Temerin

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Temerin

centar Temerina
centar Temerina

Grb
Osnovni podaci
Država Zastava Srbije Srbija
Pokrajina Zastava Vojvodine Vojvodina
Upravni okrug Južnobački
Opština Temerin
Stanovništvo
Stanovništvo (2011) 19661
Gustina stanovništva 174 st/km²
Položaj
Koordinate 45°24′19″N 19°53′13″E / 45.405166, 19.886833
Vremenska zona srednjoevropska:
UTC+1
Nadmorska visina 79 m
Površina 110,6 km²
Temerin na mapi Srbije
{{{alt}}}
Temerin
Temerin na mapi Srbije
Ostali podaci
Poštanski broj 23232
21235
21236
Pozivni broj 021
Registarska oznaka NS


Koordinate: 45° 24′ 19" SGŠ, 19° 53′ 13" IGD

Temerin je gradsko naselje u Srbiji u opštini Temerin u Južnobačkom okrugu. Prema popisu iz 2011. bilo je 19661 stanovnika.

Geografija[uredi]

Žitno polje izvan Temerina
Centar Temerina viđen iz aviona

Temerin se nalazi u jugoistočnom delu Bačke, oko 20 km severno od Novog Sada i sedište je istoimene opštine koju još čine i naselja Bački Jarak, Sirig i Kamendin i preko 130 salaša. Graniči se sa opštinama Žabalj na istoku, Srbobran na severu, Vrbas na zapadu i Novi Sad na jugu. Izuzetno povoljan geografski položaj uslovile su važnije saobraćajnice koje prokaze kroz Temerin i temerinsku opštinu. U samom Temerinu seku se regionalni putevi R-104 (OdžaciZmajevo—Sirig—Temerin—Žabalj) i R-120 (Novi Sad—Temerin—BečejSenta). Pored ovih regionalnih puteva, kroz teritoriju opštine prolaze međunarodni put E-75 (Beograd—Novi Sad—Subotica—mađarska granica) i međunarodni M-22. Kroz Temerin prolazi železnička pruga od Novog Sada ka Žablju, Bečeju i Senti.

U okolini Temerina protiče reka Jegrička i manji kanali kao što su Bela bara, Ciganska bara i Mala bara.

Celokupna površina temerinskog atara nalazi se na južnoj Bačkoj lesnoj terasi, a nadmorska visina kreće se od 77,0 do 85,5 m. Karakteristični geomorfološki oblici reljefa su rečne doline, dok su lučna udubljenja i humovi nešto ređa pojava. Najveću dolinu ima Jegrička koja pripada hidrosistemu DTD.

Klima je kontinentalna zbog Alpa i Dinarskih planina koji sprečavaju prodor vlažnih vazdušnih masa sa Atlantika i Jadranskog mora. Dominantan vetar je košava koja se javlja najčešće u zimskoj polovini godine, dok je u letnjoj polovini najzastupljeniji severozapadni vetar. Meseci sa najvećim brojem vetrovitih dana su februar, mart i april dok su najmirniji periodi od juna do septembra.


Klima Temerina
Pokazatelj Jan Feb Mar Apr Maj Jun Jul Avg Sep Okt Nov Dec Godišnje
Srednji maksimum, °C 2,5 5,7 11,5 17,2 22,5 25,2 27,2 27,2 23,7 18,0 10,3 4,5 16,3
Srednji minimum, °C −4,4 −2,3 1,2 5,8 10,6 13,6 14,7 14,2 11,2 6,3 2,2 −1,9 5,9
Količina padavina, mm 38 35 41 47 57 82 61 55 36 35 46 44 577
Izvor: Republički hidrometeorološki zavod Srbije


Istorija[uredi]

Temerin se prvi put pominje 1332. godine u papskoj priznanici izdatoj župniku mesta, Laurentiju de Temeriju, za isplatu papinog desetka. Prema podacima iz Glasnika istorijskog društva u Novom Sadu iz 1935. godine najstariji spomen o Temerinu je iz 1267. godine. Kod Temerina se spominje mesto Aranja, i još 1762. godine stara crkva u Temerinu nazivala se „Aranjskom klisom“. Temerin je u sastavu Kraljevine Ugarske bio do 1526. godine, kada je posle Mohačke bitke nastupio turski period.

