Tadž Mahal

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu


Koordinate: 27° 10′ 19" SG Š, 78° 2′ 31" IGD

Tadž Mahal*
Svetska baština Uneska

Taj Mahal, Agra, India edit3.jpg
Država Zastava Indije Indija
Vrsta kulturna
Kriterijum i
Referenca 252.
Regija Azija i Australazija
Istorija upisa u svetsku baštinu
Upis 1983.  (7. sednica)
* Ime kao na zvaničnoj listi svetske baštine.
Regiju je klasifikovao UNESKO.

Tadž Mahal (hindi: ताज महल, farsi: تاج محل), je građevina u Agri u Indiji, izgrađena između 1631. i 1654. godine. Gradilo ju je 22.000 ljudi. Šah Džahan je naredio izgradnju ovog mauzoleja za svoju omiljenu ženu, Ardžumand Bano Begum, koja je poznatija kao Mumtaz Mahal.

Tadž Mahal se smatra vrhunskim ostvarenjem mogulske arhitekture, stila koji kombinuje elemente persijskih, indijskih i islamskih arhitektonskih stilova. Godine 1983. Tadž Mahal postao je UNESKO-v spomenik Svetske baštine opisan kao „dragulj islamske umetnosti u Indiji i jedan od univerzalno priznatih remek-dela svetskog nasleđa.“

Iako je bela kupola mermernog mauzoleja najpoznatija arhitektonska komponenta, Tadž Mahal je zapravo integrisani kompleks struktura. Gradnja je počela oko 1632. i završena 1653. godine, a uključivala je hiljade umetnika i radnika.[1] Iranski arhitekta Ustad Ahmad Lahauri smatra se glavnim projektantom Tadž Mahala.[2][3]

Sastoji se od centralne oktagonalne građevine, krunisane lukovičastom kupolom, čija je ukupna visina oko 75 m i koja je skoro u potpunosti izgrađena od belog mermera; uz nju stoje dva simetrična zdanja od crvenog peščara - jedno na severozapadu a drugo na jugoistoku. Na severozapadu se nalazi džamija, a na jugoistoku kuća za odmor. Dimenzije čitavog kompleksa pravougaonog tlocrta oivičenog zidom iznose 300 x 560 m.

Ispred pomenuta tri zdanja nalazi se ogroman vrt, podeljen na četiri dela simetrično raspoređenim kanalima. Tadž je kraljevski mauzolej za velikog vladara i njegovu omiljenu ženu. Citati iz kurana su rapoređeni na pažljivo odabrana mesta. Opšti plan i duhovni karakter ovog remek-dela zasnivaju se na idejama koje su razvili sufijski mistici. Ovaj San u mermeru, kako ga nazivaju istoričari umetnosti, sagrađen je na obali reke Džamune za Ardžumand Banu Began koju je šah Džahan odlikovao počasnim imenom Mumtaz Mahal, dragi kamen palate. Ona je nakon rođenja četrnaestog deteta umrla 1631. godine, a mogul je naredio da se iznad njenog groba sazida grobnica kakvu svet nije video. Stručnjak za konstrukciju kupole je verovatno iz Istanbula, zidari su dolazili iz Delhija i Kandahara, stručnjaci za vrh kupole su dolazili iz Lahora i Samarkanda, kaligrafi za kaligrafiju iz Širaza i Bagdada, rezbari cveća iz Buhare, vrtne arhitekte iz Kašmira. Više od 20.000 radnika je radilo 17 godina na izgradnji ovog spomenika.

Koreni i inspiracija[uredi]

Šah Džahan, vladar koji je pokrenuo izgradnju Tadž Mahala (ilustracija iz 19. veka)

Godine 1631. šah Džahan, vladar Mogulskog carstva u doba najvećeg uspona, bio je shrvan nakon što je njegova treća žena Mumtaz Mahal preminula prilikom porođaja njihovog četrnaestog deteta, Gauhara Beguma.[4] Neposredno pre smrti, Mumtaz Mahal zamolila je Džahan-šaha da joj izgradi mauzolej kakav svet dotad još nije video. Džahan-šah je obećao da će ispuniti njenu poslednju želju, pa je gradnja počela 1632., godinu dana posle njene smrti.[5] Hronike Džahan-šahove boli opisuju ljubavnu priču koja je prema tradiciji bila inspiracija za zdanje Tadž Mahala.[6] Planovi su rađeni neposredno nakon njene smrti, glavni mauzolej završen je 1648. godine, dok su ostale zgrade i vrtovi dovršeni pet godina posle. Vladar Džahan-šah lično je opisao Tadž Mahal ovim rečima:[7]

