Stefan Nemanja

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Stefan Nemanja

Freska iz Bogorodičine crkve u Studenici
Freska iz Bogorodičine crkve u Studenici

Datum rođenja oko 1113
Mesto rođenja Ribnica, današnja Podgorica (Kraljevina Zeta)
Datum smrti 13. februar 1199.
Mesto smrti Hilandar Sveta gora
Titula Veliki župan Raške
Period (1166) 11681196.
Prethodnik/ci Tihomir Zavidović
Naslednik/ci Stefan Nemanjić
Poreklo i porodica
Dinastija Nemanjići
Otac Zavida
Supružnik/ci Ana
Potomstvo Vukan Nemanjić
Stefan Nemanjić
Rastko Nemanjić

Stefan Nemanja (ponekad Stevan, crkvenoslovenski: Стѣфань; oko 1113[1]13. februar 1199[1]) je bio veliki župan Raške, rodonačelnik vladarske dinastije Nemanjića i tvorac moćne srpske države u srednjem veku.

Smatra se jednim od najznačajnijih srpskih vladara[2] i, zajedno sa sinom Savom, jednim od utemeljivača Srpske pravoslavne crkve, koja ga slavi kao Svetog Simeona Mirotočivog. Doba njegove vladavine predstavlja prelomni period u istoriji i kulturi Srba. [3]

Kao najmlađi sin vlastelina Zavide, zbacio je između 1166. i 1168. godine svog najstarijeg brata Tihomira i vrhovnu vlast Vizantije. Pored brata Tihomira imao je još dva brata Miroslava i Stracimira. Nakon propasti antivizantijske koalicije, u kojoj je učestvovao, 1172. godine, Nemanja se predao vizantijskom caru Manojlu Komninu (11431180) i priznao ga za svog suverena. Posle njegove smrti 1180, započeo je napade na vizantijsku teritoriju i završio širenje svoje vlasti na sve okolne srpske oblasti (Kosovo, Zeta, Travunija, Zahumlje i Neretvljanska oblast), osim Bosne. Njegova ekspanzija je okončana porazom na Moravi 1190, nakon čega je Raška ponovo postala vizantijski vazal, ali je Nemanji priznat veći deo dotadašnjih osvajanja.

Na unutrašnjem planu, okrenuo se učvršćivanju vlasti u zemlji. Sazvao je sabor protiv bogumila u Raškoj, nakon čega se, uz pomoć vojske, surovo[4] obračunao sa sledbenicima ovog učenja, koje je smatrano jeretičkim. Na međunarodnom planu je ulazio u velike saveze protiv Vizantije, šaljući svoje poslanike čak u Nirnberg na pregovore sa svetim rimskim carem Fridrihom Barbarosom (1155—1190), ali je bio i odan vazal Manojlu Komninu, šaljući mu pomoćne vojne odrede koji su učestvovali i u bici kod Miriokefalona (1176).

Njegovu vladavinu karakteriše početak podizanja monumentalnih vladarskih zadužbina, kao i pojava autentičnog srpskog stila u sakralnoj arhitekturi, poznatog kao Raški stil, za čiji početak se uzima njegovo podizanje manastira Đurđevi Stupovi. Pored njega, Nemanja je podigao i obnovio čitav niz crkava i manastira, među kojima treba istaći manastire: Studenicu (koju je podigao sebi kao mauzolej) i Hilandar, koji je obnovio iz temelja sa sinom Savom 1198. godine. [5]

Povukao se sa vlasti i zamonašio na saboru 1196, a za svog naslednika je odredio srednjeg sina Stefana Prvovenčanog (veliki župan 1196—1217, kralj 12171228), u dogovoru sa vizantijskim carem Aleksijem III (11951203), čijom ćerkom Evdokijom je Stefan bio oženjen. Preminuo je kao monah Simeon u manastiru Hilandar, a njegove mošti su 1208. godine prenete u manastir Studenicu, u kome se i danas nalaze.

Poreklo i porodica[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Zavida Vukanović i Dinastija Nemanjića
Pečat Stefana Nemanje

Stefan Nemanja je bio četvrti i najmlađi sin srpskog vlastelina Zavide koji je bio u rodbinskim vezama[6] sa dinastijama koje su u to doba vladale Raškom (sa Vukanovićima po muškoj liniji) i kraljevinom Zetom (sa Vojislavljevićima po ženskoj liniji). [1] O Zavidinom životu i tim rodbinskim vezama nema mnogo pouzdanih podataka, ali se na osnovu Nemanjinog žitija može zaključiti da se on zbog sukoba sa rođacima i borbe oko vlasti u Raškoj, sklonio u kraljevinu Zetu. [4]

Ostale detalje Zavidinog životopisa moguće je rekonstruisati samo pomoću hipoteza. U nauci se živo raspravljalo o identitetu Zavidinog oca. Tako je Ljubomir Kovačević (1900), kao i Tibor Živković (2006), pretpostavio da je Zavidin otac bio veliki župan Vukan, dok je po Stanoju Stanojeviću (1930) to bio Vukanov sinovac, Stefan Vukan. Za poljskog istoričara Jana Lesnog i engleskog Džona Fajna Zavidin otac je bio Uroš I. [7]

