Ujedinjeno Kraljevstvo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga


Koordinate: 50°-61° SGŠ, 8°ZGD - 2°IGD

Ne poistovećivati sa Velikom Britanijom.
Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Severne Irske1
United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
Zastava Ujedinjenog Kraljevstva Grb Ujedinjenog Kraljevstva
Zastava Grb
krilatica: Dieu et mon droit2
Himna
Bože čuvaj Kraljicu
Položaj Ujedinjenog Kraljevstva
Glavni grad London
51°30′N 0°7′W
Najveći grad London
Službeni jezik engleski (de facto)3
Oblik države Ustavna monarhija
 — Kraljica Elizabeta II
 — Premijer Dejvid Kameron
Osnivanje  
 — Osnivanje 1. januar 1801.4 
 — Članstvo u EU 1. januar 1973
Površina  
 — ukupno 243.610 km² (79)
 — voda (%) 1,34
Stanovništvo  
 — 2011. 63.181.775[1] (22)
 — gustina 255,6/km² (51)
BDP (PKM) 2010 približno
 — ukupno $ 2,247 triliona (7)
 — po glavi stanovnika $ 36.120 (22)
IHR (2010) 0,849 (26) — veoma visok
Valuta Sterling funta (£) (GBP)
Vremenska zona UTC
Internet domen .uk6
Pozivni broj +44
1 - Službeni naziv države na ostalim regionalnim jezicima je:
  • velški: Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon
  • škotski gaelski: An Rìoghachd Aonaichte na Breatainn Mhòr agus Eirinn a Tuath
  • irski: Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Tuaisceart na hÉireann
  • škotski: Unitit Kinrick o Great Bretain an Northren Ireland

2 - Kraljevski moto u Škotskoj je: Nemo Me Impune Lacessit
3 - Službeni jezici su: pored engleskog, velški u Velsu. Škotsko gelski ima status da postane službeni jezik u Škotskoj, kao ravnopravni jezik pored engleskog. [1]
4 - Osnovana je spajanjem Kraljevine Velika Britanija sa Kraljevinom Irskom 1801. Sadašnji naziv je promenjen 1927. godine
5 - Prognoza nacionalne službe za statistiku [2]
6 - ISO 3166-1 je GB, ali se .gb ne koristi.

Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Severne Irske (engl. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) je država u zapadnoj Evropi[2], i članica Evropske unije. Za držvavu se često koristi i skraćeno ime „Ujedinjeno Kraljevstvo“, „UK“ ili nezvanično „Velika Britanija[3] ili samo „Britanija“. UK ima četiri sastavna entiteta. Tri entiteta se većim delom nalaze na ostrvu Velika Britanija: Engleska, Vels i Škotska, a četvrti Severna Irska se nalazi na ostrvu Irska i graniči se sa Republikom Irskom.

Država je članica Ujedinjenih nacija, NATO-a, grupe G8 i Evropske unije.

Ujedinjeno Kraljevstvo je osnovano nizom Zakona o Uniji, koji su ujedinili države ili teritorije Engleske, Velsa, Škotske i Irske (ostrva) pod jednu vladu, sa sedištem u Londonu. Veliki deo Irske je napustio Ujedinjeno Kraljevstvo (koje se tada zvalo Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske) 1922, i danas je to Republika Irska, dok je severoistočni deo ostrva, Severna Irska, ostao u Ujedinjenom Kraljevstvu.

Ujedinjeno Kraljevstvo se nalazi na severozapadu Evrope. Ima kopnenu granicu sa Republikom Irskom, a osim toga je okruženo Severnim morem, kanalom Lamanš (Engleski kanal), Irskim morem i Atlantskim okeanom.

Velika Britanija, ponekada zvana samo Britanijom, je geografsko ime za najveće od Britanskih ostrva, i podrazumeva kopno Engleske, Velsa i Škotske, a ponekad podrazumeva i njihova ostrva. U medijima se često umesto Ujedinjenog Kraljevstva koristi termin „Britanija“. Atribut „velika“ se koristi kao suprotnost „maloj Britaniji“ u Francuskoj.