Cquote2.png

Treba li krivica tražiti utočište ovde,
Kao izvinjenje, postaje čista od greha.
Treba li grešnik poći do ovog zdanja,
Njegovi gresi biće zaboravljeni.
Prizor ovog zdanja stvara prizore tuge;
I Sunce i Mesec suze liju iz očiju.
Na ovom svetu ovo zadnje je građeno;
Da time pokaže slavu svoga stvaraoca.

Cquote2.png
 
— Šah Džahan
Humadžunova grobnica koja deli arhitektonske sličnosti s Tadž Mahalom

Tadž Mahal obuhvata i proširuje arhitektonske tradicije persijske i rane mogulske arhitekture. Karakteristična inspiracija dolazi od uspešnih timuridskih i mogulskih građevina poput Tamerlanove grobnice, praoca mogulske dinastije, u Samarkandu,[8] Humadžunove grobnice, grobnice Itmad Ud Daula, te Džahan-šahove džamije Džama Masdžid u Delhiju. Dok su rane mogulske zgrade uglavnom građene od crvenog peščara, Džahan-šah preferirao je korišćenje belog mermera sa umetnutnim dragim kamenjem, što je za vreme njegove vladavine postao novi nivo istančanosti.[9]

Lokacija[uredi]

Tadž Mahal na mapi Indije
{{{alt}}}
Tadž Mahal
Tadž Mahal na karti Indije

Tadž Mahal nalazi se južno od gradskih zidina grada Agre. Osnivač mugalske dinastije, Babur, izgradio je prve mogulske vrtove Ram Bag u Agri 1523. godine. Nakon toga, vrtovi su postali važan mogulski simbol moći koji je smenio pre-mouglske simbole poput tvrđava. Pomak se može objasniti pojavom novih estetskih redova poput umetničkih izraza koji kombinuju verske elemente sa strogim geometrijskim redom, koji su bili metafora za sposobnost Baburove kontrole nad sušnim indijskim ravnicama.[10] Babur je odbacio većinu stilova korišćenih u doba dinastije Lodi i pokušao je da stvori novi umetnički stil inspirisan persijskim vrtovima i kraljevskim taborima. Ram Bag bio je opsežan i složen kompleks vrtova i palata koji su se protezali više od kilometra uz obalu reke. Visoko i dugačko kameno podnožje omeđeno prelazom između vrtova i reke postalo je okosnicom za budući razvoj grada Agre.[11]


U sledećem veku, koncept uspešnog vrtnog grada uz reku razvio se na obema stranama reke Jamune. Kasniji mogulski carevi izgradili su obe obale reke što uključuje rekonstrukciju tvrđave u Agri, koja je dovršena 1573. godine. Kada je Džahan-šah zaseo na presto, stanovništvo Agre brojalo je otprilike 700.000 ljudi, a grad je bio veliki trgovački centar zbog saobraćajne reke i puteva, pun umetnika, učenjaka i duhovnjaka.[12]

Agra je postala grad sa rekom kao dominantom i razvijala se delom istočno, ali uglavnom prema zapadnoj strani Jamune gde su se uz nasipe ređali bogati posedi. Glavna zdanja u gradu orijentisana su prema reci, te i Tadž Mahal prati taj urbanistički kontekst, čiji se kompleks nalazi sa obe strane reke. Džahan-šah otkupio je parcelu za Tadž Mahal od Maharadže Džai Singa koji je pristao da mu ustupi zemlju u zamenu za veliku palatu u centru grada Agre.[13][14]

Gradnja[uredi]

Građevinska organizacija[uredi]