Osim Nemanje, Zavida je imao još dece:

Bio je oženjen plemkinjom Anom (u monaštvu Anastasija), sa kojom je imao petoro dece: [9]

Prilike u Raškoj u prvoj polovini XII veka[uredi]

Tokom osme decenije 11. veka, zetski kralj Bodin (10811101) je zauzeo Rašku i na vlast doveo župane Marka i Vukana. U vizantijskim izvorima sa kraja XI i početka XII veka javlja se Vukan kao glavni i jedini predvodnik srpskih napada na Vizantiju, koji se iz Zvečana spušta na Kosovo i ugrožava vizantijski Lipljan. Ne zna se kada je on umro, pošto vizantijski izvori nakon tog perioda ćute o njemu, ali se smatra da se to desilo između 1112. i 1115. godine[1]. Nakon njega se, kao raški veliki župan, javlja njegov bratanac Uroš I, koji je vodio ofanzivnu politiku prema Vizantiji. On se povezuje sa Mađarima i učestvuje u njihovom napadu na Vizantiju (1127—1129), a početkom četvrte decenije XII veka udaje svoju ćerku Jelenu za mađarskog prestolonaslednika slepog Belu II (11311141). Ona je imala uticaja na politiku svoga muža, ali i njenog sina i njegovog naslednika Geze II (1141—1161)[1], a na mađarskom dvoru se u tom periodu nalazio i jedan od Uroševih sinova Beloš, koji je obavljao visoke državne poslove kao ban i palatin (upravnik dvora).

Pre 1146. godine, najverovatnije krajem 1145. godine[7], Uroš I umire, a vlast preuzima njegov najstariji sin Uroš II. On se povezuje sa Mađarskom, kojom je tada vladao njegov sestrić Geza II uz pomoć svoje sestre i brata, pokušava da se oslobodi vizantijske vrhovne vlasti. Međutim, car Manojlo je 1149. godine spalio Ras, a iduće godine je na reci Tari (kod Valjeva[1] ili u Crnoj Gori[7]) potukao srpske snage ojačane pomoćnim mađarskim odredima. On je Uroša II primorao da ponovo prizna vizantijsku vlast, kao i posle nove neuspešne pobune 1153. godine. Uroša je 1155. godine pokušao da zbaci sa vlasti najmlađi sin Uroša I Desa, ali je ostao na vlasti odlukom Manojla Komnina.

Mladost[uredi]

Nemanja na umetničkoj gravuri

Nemanjin otac, Zavida[11], je prognan iz Raške tokom građanskog rata koji je u njoj vođen oko vlasti među Vukanovićima. Nemanjino žitije navodi da je tada bio veliki metež[4] i da su njegovom ocu braća mu zavišću oduzeli zemlju[4], što neki istoričari tumače da je Zavida zapravo bio veliki župan Raške, koga su srodnici zbacili sa vlasti[7]. On se nakon toga sklonio u Dokleju/Duklju, u kojoj je rođen[4].

Tokom njegovog progona iz Raške, verovatno 1113. godine u Ribnici na Morači (današnja Podgorica)[6], mu se rodio najmlađi sin Nemanja. Kršten je u rimokatoličkoj crkvi, po latinskom obredu, koji je bio preovlađujući u tadašnjoj Zeti[4], da bi se po Zavidinom povratku u Rašku sa porodicom, Nemanja krstio po drugi put, u episkopalnoj crkvi svetih Petra i Pavla u Rasu (tadašnjoj prestonici Raške)[4], po grčkom obredu.

Navod Nemanjinog žitija o Zavidinom povratku u Rašku se ponekad prevodi da mu se otac vratio u stolno mesto[4], a nekad da mu se otac vratio na stolno mesto[7], usled čega neki autori smatraju da se Zavida vratio u Rašku kao veliki župan[7]. Ne zna se sa sigurnošću kada se Zavida vratio u Rašku, ali je to verovatno bilo početkom treće decenije XII veka[7], pošto se u Nemanjinom žitiju navodi da je punoletstvo stekao u Raškoj, mada ima i drugačijih mišljenja o vremenu njegovog povratka u Rašku (druga polovina četvrte decenije[12], peta decenija XII veka[13]).

Udeoni knez (pre 1149—1168)[uredi]

Kada je odrastao, Nemanja je kao udeoni knez[1] dobio na upravu župe Toplicu, Ibar, Rasinu i Reku[4] odnosno oblasti oko Toplice, Ibra, Rasine i Puste Reke[1].

