oko 80% reči ima naglasak na neparnom slogu.

[uredi] Akcenatski sistem

Postoje četiri vrste akcenta koji kombinuju tonsku prirodu akcenta (uzlazni ili silazni) sa dužinom samoglasnika (dugi ili kratki).

kratkosilazni: vёtar (simbol ``)
dugosilazni: pêt (simbol ^)
kratkouzlazni: òtac (simbol `)
dugouzlazni: réka (simbol ´)

Akcenat se najčešće zapisuje samo u lingvističkim priručnicima i rečnicima, mada je obeležavanje preporučljivo u slučajevima kada doprinosi jasnoći teksta. Primer: ja sȁm sâm. Pogrešna upotreba akcenta može da dovede do nesporazuma u govornom jeziku.

Upotreba akcenata u srpskom jeziku pokazuje jake regionalne karakteristike. U Beogradu, području oko Kolubare i severozapadnoj Crnoj Gori akcenti su neutralizovani, odnosno manje izraženi u govoru. U okolini Užica i Hercegovini akcenti su jače naglašeni. U nekim krajevima i nekim jezičkim situacijama, izgubljena je razlika između kratkih akcenata uzlazne i silazne intonacije^[1].

Osim samoglasnika, u izvesnim situacijama i sonant R može biti naglašen (recimo: prst). U prošlosti, sonant L je mogao imati ovu funciju.

Neakcentovani samoglasnici takođe mogu biti kratki i dugi. Dugi se pojavljuju samo posle glavnog akcenta i u literaturi označavaju sa (-). Dugi neakcentovani samoglasnici su vidljivi u oblicima genitiva množine: žèna/žénā, iako se to u pisanju obično ne označava. Kako se vidi iz ovog primera, tip akcenta i dužina samoglasnika imaju funkcionalnu vrednost (označavaju određeni padež). U govorima Beograda i Vojvodine neakcentovane dužine su gotovo sasvim nestale.

[uredi] Istorijski razvoj akcenatskog sistema u srpskom jeziku

Pre 15. veka srpski jezik je koristio dva akcenta, kratki i dugi akcenat silazne intonacije. Stotinjak godina kasnije, akcenat se pomerio za jedan slog ka početku reči i postao uzlazni. Na primer: junâk > j`unāk. Stari, silazni, akcenti su se zadržali jedino kada su bili na prvom slogu. Dijalekti koji su prošli ovu transformaciju pripadaju grupi novoštokavskih dijalekata sa centrom u Istočnoj Hercegovini. U narednim vekovima narod sa ovog prodručja je migrirao ka Vojnoj Krajini, Dubrovniku, centralnoj Srbiji i Vojvodini i time širio svoje govorno područje.

Kao rezultat ove istorijske akcenatske promene, ustalila su se pravila akcenta u srpskom jeziku:

poslednji slog ne može biti naglašen u višesložnim rečima
jednosložne reči imaju samo silazne akcente
višesložne reči koje imaju akcenat u sredini mogu imati samo uzlazni akcenat (ovde postoje izuzetci)
višesložne reči koje imaju akcenat na prvom slogu mogu imati bilo koji od četiri akcenta

[uredi] Gramatika

Srpski jezik spada u grupu fleksionih jezika, odnosno u njemu se imenice, zamenice, pridevi, pa i glagoli menjaju u zavisnosti od situacije. Srpski jezik je sačuvao mnoštvo oblika, slično latinskom jeziku, po kojima je veoma težak za učenje. Ova karakteristika je odraz jezičkog konzervativizma.

Imenička promena (deklinacija) je slična onoj u ruskom jeziku, a znatno bogatija od one u bugarskom, koji je vremenom izgubio njen veći deo. Po promeni glagola (konjugacija) i bogatstvu vremena srpski je kompleksniji od ruskog, a sličniji bugarskom jeziku. Naime, bugarski i ruski jezik stoje na dva ekstrema jezičke evolucije u slovenskoj gramatici, tako da je srpski jezik negde između njih.

[uredi] Deklinacija u srpskom jeziku

Srpski jezik razlikuje sedam padeža, koji se usklađuju sa rodom (muški, ženski ili srednji) i brojem (jednina, paukal i množina).

