Sunce

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije

Skoči na: navigacija, pretraga
Sunce i sunčeve pege. Dve male sunčeve pege u sredini slike su iste veličine kao Zemlja.
Sunce, snimljeno objektivom kamere sa površine Zemlje. Oprez! Ne pokušavajte da gledate u sunce ili da ga slikate bez adekvatne zaštite na vašim očima i uređaju kojim snimate

Sunce je središnja zvezda Sunčevog sistema oko koje kruži 8 planeta i njihovi sateliti, 5 patuljastih planeta, asteroidi, komete, meteori i čestice kosmičke prašine. U Suncu se nalazi oko 99,8 % mase Sunčevog sistema. Energija Sunca u vidu sunčeve svetlosti omogućava život na Zemlji putem procesa fotosinteze i utiče na klimu i vreme na Zemlji.

Sunce se sastoji od vodonika (oko 74% njegove mase ili 92% njegove zapremine), helijuma (oko 24% mase i 7 % zapremine) i male količine ostalih elemenata, uključujući gvožđe, nikl, kiseonik, silicijum, sumpor, magnezijum, ugljenik, neon, kalcijum i hrom.[1]

Sunce pripada spektralnoj klasi G2V. G2 označava da je temperatura na površini približno 5.500 °C (5.780 K), što mu daje belu boju, mada se Sunce čini žuto zbog atmosferskog rasipanja, koje uklanja talase kraćih talasnih dužina (plavu i ljubičastu svetlost) i ostavlja spektar frekvencija koje ljudsko oko opaža kao žuto. Ovo rasipanje daje okolnom nebu njegovu plavu boju. Kada se Sunce nalazi nisko na nebu rasipa se još više svetlosti, pa se Sunce čini narandžasto ili crveno. Sunčev spektar sadrži linije jonizovanih i neutralnih metala, kao i vrlo slabe vodonikove linije. Slovo V (rimski broj 5) u oznaci spektralne klase pokazuje da je Sunce zvezda glavnog niza. Ovo znači da ono generiše svoju energiju nuklearnom fuzijom jezgara vodonika u helijum. Sunce je nekada bilo smatrano malom i beznačajnom zvezdom, ali danas je poznato da je ono svetlije od 85 % zvezda u galaksiji Mlečni put, od koje su većina crveni patuljci.[2]

Sunce kruži oko centra galaksije Mlečni put na udaljenosti od približno 26-27.0000 svetlosnih godina od centra galaksije, i kreće se u pravcu sazvežđa Labud. Ono obiđe jedan krug oko centra galaksije za oko 225-250 miliona godina (jedna galaktička godina). Za njenu orbitalnu brzinu se smatralo da iznosi 220±20 km/s, ali novije procene daju 251 km/s.[3] Ovo iznosi jednu svetlosnu godinu svakih 1194,5 godina ili jednu astronomsku jedinicu svakih 7 dana.

Sadržaj

[uredi] Fizičke karakteristike

Sunce je zvezda glavnog niza (pogledati Hercšprung-Raselov dijagram), spektralnog tipa G2, što znači da je nešto veća i toplija od prosečne zvezde, no nedovoljno velika da bi pripadala tzv. "divovima". Životni vek zvezda ovog spektralnog tipa je oko 10 milijardi godina, a budući da je Sunce staro oko 5 milijardi godina, nalazi se u sredini svog životnog ciklusa.

Sunce rotira, ali ima takozvanu diferencijalnu rotaciju, tj. rotira slojevito, odnosno, period rotacije nije isti na heliografskom ekvatoru i polovima.

U središtu Sunca u termonuklearnim reakcijama (nuklearna fuzija) vodonik se pretvara u helijum. Svake sekunde u nuklearnim reakcijama učestvuje 3,8 x 1038 protona (vodonikovih jezgara). Oslobođena energija biva izračena sa sunčeve površine u obliku elektromagnetnog zračenja i neutrina, i manjim delom kao kinetička i toplotna energija čestica sunčevog vetra i energija sunčevog magnetnog polja.

Zbog ekstremno visokih temperatura, materija je u obliku plazme. Posledica toga je da Sunce ne rotira kao čvrsto telo. Brzina rotacije je veća na ekvatoru, nego u blizini polova, zbog čega dolazi do iskrivljenja silnica magnetskog polja, erupcija gasa sa sunčeve površine i stvaranja sunčevih pega i prominencija (protuberanci). Ove pojave nazivamo sunčevom aktivnošću.