Istorijski izvori ćute o Nemanji sve do sedme decenije XII veka. Tada ga je, tokom priprema za novi rat sa Mađarima 1162. godine, u svoj logor u Nišu pozvao vizantijski car Manojlo I Komnin (11431180). Susret dvojice vladara bio je veoma srdačan, o čemu govori Nemanjina hagiografija:

Vikicitati „A kad ga ovaj ugleda, primi ga s carskom ljubavlju i poljubi ga.“
(Stefan Prvovenčani, „Žitije svetog Simeona“)
Verovatni ostaci Rasa, nekadašnje prestonice Raške

Tom prilikom Manojlo je Nemanji dodelio dvorsku titulu carskog sana i župu Dubočicu (oko današnjeg Leskovca) na upravu, čime je on postao direktni carev vazal[1]. Manojlovi razlozi za ovo nisu poznati, ali je verovatno Nemanja izabran zato što je bio najmlađi od četiri brata, pa samim tim i sa najmanje legitimiteta da se uključi u borbu za položaj velikog župana[14] koje su sa prekidima trajale tokom poslednjih decenija, ali i zbog toga što je vladao oblastima koje su se naslanjale na pravac Via Militaris koji je išao Moravskom dolinom, zbog čega je Nemanja bio u položaju da odseče odstupnicu Vizantincima u borbi sa Mađarima. Treba imati u vidu da su Vizantinci i Mađari tokom prve polovine XII veka vodili stalne borbe na granici Panonske nizije i Balkanskog poluostrva, u kojima su Raški veliki župani bili tradicionalni saveznik kraljevine Mađarske. Zbog toga je Manojlo uzdizanjem Nemanje, pokušao da zakomplikuje prilike u Raškoj, ali i da sticanjem Nemanjine zahvalnosti obezbedi sebi leđa[14].

Tokom pohoda protiv kraljevine Mađarske iste godine, Manojlo se konačno obračunava sa Urošem II i umesto njega za novog velikog župana postavlja Desu (1162—1163)[1][8], obavezavši ga da mu vrati oblast Dendru koju mu je 1155. godine dao na upravu[1][8]. Naredne godine Manojlo je u Nišu ponovo krenuo da okuplja vojsku za napad na kraljevinu Mađarsku, u kojoj su se, vezani vazalnim obavezama, morali naći i veliki župan Raške Desa i knez Nemanja. Pošto se Desa nije pojavio u Nišu sa predviđenim trupama, niti je caru vratio Dendru, a postojali su i izveštaji da pregovora sa Mađarima i Nemcima, Manojlo je Desu pozvao na odgovornost u Niš. Nakon toga je odveden u Carigrad, a za novog velikog župana je Manojlo postavio Tihomira[1][8](1163-(1166) 1168), najstarijeg Nemanjinog brata. U uspešnim pohodima vizantijske vojske protiv kraljevine Mađarske tokom 1163. i 1164. godine, zauzeti su Zemun i veći broj gradova na obali Jadranskog mora od Splita do Bara[14], a u njihovim redovima, na čelu svojih odreda, najverovatnije se nalazio i sam Nemanja. Novi vizantijski pohod usledio je 1166. godine, a u sastavu trupa kojima je komandovao Andronik Kontostefan bili su i odredi srpske konjice koje je poslao veliki župan Raške. Ti odredi su učestvovali u vizantijskoj pobedi kod Sirmijuma (današnje Sremska Mitrovica) koja je odlučila ishod rata[15], iako nije došlo do teritorijalnih promena[12].

Sukobi sa braćom[uredi]

Neposredno posle dobijanja Dubočice, Nemanja počinje sa gradnjom manastira svetog Nikola u Kuršumliji i manastira posvećenog Bogorodici na ušću Kosanice u Toplicu[4]. U njegovim žitijima se gradnja ovih manastira navodi kao razlog za nezadovoljstvo njegove braće, koja su mu prebacivala da radi na svoju ruku, bez njihove dozvole ili barem dogovora sa njima. Na te primedbe Nemanja je odgovorio:

Vikicitati „Braćo moja draga, kako smo jednorodni, neka ne bude na gnev ovo delo moje, koje počeh u Gospodu i dovrših ga. Ja ga svrših, pa, ako je dobro, neka je meni, a ako je zlo, neka opet bude meni.“
(Stefan Prvovenčani, „Žitije svetog Simeona“)
Razvoj raške države (1168—1190)

Međutim, pravi razlog nezadovoljstva Nemanjine braće je najverovatnije bila Nemanjina pretenzija da uz pomoć Vizantije i podršku crkve, dođe do titule velikog župana[1]. On je pokušao da se, uz podršku dela plemstva, domogne titule velikog župana optužujući Tihomira da vodi vizantofilsku politiku. Na velikom skupu raške vlastele, koji je sazvan tim povodom, Nemanja je sa delom onih koji su ga podržali zarobljen i zatvoren u pećini kraj Rasa. Njegovo zarobljeništvo je trajalo relativno kratko, pošto su ga njegove pristalice ubrzo oslobodile, nakon čega je uz podršku vlastele postao veliki župan Raške i potisnuo braću, koja su pobegla u Vizantiju.

Oko datiranja njegovog dolaska na vlast postoje neslaganja, tako da jedni smeštaju Nemanjinu pobunu na saboru u 1165. godinu, a njegovo oslobođenje i dolazak na vlast u 1166. godinu[1][16][6], dok drugi Nemanjinu pobunu na saboru smeštaju u 1167. godinu (posle Tihomirovog slanja odreda Vizantiji 1166. godine), a njegovo oslobođenje i dolazak na vlast u 1168. godinu[8]. Izvesno je, da je on između 1165. i 1168. godine, kao najmlađi među braćom, zbacio najstarijeg brata Tihomira, preuzeo vlast, proglasio se velikim županom i potisnuo iz zemlje ostalu braću (Tihomira, Stacimira i Miroslava).