Primeri:

Jednina				Množina
Nominativ	sin, muš.	selo, sred.	žena, žen.	sinovi	sela	žene
Genitiv	sina	sela	ženē¹	sѝnōvā¹	sélā¹	žénā¹
Dativ	sinu	selu	ženi	sinovima	selima	ženama
Akuzativ	sina²	selo	ženu	sinove	sela	žene
Vokativ	sine	selo	ženo	sinovi	sela	žene
Instrumental	sinom	selom	ženom	sinovima	selima	ženama
Lokativ	(o) sinu	(o) selu	(o) ženi	(o) sinovima	(o) selima	(o) ženama

Komentari:

¹) Primetite da izgovor zavisi od padeža

²) Većina imenica dobija nastavak a, a neke ne (dom, kamen)

[uredi] Konjugacija u srpskom jeziku

Glagoli se u srpskom jeziku menjaju po vremenu, broju i glagolskom načinu. Pored toga u srpskom postoje, slično kao u ruskom i drugim slovenskim jezicima, dva različita glagolska vida: svršeni i nesvršeni.

Ovde je dat kratak pregled glagolske promene u srpskom jeziku.

U srpskom jeziku postoji osam različitih vremena. Ovo bogatstvo nije tako primetno u govornom, koliko u pisanom jeziku. Neki oblici vremena su zastareli, tako da se znanje o pravilnim oblicima stiče samo obrazovanjem, na primer imperfekat koji se isključivo sreće u staroj literaturi. Druga vremena su nestala iz ostalih slovenskih jezika, poput aorista, koji se u srpskom i dalje koristi ali češće kod dece i mladih^[2].

Oblici vremena od glagola peći u prvom licu jednine su:

prezent (ja) pečem,

četiri oblika prošlog vremena:

aorist, (ja) pekoh, imperfekat (ja) pecijah, perfekt ja sam pekao/pekla kao i pekao/pekla sam, pluskvamperfekat ja sam bio pekao kao i bio sam pekao,

dva oblika budućeg vremena:

futur ja ću peći kao i pećiću, futur drugi (retko) ja ću biti pekao kao i biću pekao,

i dva kondicionalna oblika

prezent kondicionala ja bih pekao kao i pekao bih, i perfekt kondicionala ja bih bio pekao kao i bio bih pekao.

Ovde treba primetiti da je peći nesvršeni glagol. Svršeni oblik ovog glagola je ispeći. U ovom slučaju se kaže: (ja) ispečem umesto (ja) pečem, slično tome ja sam ispekao.

Navedeni oblici mogu biti u aktivu, kako su već prethodno prikazani, ili u pasivu. Oblici pasiva se grade od prošlog glagolskog priloga i oblika pomoćnog glagola biti/bivati. Tako bi od peći, prošli glagolski prilog bio: pečen (m.), pečena (ž.), pečeno (s.).

[uredi] Promena brojeva

Kod brojeva između 2 i 4, ne koristi se oblik plurala, već oblik paukala. Svi brojevi veći od 4 koriste oblik plurala kombinovanog sa genitivom. Oblik paukala se zadržao iz vremena kada je srpski jezik još imao oblik duala (koji danas još postoji u slovenačkom jeziku).

Na primer, kaže se:

1.) jedan muškarac

2.) dva (tri, četiri) muškarca

3.) pet muškárāca

Pravilo 1) važi i za brojeve 21 (31, 41, …), a pravilo 2) za 22–24 (32–34, 42–44, …).

Brojevi se menjaju po rodovima na sledeći način:

jedan, jedna, jedno

dva, dvije/dve, dva (slično kao u latinskom: duo, duae, duo)

tri (isto kao dva)

četiri (u svim oblicima jednako nominativu).

jedan se uvek menja paralelno sa imenicom, dva ponekad, a tri i četiri retko. Tako se kaže jednoga muškarca, jednoj ženi, dvaju žena, retko troma muškarcima ili četirma ženama. Od pet, brojevi se ne menjaju (dekliniraju).

[uredi] Sintaksa

Fleksioni karakter srpskog jezika otvara mogućnost za upotrebu slobodnog reda reči u rečenicama. Elementi rečenice se slažu po svojim sufiksima i tako organizuju rečenicu bez obzira na njihov redosled. Najčešći red reči je po šablonu: subjekat-predikat-objekat' (SPO).

Stevan sluša muziku (SPO)

Sasvim su moguće i ove konstrukcije, od kojih svaka daje posebnu nijansu u značenju:

Stevan muziku sluša (SOP) - naglasak na Stevan i muzika (muziku, a ne vesti)

Muziku sluša Stevan (OPS) - naglasak na Stevan i muzika (Stevan, a ne Dejan)

Muziku Stevan sluša (OSP) - slično kao u prethodnom primeru

Sluša Stevan muziku (PSO) - naglasak na radnji i Stevanu

Sluša muziku Stevan (POS) - naglasak na radnji i muzici