Osnovni podaci:
Prečnik 1 392 000 km
Masa 1,9891 x 1030 kg
Prosečna gustina 1,411 g/cm3
Površinska temperatura 5780 K
Vreme obilaska oko središta galaksije 2,2 x 108 godina
Hemijski sastav:
Vodonik 73,46 %
Helijum 24,58 %
Kiseonik 0,77 %
Ugljenik 0,29 %
Gvožđe 0,16 %
Neon 0,12 %
Azot 0,09 %
Silicijum 0,07 %
Magnezijum 0,05 %
Sumpor 0,04 %

[uredi] Sunčev ciklus

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte Sunčev ciklus

Promene koje opažamo na Suncu i nazivamo sunčeva aktivnost odvijaju se periodično u ciklusima prosečne dužine 11 godina. Ciklusi variraju u dužini, između 8 i 15 godina. Ove promene obuhvataju:

  • količinu izračene energije
  • brojnost i raspored pega
  • brojnost sunčevih baklji
  • oblik i veličinu korone

Vremenski period najveće aktivnosti naziva se sunčev maksimum. Može trajati nekoliko godina, zavisno od aktivnosti pega i baklji. Postoje i duža periodična razdoblja sunčeve aktivnosti. U istoriji je poznat Monderov minimum, razdoblje u drugoj polovini 17. veka, tokom kog je broj sunčevih pega bio izuzetno mali. Zbio se istovremeno sa periodom hladnih godina, nazvanog malo ledeno doba. Nije sasvim jasno da li su klimatske promene bile uzrokovane ekstremno niskom sunčevom aktivnošću.

[uredi] Sastav Sunca

Sunce delimo na veći broj slojeva, prema uslovima koji u njima vladaju. Granice među njima nisu jasno ocrtane i postoje prelazna područja. Sunce nema čvrstu površinu, pa se kao granicu na kojoj počinje atmosfera uzima najviši sloj koji je još uvek optički neproziran.

Takođe, Sunce ne možemo tačno ograničiti jer njegov gušći deo prelazi u ređu atmosferu, a iza nje se daleko prostire područje u kojem deluje sunčev vetar.

[uredi] Jezgro

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte Sunčevo jezgro

Do četvrtine poluprečnika Sunca prostire se jezgro, područje visoke temperature, oko 15,6 miliona K i pritiska 1016 Ra. U takvim uslovima odvija se fuzija vodonika u helijum. Spajanjem 4 protona (jezgra atoma vodonika) nastaje jedno jezgro atoma helijuma (2 protona i 2 neutrona), pri čemu se oslobađaju subatomske čestice i energija u obliku gama-zračenja.

[uredi] Radijaciona zona

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte Radijaciona zona

[uredi] Konvektivna zona

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte Konvektivna zona

[uredi] Fotosfera

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte fotosfera

Prividnu površinu Sunca nazivamo još i fotosferom. Ovde se temperature kreću oko 6000 K. Vrući gas izvire iz unutrašnjosti na površinu, zbog čega nam se čini da površina ima granulastu (zrnastu) strukturu. Granule su prečnika oko 1000 km, u stalnom su pokretu (poput vrenja vode) i vreme trajanja im je nekoliko minuta. Ponekada nastaju tzv. supergranule prečnika 30 000 km i vremena života 24 č.

Prominencija u sunčevoj hromosferi

[uredi] Hromosfera

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte hromosfera

Hromosfera je niži sloj sunčeve atmosfere, proteže se iznad fotosfere do visine oko 10 000 km. Znatno je ređa od fotosfere i nepravilnog oblika. Sa Zemlje se primećuje samo za vreme potpunog pomračenja Sunca. Porastom visine gustina atmosfere opada, ali se povećava temperatura. Ove promene gustine i temperature izražene su u prelaznom području između hromosfere i korone.

U hromosferi se događaju izboji gasa stvarajući efekte koje nazivamo prominencije i sunčeve baklje.

Prominencije (protuberance) su oblaci ili mlazovi usijanog gasa izbačenog uvis. Mogu se uzdići do visine 150 000 km iznad fotosfere, kroz hromosferu i koronu. Gušće su od okolne tvari i dostižu temperaturu oko 20 000 K. Na sličan način dolazi do pojave baklji, mlazova gasa koji se brzo podižu unutar hromosfere i padaju nazad. Vreme trajanja jedne sunčeve baklje je oko 10 min.