Gradnja je započeta sa zemljanim radovima na površini od oko tri jutra zemlje, koji su uključivali nasipanje terena i ravnanje površine na 50 metara iznad rečne obale. Na području mauzoleja teren je nasut kamenjem i šljunkom, kao i područje prilaza grobnicama. Umesto upotrebe skela od bambusa, graditelji su konstruisali goleme skele od opeke koje su bile toliko velike da su nadzornici procenjivali kako će im trebati godine da ih razmontiraju. Prema jednoj od priča, Džahan-šah je izdao nalog kojim se dozvoljava slobodno uzimanje opeka sa goleme skele, pa su ih okolni seljaci pograbili preko noći. Rampa od nabijene zemlje dužine 15 km izgrađena je za transport mramora i drugih materijala. Grupe od 20 do 30 volova vukli su kamene blokove na posebno dizajniranim vagonima. Blokovi su na svoja mesta podizani razvijenim sistemom čekrka. Voda je do gradilišta crpljena pomoću složenih sistema kanala i vodospremnika koje su punili korišćenjem životinjske snage.

Gradnja podnožja i grobnice trajala je oko 12 godina. Ostatak kompleksa građen je još 10 godina i završen je ovim redosledom; minareti, džamija, džavab i Velika vrata. Budući da je kompleks građen u etapama, postoji neusklađenost oko datuma završetka gradnje. Na primer, mauzolej je sam završen 1643. godine, ali rad na ostatku celine je nastavljen i trajao je još desetak godina. Procene troškova izgradnje Tadž Mahala variraju zavisno o izvorima i načinima računanja. Ukupna cena izgradnje procenjuje se na oko 32 miliona rupija u to doba, što preračunato u današnje dolare iznosi neverovatnih nekoliko biliona dolara.[15]

Građevinski materijal nabavljan je u većem delu Indije i Azije. Preko 1000 slonova korišćeno je za transport građevinskog materijala u vreme izgradnje. Blistavi beli mramor stizao je iz Radžastana, jaspis iz Pendžaba, žad i kristal iz Kine. Tirkiz je sa Tibeta, lapis lazuli iz Avganistana, safiri sa Šri Lanke, te karneol iz Arabije. Sveukupno je 28 različitih dragih i poludragih kamenja umetnuto u beli mermer.

Radna snaga od 20.000 ljudi angažovana je iz cele severne Indije. Kipari su dolazili iz Buhare, kaligrafi iz Sirije i Irana, zidari iz južne Indije, kamenoresci iz Beludžistana, stručnjaci za izradu tornjeva, ostali koji su obrađivali mermerne ukrase u grupama od 37 ljudi.

Projektanti i graditelji[uredi]

Istorija o glavnim projektantima Tadž Mahala je nejasna, budući da su se u islamskom svetu tog doba zasluge pripisivale uglavnom mecenama, a ne arhitektima. Prema savremenim izvorima, poznato je da je za gradnju i nadzor bio zadužen široki tim arhitekata. Izvori spominju kako je sam Džahan-šah lično učestvovao u izgradnji više nego bilo koji mogulski vladar pre njega, te da je održavao dnevne sastanke sa arhitektama i nadzornicima. Hroničar Lahouri spominje kako je Džahan-šah „neretko davao ili menjao ideje koje su predlagali arhitekti i da je postavljao kompetentna pitanja“.[16] Dva arhitekta spomenuta su imenom; Ustad Ahmad Lahauri i Mir Abdul Karim.[17] Ustad Ahmad Lahauri postavio je temelje Crvene tvrđave u Delhiju, dok je Mir Abdul Karim bio omiljeni arhitekta Džahan-šahovog prethodnika Džahangira, a spominje se kao nadzornik kao i Makramat Han prilikom izgradnje Tadž Mahala.[18]

Organizovanje proporcija[uredi]

Plan Tadž Mahala i dvorišta
Pojednostavljena šema Tadž Mahalovog plana

Kompleks Tadž Mahal uređen je na ortogonalnom rasteru što je očito prema planu kompleksa. Ipak, tek 1989. godine u Bigli i Desaj pokušali prvo detaljnije istraživanje o tome kako su razni elementi kompleksa integrisani u koordinatnu mrežu. Brojni izvori iz 17. veka opisuju dimenzije kompleksa u mogulski mernim jedinicama gaz ili zira, koji su ekvivelent otprilike 80-92 cm. Bigli i Desaj zaključili su kako je korišćen raster od 400 gaza koji je deljen u grupe, te kako su brojna odstupanja rezultat problema u ondašnjim zapisima.[19][20]