Nemanjina žitija navode da se izbavio iz tamnice tako što je obećao svetom Đorđu da će podići manastir u njegovu slavu na vrhu brda koje je jedino mogao videti iz pećine, samo ako ga oslobodi iz tamnice. Svetac mu je pomogao, prema navodima hagiografija, a Nemanja mu je u znak zahvalnosti podigao manastir Đurđevi Stupovi[1][8] (gradnja započeta 1171. godine).

Njegova braća su od Manojla dobila vojnu podršku u pokušaju da povrate vlast. Nemanjina žitija navode da je protiv njega poslata velika najamnička vojska u kojoj je pored Grka, bilo Franaka i Turaka[17]. |Do bitke je došlo u jesen 1168. godine[8] kod Pantina, nedaleko od Zvečana i u njoj su Nemanjine snage uspele da potisnu protivnika u Sitnicu, u kojoj su se mnogi podavili[4][17] dok su se ostali u neredu povukli sa bojišta. U Sitnici se udavio i njegov brat Tihomir[1][8], a nakon bitke Nemanja je priznao vrhovnu vlast Vizantije, dok ga je Manojlo prihvatio kao zakonitog vladara Raške[6]. Kasnije se Nemanja izmirio sa braćom i ostavio ih na vlasti u njihovim udeonim kneževinama[1].

Veliki župan (1168—1196)[uredi]

Rat sa Vizantijom[uredi]

Vizantijski car Manojlo I Komnin

Nemanja je 1170. godine napao, vizantijskog vazala, kneza Zete Radoslava i tom prilikom pripojio svojoj zemlji deo tadašnje Zete i Neretvljansku oblast[8]. Već naredne godine Manojlo Komnin dolazi u sukob sa Mletačkom republikom i po njegovom naređenju biva 12.03.[14] zaplenjena sva mletačka imovina na prostoru Vizantije[16]. Kao odgovor na ovo, iz Venecije je pokrenuta mletačka ratna flota sa oko 120 brodova ka vizantijskim posedima. Borbi protiv Vizantije priključila se i kraljevina Ugarska, a podršku ovom savezu davalo je i Sveto rimsko carstvo, sa Fridrihom Barbarosom (11521190) na čelu. U ovaj savez se 1172. godine uključuje i Nemanja, koji otpočinje sa udarima ka Kotoru, ometaući istovremeno saobraćaj kroz moravsku dolinu (putni pravac Beograd-Braničevo-Niš)[6]. Međutim, iste godine umire kralj Mađarske Ištvan III (1162—1172), posle čega počinju sukobi oko vlasti u samoj Mađarskoj, iz kojih kao pobednik uz vizantijsku pomoć 1173. godine izlazi Manojlov kandidat Bela III (1173—1196)[18]. Neposredno nakon toga, mletačka vojska tokom zimovanju na ostrvu Hiosu biva desetkovana epidemijom[12], tako da Raška ostaje sama u borbi protiv Vizantije. Manojlo je odmah iskoristio povoljan trenutak i sam se na čelu vojske uputio u Rašku. Pred nadolazećom vizantijskom vojskom, veliki župan Raške se povukao u planine.

Zatočeništvo u Carigradu[uredi]

Ovaj sukob se okončao Nemanjinim poklonjenjem caru Manojlu. On je jednog dana gologlav, bosonog, sa odećom iscepanom do lakata, konopcem oko vrata i mačem na rukama ušao u vizantijski logor i izašao pred cara. Stigavši do Manojla Nemanja je pred njega pao ničice pružajući mu svoj mač, da sa njim radi šta mu je volja. Vizantijski car je prihvatio njegovu poniznost, pristavši na obnovu vazalnih obaveza i ostavljanje Nemanje na položaju velikog župana. Završni deo ove epizode odigrao se u Carigradu, kroz koji je buntovni veliki župan Raške proveden u Manojlovoj trijumfalnoj povorci[8]. Tokom boravka u Carigradu, veliki župan Raške je živeo u manastiru Bogorodice Evergetide (u čiju je slavu po povratku u Rašku podigao manastir Bogorodice Dobrotvorke (tzv. Studenica)).

Povratak u Rašku[uredi]

Vizantijski car Manojlo Komnin je vratio Nemanju na položaj velikog župana, a njegovoj braći je potvrdio njihove udeone oblasti - Stracimiru oko Zapadne Morave i Miroslavu Zahumlje. Po povratku u Rašku, Nemanja se okrenuo učvršćivanju centralne vlasti, a Tihomirovog sina i naslednika Prvoslava je primorao da se odrekne vladarskih pretenzija u njegovu korist.

U skladu sa svojim vazalnim obavezama, Nemanja je redovno slao pomoćne odrede u vizantijske vojne pohode. Tako su se i srpske snage našle u sastavu vizantijske vojske koju su trupe Ikonionskog sultanata do nogu potukle u bici kod Miriokefalona 17. septembra 1176. godine u klancima Male Azije[16]. Po rečima Nikite Honijata, sam Manojlo je ovaj strahovit poraz uporedio sa katastrofom kod Mancikerta iz 1071. godine[16].