[uredi] Korona

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte korona

U višim slojevima sunčeve atmosfere, koroni, temperatura nastavlja da raste do 1 000 000 K. Nije sasvim jasno zbog čega se događa ovaj porast temperature. Pretpostavka je da ga stvaraju strujanja gasa pod uticajem magnetnog polja.

Spoljašnji delovi korone stalno gube masu u obliku sunčevog vetra.

[uredi] Sunčev vetar

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte Sunčev vetar

Sunčev vetar (solarni vetar) je struja čestica izbačenih velikom brzinom iz gornjih slojeva sunčeve atmosfere, uglavnom elektrona i protona. Iako je ovaj gubitak mase Sunca gotovo beznačajan i gustina sunčevog vetra mala, čestice se kreću velikim brzinama i izazivaju vidljive učinke na telima u sunčevom sistemu. Poznatiji učinci sunčevog vetra su polarna svetlost i usmeravanje repa kometa suprotno od Sunca.

U blizini Zemlje zemljino magnetsko polje zarobljava čestice sunčevog vetra i usmerava ih prema magnetnim polovima. Budući da se čestice sunčevog vetra kreću brzinama od više stotina km/h, pri sudaru sa česticama u Zemljinoj atmosferi dolazi do joniziranja gasa i pojave svetlosti. Ova pojava se uočava u polarnim područjima, zbog čega je dobila ime polarna svetlost ili Aurora borealis (odnosno Aurora australis na južnoj zemljinoj hemisferi). Ukoliko je sunčeva aktivnost veća, pojačano delovanje sunčevog vetra može dovesti do pojave polarne svetlosti i na manjim geografskim širinama. U takvim uslovima postoji mogućnost ometanja ili čak oštećenja radio-komunikacionih uređaja na Zemlji i veštačkim satelitima.

Komete se prilikom dolaska u blizinu Sunca zagrevaju, zaleđena površina kometa isparava i oslobađa oblak gasa i čestica prašine. Delovanjem čestica sunčevog vetra, oblak se oblikuje u rep komete. Budući da sunčev vetar dolazi iz smera Sunca, potiskuje rep komete u suprotnom smeru.

[uredi] Vidi još

[uredi] Reference

  1. ^ Basu, Sarbani; Antia, H. M. (2008). "Helioseismology and Solar Abundances" (PDF). Physics Reports 457: 217. DOI:10.1016/j.physrep.2007.12.002. Šablon:Arxiv.
  2. ^ Than, Ker. „Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single“, SPACE.com, January 30, 2006. Dobavljeno dana 2007-08-01.
  3. ^ "Milky Way keeps tight grip on its neighbor", New Scientist 13 Aug., 2008, p. 8.

[uredi] Spoljašnje veze

Викизворник
Vikimedijina ostava ima još srodnih multimedijalnih datoteka:


Sunce Sunce
Unutrašnja struktura: Jezgro • Radijativna zona • Tahoklin • Konvektivna zona • Fotosfera
Spoljašnja struktura: Atmosfera (Hromosfera · Tranziciona zona · Korona) • Sunčev vetar • Heliosfera • Terminacioni šok • Heliopauza • Magnetno polje
Pojave na Suncu: Sunčeve pege • Fakule • Granule • Supergranule • Spikule • Sunčeve baklje • Erupcije • Protuberance • Koronalni lukovi • Koronalne eksplozije • Koronalne rupe
Pojave vezane za Sunce: Sunčeva aktivnost (Sunčev ciklus) • Sunčevo zračenje • Sunčev dinamo • Rotacija • Pomračenja • Helioseizmologija • Problem Sunčevih neutrina • Standardni model Sunca
Crystal Clear app konquest.png Portal Astronomija


Sunčev sistem
Solar System XXVII.png
Zvezda: Sunce

Planete: Merkur | Venera | Zemlja (Mesec) | Mars | Jupiter | Saturn | Uran | Neptun

Patuljaste planete: Cerera | Pluton | Haumea | Makemake | Erida
Pojas asteroida | Kajperov pojas | Ortov oblak






Dobavljeno iz "http://sr.wikipedia.org/sr-el/%D0%A1%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B5"
Drugi jezici