Novija istraživanja i merenja koja su proveli Koch i Rišar Andre Bero sugerišu kako je korišćena mnogo složenija metoda projektovanja od one opisane u starim zapisima. Dok su Bigli i Desaj koristili jednostavni fiksirani raster na kojeg se građevine položene, Koch i Barraud otkrili su kako su tlocrtne proporcije razumljivije ako se koriste generisani rasterski sistem prema kojem određene dužine mogu biti podeljene metodama raspolavljanja, podelom na tri, te korišćenjem decimalnog sistema. Oni tvrde da je kompleks širine 374 gaza prema istorijskim izvorima tačan i da je Tadž Mahal planiran kao trodelni pravougaonik od tri kvadrat a sa stranicama od 374 gaza. Različite modularne podele korišćene su u proporcijama ostatka kompleksa. Modul od 17 gaza korišćen je kod džilauhane, bazar ai odmorišta, dok je modul od 23 gaza polovan kod vrtova i područja terasa (širina im je 368 gaza što je dijeljiv sa 23). Proporcije zgrada su projektovane u manjim rasterima koji su položeni u glavne organizacione rastere. Manji rasteri korišćeni su i za proporcije povišenja i spuštanja širom kompleksa.[19]

Reference[uredi]

  1. ^ Tillotson, G. H. R. (1990). Mughal India. San Francisco: Chronicle Books. ISBN 978-0-87701-686-1. 
  2. ^ „History of Taj Mahal Agra“ Приступљено 25. 1. 2012.. 
  3. ^ „whc.unesco.org Taj Mahal“ Приступљено 25. 1. 2012.. 
  4. ^ „Treasures of the World | Taj Mahal“ Приступљено 25. 1. 2012.. 
  5. ^ „History and information about The Taj Mahal“ Приступљено 25. 1. 2012.. 
  6. ^ Muhammad Abdullah Chaghtai: Le Tadj Mahal D'Agra, Bruxelles, 1938.
  7. ^ Vidya Dhar Mahajan: Muslim Rule In India, 1970. pp. 200.
  8. ^ Chaghtai: Le Tadj Mahal, pp. 146.
  9. ^ Copplestone (), str. 166.
  10. ^ Koch 1991
  11. ^ Petruccioli (), str. 358-359.
  12. ^ Aziz, strane 129
  13. ^ Chaghtai: Le Tadj Mahal, pp. 54.
  14. ^ Lahawri: Badshah Namah, 1. tom, pp. 403.
  15. ^ „The Taj Mahal, India“ Приступљено 27. 1. 2012.. 
  16. ^ Koch 1991, strane 89
  17. ^ Begley i Desai, pp. 65.
  18. ^ Istorija zidanih kupola u Indiji (CHS Newsletter, 2002.), PDF format, Pristupljeno 25. 4. 2013.
  19. ^ a b Koch, strane 108-109
  20. ^ Begley, strane 64-76

Literatura[uredi]

  • Koch, Ebba (1991). Mughal Architecture: An Outline of Its History and Development 1526-1858. Munich: Prestel. ISBN 978-3-7913-1070-1. 
  • Tillotson, G. H. R. (1990). Mughal India. San Francisco: Chronicle Books. ISBN 978-0-87701-686-1. 
  • David Carroll: „Taj Mahal“: Newsweek, SAD, 1975.
  • Bamber Gascoigne: The Great Moguls Harper Collins, 1971.
  • E. B. Havel: Indian Architecture: Its Psychology, Structure and History, 1913.
  • John Lall: Taj Mahal: Tiger Books, 1994.
  • Ed Rothfarb: In the Land of the Taj Mahal, Henry Holt, 1998.
  • Banarsi Prasad Saksena: History of Shahjahan of Dihli: The Indian Press Ltd., Allahabad, 1932.
  • Henri Stielin: Architecture of the World: Islamic India: Compagnie du Livre d' Art, Južnoafrička Republika, 1994.
p  r  u
Sedam svetskih čuda novog sveta
Meksiko Čičen IcaBrazil Hristos SpasiteljNarodna Republika Kina Kineski zidPeru Maču PikčuJordan PetraItalija KoloseumIndija Tadž Mahal