Turski period[uredi]

Do formiranja Budimskog pašaluka dolazi 1542. godine. Bačka se nalazila u segedinskom sandžaku, podeljena u 6 nahija: bajsku, bačku, segedinsku, somborsku, subotičku i titelsku. Titelska nahija bila je najmanja po broju domova i njoj je pripadao Temerin. Cela nahija 1554. godine imala je 20 naselja sa 143 doma. Oko 1570. godine imala je 24 naselja sa 313 domova, dvadeset godina kasnije, 1590. godine, imala je 28 naselja sa 617 domova. Turske poreske knjige iz 1553. godine govore o Temerinu kao naselju koje ima 11 kuća od kojih 4 plaćaju porez, a 7 ne plaća. Sledeće godine Temerin ima 5 poreskih kuća. Pod pojmom „kuća“ tada se podrazumevala porodica sa 10 do 20, ali i više članova.

Pojava Srba[uredi]

Prvi poimenični spisak srpskog stanovništva naselja Temerin zabeležen je u Segedinskom defteru iz 1560—1561. godine. Primićur-knez se zvao Radica Stepana. Oporezovanih kuća u naselju bilo je 20, a ukupan prihod od feudalnih davanja 5.922 akče. Na osnovu raspisanih poreskih obaveza može se videti da su se tadašnji stanovnici bavili proizvonjom žitarica i povrća, stočarstvom i pčelarstvom.

Na severozapadu od Temerina, između Siriga, Nadalja i Temerina ležalo je selo Almaš, u neposrednoj blizini rečice Jegričke. Njegovi stanovnici preselili u Novi Sad, a deo koji su naselili od toga doba zove se Almaški kraj, a pravoslavna crkva koju su podigli, Almaška crkva do danas.

Stanovnici Temerina su od 1699. godine pa do 1800. godine bili kameraliste, a to znači ne jobađi (kmetovi).

Glavna ulica i Katolička crkva

Prema Dimitriju Ruvarcu Temerin je 1722. godine srpsko naselje sa 62 srpske kuće i tri pravoslavna popa: pop Miško, pop Mihajlo i pop Petar. Broj kuća se stalno povećavao. Tako 1769. godine ima 208, 1773. godine ima 183, a 1786. godine Temerin ima 215 srpskih domova. Te godine u njemu živi i radi čak 5 srpskih pravoslavnih popova, 2 služeća i 3 neslužeća. Iz tog perioda imamo i prvu vojnu kartu naselja koje se pružalo lučno u četiri reda kuća, a bilo je opasano šancem dugim oko 13 kilometara. Na karti se nalazi Staro srpsko selo Temerin iz 1783. godine.

Prema aktu u fondu Ilirske dvorske deputacije iz 1772. godine „ovde postoji škola od pre trideset godina”, dakle škola postoji i radi od 1742. godine. „Tu se uči čitanje, pisanje, crkvene pesme i molitve. Školske troškove obezbeđuje Opština (komunitet) koja plaća učitelja, o čemu brine jedan sveštenik.”

Prema podacima, 1720. godine knez Temerina bio je Radojica Parastinac, u periodu 1725/26. knez je Josim Ratković, a 1730. knez je Mladen Kusovin, da bi od 1770. više godina knez bio Gaja Grujić.

Budući da je Temerin tada bio bogato i razvijeno naselje, Temerinci su između 1746. i 1749. izgradili lepu i veliku pravoslavnu crkvu i posvetili je Svetom Vaznesenju Gospodnjem. Nalazila se na početku današnje Bosanske ulice, sa desne strane, između sadašnjih kućnih brojeva 2 i 10. Osim vojne karte dokaz za to su crkvene knjige iz te crkve od kojih se neke i danas čuvaju u crkvi Svetog Vaznesenja Gospodnjeg u selu Đurđevu.