Vizantijski car Manojlo I Komnin umire 24. septembra 1180. godine, nakon čega Vizantiju zahvataju unutrašnja previranja, u kojima se za par godina smenjuje nekoliko vladara, što dovodi do velikih promena na Balkanskom poluostrvu. Kraljevina Ugarska, Raška i banovina Bosna neposredno posle Manojlove smrti prekidaju vazalne odnose sa Vizantijom[8], a već 1185. godine na prostoru današnje Bugarske izbila je pobuna u kojoj je obnovljena bugarska država i stvoreno tzv. drugo bugarsko carstvo[16]. Mnoge vazalne države u regionu, među kojima i Raška, tada se okreću od slabe Vizantije prema Papstvu[19].

Osvajanje Niša, Kosova i Metohije[uredi]

Unutrašnju krizu u Vizantiji prvi je iskoristio mađarski kralj Bela III, koji je tokom 1180. i 1181. godine osvojio Dalmaciju. Nemanja mu se pridružio 1183. godine i oni su zajedno napadali na vizantijske posede u Moravskoj dolini i istočno od nje. Tokom ovog pohoda zauzeti su Beograd, Braničevo, Ravno (današnja Ćuprija) i Niš, a združene snage su prodrle čak do Sredeca (današnja Sofija)[8][14]. Mađari su se nakon toga povukli iz borbi, dok je Nemanja nastavio ofanzivu i zauzeo oblast nišavsku do kraja, Lipljan, i Moravu (Binačka Morava[6]), i zvano Vranje, prizrensku oblast i oba Pologa do kraja s međama svojim[4].

Osvajanje Zete[uredi]

Politička karta Balkana 1184. godine

Posle prodora na jug i istok, Nemanja je napao vizantijskog vazala, kneza Zete Mihajla III (11621186), iz vladarske dinastije Vojislavljevića. Tok osvajanja nije poznat, ali se on već u januaru 1186. godine pominje kao vladar u Kotoru, tako da se smatra da je do tada ovladao celokupnom Zetom[1][6].

U tom pohodu zauzeo je gradove[4][6]: Danj, Sard, Drivast, Skadar, Svač, Ulcinj, Bar, Risan, a o stradanju gradova, u kojima su vizantijske pristalice pružile otpor[6], u njegovim žitijima se navodi:

Vikicitati „Ostale gradove poobara, i poruši, i pretvori slavu njihovu u pustoš...“
(Stefan Prvovenčani, „Žitije svetog Simeona“)
Vikicitati „... gradove sazidane od njih razruši i izmeni slavu njihovu u sliku pustoši, i ime njihovo ne nazva se više tamo u oblasti toj...“
(Domentijan, „Žitije svetog Simeona“)

Ovih borbi i razaranja je bio pošteđen samo Kotor, koji je Nemanja dodatno utvrdio i u njemu podigao svoj dvorac[4].

Napadi na Dubrovnik[uredi]

Istovremeno sa Nemanjinim pohodima, njegova braća Stracimir i Miroslav su 1184. godine otpočeli sa napadima na posede Dubrovačke republike[6]. Prvo je Stracimir sa flotom pokušao da zauzme Korčulu, ali je pretrpeo poraz u kome mu je flota spaljena[6], a on sam se jedva spasao[12]. Iste godine, Miroslav je napao Dubrovnik sa 13 brodova, ali je 18. avgusta potučen nedaleko od Poljica, kod ostrvceta Koločepa[14]. Naredne, 1185. godine, Miroslav je opseo grad sa kopna, ali se povukao nakon sedam dana bombardovanja grada pomoću opsadnih sprava[6].

Neprijateljstva između Dubrovačke republike i Raške su okončana 27. septembra 1186. godine, kada je zaključen mir između njihovih predstavnika, župana Nevdala i Družine Vidoševića (sa raške strane) i dubrovačkog kneza Krvaša i nadbiskupa Trifuna (sa dubrovačke strane). Odredbe mira davale su Dubrovčanima pravo slobodne trgovine, ispaše i iskorišćavanja šuma u Raškoj, dok je stanovnicima Raške omogućen slobodan promet u gradu[14].

Pregovori sa Barbarosom i krstaški napadi na Vizantiju[uredi]

Posle sloma druge normanske ofanzive na Balkansko poluostrvo (krajem 1185)[16], vizantijski car Isak II (1185—1195, 12031204) je stupio u pregovore sa Belom III oko okončanja neprijateljstava. Napravljen je dogovor da se car oženi Belinom ćerkom Margaritom, a da kao miraz Vizantiji budu vraćeni gradovi i oblasti u moravskoj dolini, koji su većinom bili u Nemanjinim rukama[14]. Ovaj događaj ostavio je Rašku bez jakog saveznika, zbog čega je Nemanja bio primoran da pronađe drugog jakog saveznika. Istovremeno je nastavio ofanzivu i širenje svojih oblasti, oslanjajući se na vizantijsku zauzetost pobunom na prostoru današnje Bugarske koju je pomagao[16].

Pad Jerusalima 02.10. 1187. godine[16], pokrenuo je III krstaški pohod na Svetu zemlju. Deo krstaša, predvođen svetim rimskim carem Fridrihom Barbarosom, planirao je da prođe kroz Nemanjine zemlje, što je veliki župan pokušao da iskoristi, uzdajući se u neprijateljstvo Fridriha i Vizantije usled sukoba na prostoru današnje Italije. Njegovi izaslanici su na Božić 1188. godine u Nirnbergu, predložili svetom rimskom caru da se sastane sa Nemanjom koji će mu omogućiti bezbedan prolazak i snabdevanje kroz Rašku[14][12].

Do susreta dvojice vladara došlo je 27.07.1189. godine u Nišu[14][6]. Nemanja je u pratnji svog brata Stracimira ponudio Fridrihu[6]:

  • 20.000 vojnika spremnih na rat sa Vizantijom
  • stupanje Raške u vazalne odnose sa Svetim rimskim carstvom

zauzvrat, Nemanja je tražio da mu se priznaju sva dotadašnja i buduća osvajanja.

Sličnu ponudu su, tom prilikom, izneli i ustanici sa prostora današnje Bugarske, nudeći 40.000 vojnika. Fridrih nije prihvatio ove ponude, tako da nije došlo do stvaranja saveza, ali je ta opcija ostala otvorena, o čemu svedoči i ugovoreno venčanje između Miroslavljevog sina Toljena i ćerke Bertolda od Andeksa, istarskog grofa i titularnog vojvode Hrvatske i Slavonije, do kojeg na kraju ipak nije došlo[14].

Krstaška vojska je iz Niša nastavila niz Via Militaris ka Serdici i Hadrijanopolju, a iza nje je nastupao Nemanja sa svojim trupama nastavljajući osvajanja Vizantijskih oblasti[14]. Stalni pljačkaški napadi na krstaše doveli su do otvorenih neprijateljstava i Fridrihove snage novembra 1189. godine, posle opsade, zauzimaju Hadrijanopolj i otpočinju sa pripremama za udar na Carigrad. Zbog toga dolazi do obnove pregovora o savezu sa Nemanjom i ustanicima sa prostora današnje Bugarske[14][6], a Fridrih pokreće i svoju flotu (na čelu sa njegovim sinom Henrikom (11911197)) ka Carigradu, da bi izvršio pomorsku blokadu vizantijske prestonice[12], koju je uz pomoć Srba i Bugara planirao da napadne[6]. Međutim, ove akcije bivaju prekinute 14. februara 1190. godine[14], kada dolazi do zaključenja mirovnog ugovora po kome su krstaši prebačeni u Malu Aziju da nastave svoj pohod ka Jerusalimu.

Stefan Nemanja, freska iz Bogorodice Ljeviške (početak XIV veka)

Oslobođen opasnosti od Fridrihovog napada, Isak II pokreće svoje trupe, prvo ka prostoru današnje Bugarske, a potom i ka Nemanji koji je u međuvremenu osvojio Pernik, Zemen, Velbužd, Žitomisk, Stobi i Skoplje[6]. Vizantijska vojska je nadirala sa juga i Nemanja se pred njom povlačio, da bi negde na Južnoj Moravi (u jesen 1190.[8][16] ili početkom 1191. godine[14]) došlo do bitke u kojoj je Vizantija odnela odlučnu pobedu. Nemanja se nakon toga povukao, dok su Vizantinci opustošili taj deo Raške, spalivši i jedan Nemanjin dvorac, najverovatnije nedaleko od današnje Kuršumlije[14]. Posle tih dejstava, došlo je do sklapanja mira, prema kome je[16][8][14]:

Poslednji rat, Nemanja je vodio, 1192. ili 1193. godine[6], protiv Mađara, koji su napali Rašku. Detalji ovog sukoba nisu poznati, ali je izvesno da su Vizantinci sa nekoliko odreda potpomogli srpsku odbranu i da se ceo sukob okončao bez nekih teritorijalnih promena, nakon pritiska koji je na kralja Mađarske Belu III izvršio papa Selestin III (1191—1198), na insistiranje Isaka II[16].

Krajem Nemanjine vladavine, nastala je i najstarija, danas sačuvana, ćirilična knjiga pisana srpskom redakcijom staroslovenskog jezika, Miroslavljevo jevanđelje, pisano za njegovog starijeg brata, humskog kneza Miroslava.

Povlačenje sa vlasti i odlazak u monaštvo[uredi]

Sveti Simeon

Freska iz kraljeve crkve u Studenici, oko 1314.
Freska iz kraljeve crkve u Studenici, oko 1314.

Mirotočivi
Rođen oko 1113., Ribnica (današnja Podgorica)
Umro 13. februar 1199., Hilandar
Poštuje se u Srpskoj pravoslavnoj crkvi
Praznik 13/26. februar
Gloriole.svg Kategorija:Svetitelji

Stefan Nemanja se povukao sa vlasti na velikom državnom saboru 25. marta 1196. godine[1] na koji je pozvao:

Vikicitati „... ženu svoju, i sinove svoje, i arhijereja svojega po imenu Kalinika, i starešine, i knezove zemlje svoje koji upravljahu, vojvode, vojnike...“
(Stefan Prvovenčani, „Žitije svetog Simeona“)

Vlast i titulu velikog župana Raške je predao srednjem sinu, Stefanu Nemanjiću, čiji je tast Aleksije III Anđel (11951203) 08.04. 1195. godine izvršio državni udar u kome je svrgnuo sa vlasti svog brata Isaka II i preuzeo vlast[16]. Najstarijem sinu Vukanu je ostavio na upravu Zetu, Travuniju, Hvosno i Toplicu[1], sa tim da je podređen Stefanu, kao velikom županu Raške.