Crkva u Temerinu bila je od cigle (u mnogim selima crkve su tada bile od drveta—brvnare). Crkvu je gradio Johan Milner, a na tome je insistirao i radove usmeravao episkop Bačko-Segedinske eparhije Visarion Pavlović.

Osnovnu školu pri crkvi je pohađao književnik, profesor bogoslovije, gornjokarlovački episkop Lukijan Mušicki, rođen u Temerinu 1777. godine. Bio je prijatelj i saradnik Vuka Stefanovića Karadžića, a Vuku je predložio sadašnji izgled slova „đ”.

Najveći deo Bačke, tada 56 naselja, među kojima i Temerin, bili su komorsko dobro. Komora je 1796. godine Temerin i Bački Jarak prodala grofu Šandoru Sečenju za 80.000 forinti.

Dolazak Mađara[uredi]

Organizovano naseljavanje Mađara u Temerin počinje 1782. godine, a 1787. godine naseljavaju se u Temerin i Švabe. Te godine oni osnivaju i naseljavaju Bački Jarak koji je dotle bio temerinska pustara. Na mestu Bačkog Jarka bilo je staro naselje koje se spominje još 1267. godine pod slovenskim imenom Ireg, Irigd, Irig što znači Jarak, nazvan tako po šancu koji ovde postoji još iz rimsko–jaziškog doba. U Bački Jarak naselile su se Švabe iz Virtemberga koji su prvo bili upućeni u Rumu.

Od 1782. godine Temerin postaje mešovito naselje, u kome pored Srba žive kolonizovani Mađari i Nemci.

Dvorac Kaštel u Temerinu

Pokušaj grofa Šandora Sečenja da temerinske Srbe pretvori u jobađe (kmetove) imao je za posledicu njihov četvorogodišnji (1796—1800. godine) napor da Temerin priključe Vojnoj granici, tj. najbližoj jedinici Šajkaškom bataljonu. Kada taj napor nije urodio plodom, oni 21. jula 1799. godine odlučuju da se isele iz Temerina. Izaslana županijska komisija u tom ih je sprečila, zapravo iseljavanje odložila. Ali, baš tog dana ista komisija je sačinila nama dragocen dokument: „popis porodica Temerinaca grčko-neujedinjene vere koji su se izrazili za iseljenje u vojni bataljon, naznačeno na pustaru Paška.” Taj dokument sadrži imena 178 starešina kuća koji se iseljavaju. Nakon nekoliko meseci broj porodica iseljenika se povećao na 210 sa ukupno 1610 duša. U proleće 1800. godine oni su svoje kuće i crkvu „razgradili” i sve preneli na pustaru Paška gde su osnovali novo naselje Đurđevo, budući da su se o Đurđevu danu selili. Samo 5 godina kasnije tu, u Đurđevu, od prenetog materijala sagradili su još veću crkvu posvećenu, kao i ona u Temerinu, Sv. Vaznesenju Gospodnjem.

Temerin je tako u narednih 120 godina ostao bez Srba, a grof Sečenj je doveo mađarske koloniste, iz županija Pešt, Feher i Tolna, te među njima dosta Slovaka, koji su brzo mađarizovani. Isti grof je između 1796. i 1804. godine tu dao da se sazida reprezentativna palata dvorac, koji i danas stoji pod zaštitom države, Kaštel. U njemu se danas nalazi Tehnička škola(od skoro Srednja škola „Lukijan Mušicki").

Spomenik borcima NOR u Temerinu

Od porodice Sečenj temerinski posed i „Kaštel” kupio je žitarski trgovac Antal Fernbah iz Apatina. Naslednici su mu bili Ana i Peter Fernbah koji će temerinski veleposed u celosti zadržati sve do agrarne reforme u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 1920. godine. Temerin je 1799. godine proglašen za poljsku varošicu, te je dobio pravo na održavanje 4 stočna vašara godišnje. Katolička crkva sagrađena je 1804. godine, a „stara škola” sazidana je 1835. godine. U srpsko-mađarskom sukobu 1848. Temerin je u borbama do temelja izgoreo, a stanovništvo je izbeglo na sever u Bačku Topolu, Mali Iđoš, Čantavir, odakle se nakon 2-3 godine veći broj vratio u svoje domove. Veliko nevreme je pogodilo Temerin 20. jula 1853, na dan Svetog Ilije po gregorijanskom kalendaru. Mađarsko stanovništvo se tada zaklelo da ubudeće na ovaj dan neće raditi.