Nemanja se posle sabora i povlačenja sa vlasti zamonašio sa suprugom Anom u crkvi svetih Petra i Pavla u Rasu i tom prilikom su uzeli monaška imena Simeon i Anastasija. Prvu godinu svog monaškog života proveo je u manastiru Studenici, da bi se u jesen 1197. godine pridružio svom najmlađem sinu monahu Savi na Svetoj gori. Tamo je, zajedno sa njim, uz dozvolu vizantijskog cara, oživeo zapusteli manastir Hilandar 1198. godine[14].

Vikicitati „... koji će služiti za primanje ljudi od srpskoga naroda...“
(Osnivačka hrisovulja manastira Hilandar)

Smrt[uredi]

Nemanja je preminuo u dubokoj starosti, u manastiru Hilandar 3. februara 1199.[1] ili 1200. godine[20]. Prema hrišćanskom predanju, u trenutku njegove smrti prostoriju je obasjala svetlost. Sledeće godine ga je Svetogorski sabor kanonizovao kao svetog Simeona Mirotočivog, jer su njegove mošti točile miro. Njegov sin Sava je 1208. godine preneo njegove posmrtne ostatke u Rašku, da bi nad njima izmirio svoju stariju braću Stefana i Vukana koji su se borili oko vlast. Njegove mošti su tada položene u njegovu zadužbinu Studenicu, u kojoj se i danas nalaze.

Srpska pravoslavna crkva ga proslavlja 26. februara po gregorijanskom, odnosno 13. februara po julijanskom kalendaru.

Nemanjina verska politika[uredi]

Stefan Nemanja se smatra jednim od rodonačelnika Srpske pravoslavne crkve, prvim velikim ktitorom pravoslavnih hramova među Srbima i duboko pobožnim čovekom[6][8]. Pravoslavlje je, prema vizantijskom modelu, postalo državna vera, a episkopija u Rasu njeno središte. O tome svedoči i činjenica da su raški episkopi Jevtimije i Kalinik važili za uticajne ličnosti u državi i na saborima[6]. Bez obzira na to, on je održavao dobre i čvrste veze predstavnicima papske kurije[8], kako iz političkih razloga zbog podrške u borbi protiv Vizantije, tako i zbog činjenice da je u njegovoj državi deo stanovništva, mahom u primorskim oblastima, bio rimokatoličke vere[8].

Tokom svoje vladavine, Nemanja je poveo borbu protiv bogumilske jeresi čije je pripadnike prognao i kaznio[6], tako da oni nakon toga nisu predstavljali veću opasnost po državu[6][8].

Nemanjine zadužbine[uredi]

Tokom svog života Nemanja je podigao i obnovio već broj manastira i crkvi, kako na prostorima kojima je vladao odnosno upravljao, tako i u drugim zemljama.

Sveti Simeon i sveti Sava osnivaju Manastir Hilandar

Pored ktitorskih delatnosti, Nemanja je pomagao hrišćanske svetinje u svetu[21]:

Progoni bogumila[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Bogumili, Sabor protiv bogumila u Raškoj i Progoni bogumila u Raškoj

Krajem XII veka, među Srbima i drugim balkanskim Slovenima, je bilo veoma rasprostranjeno slovensko hrišćansko učenje nazvano bogumilstvo. Glavna politička tendencija bogomilstva bila je otpor vizantijskoj državnoj i crkvenoj vlasti[22].

Sabor protiv bogumila, crkva svetog Ahilija u Arilju (1290)

Samo bogumilstvo je bilo veoma rašireno među narodom u Raškoj i Bosni[8], a njegovo širenje među vlastelom dovelo je Nemanjine akcije protiv njih[6]. On je sazvao državni sabor na kome je trebalo da se donese odluka daljim merama protiv njih. Na njemu se deo vlastele usprotivio bilo kakvoj akciji protiv njih[8], ali je na kraju ipak doneta odluka da se oni prognaju iz zemlje i kazne[6]. Bogumili su se oružjem suprotstavili odlukama sabora[8], tako da je Nemanja protiv njih poveo pravi krstaški rat[8] u kome je bogumilstvo uništeno. Oni su većinom proterani iz države[6], imovina im je popaljena i oduzeta[6], dok je deo njih ostao u zemlji prikrivajući svoju veru[8]. Nemanjin sin Stefan, ovim rečima opisuje rad svog oca protiv bogumila:

Cquote2.png
Kao nekada prorok Ilija, koji je ustao na bestidne jereje, i on izobliči bezboštvo njihovo, i jedne popali, druge raznim kaznama kazni, treće progna iz države svoje a domove njihove, i sve imanje sakupiv, razda prokaženim i ubogim. Učitelju i načelniku njihovu jezik ureza u grlu njegovu, što ne ispoveda Hrista, sina božjeg.
Cquote1.png
 
— Stefan Prvovenčani, „Žitije svetog Simeona“

U sukobima su spaljene njihove knjige[4], najverovatnije slovenske apokrifne knjige, koje su oni prevodili[23]

Deo bogumila je tada pobegao u okolne zemlje, mahom u Bosnu, gde su našli utočište pod okriljem Crkve bosanske i bana Kulina.

Izvori[uredi]

  1. ^ a b v g d đ e ž z i j k l lj m n nj o p r s t ć u Andrija Veselinović Radoš Ljušić, Srpske dinastije , Novi Sad 2001. ISBN 86-83639-01-0
  2. ^ Jedan je od 16 vladara koji su uvršteni u knjigu „100 najznamenitijih Srba“, koju je sastavila Srpska akademija nauka i umetnosti.
  3. ^ Jovan Deretić, „Kulturna istorija Srba“, Beograd 2005. ISBN 86-331-2386-X
  4. ^ a b v g d đ e ž z i j k l lj m Stefan Prvovenčani, „Žitije svetog Simeona“ (prevod rukopisa na današnji srpski sa komentarima)
  5. ^ a b v Aleksandar Deroko, Monumentalna i dekorativna arhitektura u srednjovekovnoj Srbiji (treće dopunjeno izdanje), Beograd 1985.
  6. ^ a b v g d đ e ž z i j k l lj m n nj o p r s t ć u f h Grupa autora, Istorija srpskog naroda I , Beograd 1981.
  7. ^ a b v g d đ e ž Tibor Živković, Portreti srpskih vladara (IX-XII) , Beograd 2006. ISBN 86-17-13754-1
  8. ^ a b v g d đ e ž z i j k l lj m n nj o p r s t ć u Stanoje Stanojević, Istorija srpskoga naroda (treće izdanje, reprint izdanja iz 1926), Beograd 1989. ISBN 86-83639-01-0
  9. ^ a b v Genealogy.eu, sajt koji sadrži porodična stabla kraljevskih i plemićkih porodica
  10. ^ L. P. Brockett, The Bogomils of Bulgaria and Bosnia: The Early Protestants of the East (1879)
  11. ^ Ime Nemanjinog oca Zavida, pominje se samo na dva mesta (natpis u crkvi svetog Petra i Pavla na Limu u današnjem Bijelom Polju i zapis u sklopu „Miroslavljevog jevanđelja“) kao ime oca njegovog brata Miroslava, dok se u njegovim žitijima ne pominje.
  12. ^ a b v g d đ Željko Fajfrić, Sveta loza Stefana Nemanje, Šid 1998.
  13. ^ „Entry of Slavs Into Christendom“, Pristupljeno 8. 4. 2013.
  14. ^ a b v g d đ e ž z i j k l lj m n nj o Vladimir Ćorović, Istorija srpskog naroda (rukopis iz 1941), Beograd 1989. ISBN 86-13-00389-8 (Stevan Nemanja)
  15. ^ Jovan Kinam, „Istorija“
  16. ^ a b v g d đ e ž z i j k Georgije Ostrogorski, Istorija Vizantije (II fototipsko izdanje originala 1959), Beograd 1993.
  17. ^ a b Domentijan, „Žitije svetog Simeona“
  18. ^ Alexander Kazhdan (editor), The Oxford Dictionary of Byzantium , Oxford, 1991. ((en))
  19. ^ Josip Vrandečić, „Crkva bosanska i Crkva dalmatinska: Srednjovjekovna hereza u Dalmaciji “
  20. ^ Pavle Popović, Godina smrti Nemanjine
  21. ^ a b v g d đ e ž z Vasilije Marković, Pravoslavno monaštvo i manastiri u srednjovekovnoj Srbiji (prvo izdanje), Sremski Karlovci 1920.
  22. ^ Ivo Pilar, Bogomilstvo kao socijalni i politički problem“ (1927)
  23. ^ Prema navodu Branka Bjelajca:„Bogumili su u X, XI i XII veku prevodili apokrifne crkvene knjige na ondašnji srpski književni jezik.“ Srećković, Slavkov Pantelija: Istorija srpskoga naroda, knjiga prva, Beograd, 1884. godine.

Literatura[uredi]

Primarni izvori[uredi]

Vikizvornik
Vikizvornik ima izvorni tekst povezan s ovim člankom:

Naučni radovi[uredi]

Vidi još[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]



Prethodnik:
Tihomir
Veliki župan Raške
(1166)116825.03. 1196)
Naslednik:
Stefan Prvovenčani
Prethodnik:
{{{pre2}}}
{{{spisak2}}} Naslednik:
{{{posle2}}}
Prethodnik:
{{{pre3}}}
{{{spisak3}}} Naslednik:
{{{posle3}}}
Prethodnik:
{{{pre4}}}
{{{spisak4}}} Naslednik:
{{{posle4}}}
Prethodnik:
{{{pre5}}}
{{{spisak5}}} Naslednik:
{{{posle5}}}
Prethodnik:
{{{pre6}}}
{{{spisak6}}} Naslednik:
{{{posle6}}}
Prethodnik:
{{{pre7}}}
{{{spisak7}}} Naslednik:
{{{posle7}}}
Prethodnik:
{{{pre8}}}
{{{spisak8}}} Naslednik:
{{{posle8}}}


Sjajni članak Članak Stefan Nemanja je primer među sjajnim člancima.
Pozivamo i Vas da napišete i predložite neki sjajan članak.