Železnička pruga Novi Sad - Temerin - Bečej izgrađena je i stavljena u promet 2. jula 1899. godine, kao i temerinska železnička stanica. Njenom izgradnjom otpočinje industrijski razvoj Temerina, kao i puštanje u pogon ciglane i prvih parnih mlinova. Tako Temerin brzo postaje jedan od značajnih trgovačkih centara u jugoistočnoj Bačkoj.

Nakon Prvog svetskog rata[uredi]

Temerin je 1927. godine dobio električnu energiju. Tokom vojne okupacije u Drugom svetskom ratu (1941—1944) stanovnici Starog Đurđeva i Siriga su proterani iz svojih domova, a mađarske porodice iz Bukovine su naseljene na njihovu zemlju. Godine 1944. one su napustile Sirig i Staro Đurđevo, kao i Nemci Bački Jarak. Bački Jarak je postao skoro potpuno kolonizovan doseljenicima iz Bosne i Hercegovine.

Kudeljara, novi deo Temerina, skoro u potpunosti naseljen izbeglicama iz Bosne i Hercegovine i Hrvatske.

Nakon raspada SFRJ u Temerin se doselio veliki broj srpskih izbeglica iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine, od kojih je u Temerinu ostalo oko 5.000. Na severnom delu mesta za izbeglice je izgrađeno novo naselje Kudeljara, sa oko 100 kuća.

Demografija[uredi]

U naselju Temerin živi 15175 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 38,3 godina (37,0 kod muškaraca i 39,5 kod žena). U naselju ima 6529 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,94.

Stanovništvo u ovom naselju veoma je nehomogeno, a u poslednja tri popisa, primećen je porast u broju stanovnika.

Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka

Demografija
Godina Stanovnika
1948. 11438 [1]
1953. 11621
1961. 12705
1971. 13584
1981. 14875
1991. 16971 16579
2002. 19924 19216
Etnički sastav prema popisu iz 2002.[2]
Srbi
  
9.660 50,27%
Mađari
  
8.187 42,60%
Jugosloveni
  
304 1,58%
Hrvati
  
137 0,71%
Crnogorci
  
62 0,32%
Slovaci
  
53 0,27%
Romi
  
38 0,19%
Albanci
  
33 0,17%
Rusini
  
32 0,16%
Nemci
  
19 0,09%
Muslimani
  
15 0,07%
Makedonci
  
15 0,07%
Rumuni
  
13 0,06%
Slovenci
  
9 0,04%
Ukrajinci
  
6 0,03%
Bugari
  
6 0,03%
Bunjevci
  
5 0,02%
Rusi
  
4 0,02%
Bošnjaci
  
1 0,00%
nepoznato
  
307 1,59%


Sport[uredi]

Temerin ima bogati sportski život. Rukometaši RK Mladost-TSK i ŽRK Temerin su trenutno učesnici Druge lige. Stonoteniserke TSK su bile prvakinje SR Jugoslavije. U samom Temerinu postoje dva fudbalska kluba, FK Sloga i FK TSK i košakaški klub KK FKL.

Poznati Temerinci[uredi]

Galerija[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Knjiga 9, Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Beograd, maj 2004, ISBN 86-84433-14-9
  2. ^ Knjiga 1, Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Beograd, februar 2003, ISBN 86-84433-00-9
  3. ^ Knjiga 2, Stanovništvo, pol i starost, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Beograd, februar 2003, ISBN 86-84433-01-7

Literatura[uredi]

  • Пекарић, Петар (1999). Старо Ђурђево - Историја насеља. 

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :

Mape i planovi[uredi]