Geografija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Geografija Ujedinjenog Kraljevstva
Ujedinjeno Kraljevstvo

U prošlosti, dok se život Evrope odvijao uz Sredozemlje, geografski položaj Ujedinjenog Kraljevstva je bio periferan. U doba velikih geografskih otkrića, a posebno nakon otkrića Amerike, položaj na Atlantskom okeanu postaje jako važan jer je Velika Britanija služila kao odskočna daska na putovanju iz Evrope u Ameriku. Ostrvski položaj je imao i pozitivne (širenje zaraznih bolesti, odbrana od napadača) i negativne (izolovanost) strane.

Ujedinjeno Kraljevstvo se nalazi uz najprometniji deo svetskog mora — Lamanš što u današnje doba predstavlja izuzetno povoljan prometno-geografski položaj. S druge strane Lamanša nalazi se najrazvijeniji deo Evrope čiji pozitivni uticaji povoljno deluju na privredni i društveni razvoj. Povoljan prometno-geografski položaj od Ujedinjenog Kraljevstva je stvorio svetsku velesilu, a danas ga održava u samom vrhu.

Reljef[uredi]

Britansko i Irsko ostrvo je vrlo starog paleozojskog i mezozojskog postanka. Uzvišenja su snižena i zaobljena, a stene su izrazito bogate rudama što je posebno pozitivno uticalo za vreme Prve industrijske revolucije.

U reljefu Velike Britanije ističu se visije, pobrđa i nizije.

Visije[uredi]

Ben Nevis, najviši vrh Britanije sa 1.344 m

Nalaze se u severnom delu Škotske (najviši vrh Ben Nevis, 1.343m) i nešto malo u severnom Velsu. Planine su ogolele pa su vrlo loši uslovi za proizvodnju hrane zbog čega su i vrlo retko naseljene. Visije se koriste za ispašu ovaca.

Pobrđa[uredi]

Sastoje se od Južnog škotskog pobrđa u Škotskoj i Penina u Engleskoj. Pobrđa su stare gromadne planine, blago talasaste i prekrivena travama, a ne prelaze visinu od 1.000 metara. Penini su nastali kaledonskom orogenezom te su bogati rudama, a pogotovo ugljem što je krajem 18. veka i početkom 19. veka bio temelj Prve industrijske revolucije.

Nizije[uredi]

Na severu se nalazi Središnja škotska nizija, a na jugu ostrva Engleska nizija. Središnja škotska nizija je najgušće naseljeni deo Škotske gde se nalazi većina škotskog stanovništva. Na plodnom tlu su povoljni uslovi za razvoj poljoprivrede, a razvoj industrije su olakšala bogata nalazišta uglja. Na jugu Velike Britanije nalazi se Engleska nizija gde je najveća koncentracija stanovništva i industrije. Na dodiru Penina i Engleske nizije nalazi se Birmingem - najjače industrijsko središte Kraljevstva. U južnom delu nizije nalazi se London- političko i ekonomsko središte UK. Severna Irska pretežito je brdovita sa brojnim plodnim nizijama. Najveća koncentracija stanovništva je u Belfastu. Nizije se koriste za poljoprivrednu proizvodnju, a brdski pašnjaci za ispašu stoke.

Prirodna osnova[uredi]

Na današnji izgled Britanskog ostrva veoma je uticalo ledeno doba, kad se ledeni sloj protezao sa severa Evrope i na Britansko ostrvo, na jug sve do današnjeg toka reke Temze.

Po završetku ledenog doba, nivo mora se podiže, pa Velika Britanija i Irska postaju ostrva. Potapanjem dolina i delova ravnica nastaju veliki zalivi. Na zapadnoj obali Škotske nastali su fjordovi.

Istorija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Istorija Engleske, Istorija Škotske, Istorija Velsa i Istorija Severne Irske
Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

Pre 1707.[uredi]

Doseljavanje anatomskih predaka današnjih ljudi dogodilo se u talasima počevši od pre 30.000 godina. Smatra se da je na kraju praistorijskog perioda stanovništvo uglavnom pripadalo kulturi koja je nazvana Ostrvska keltska kultura i koja je obuhvatala britonsku Britaniju i gelsku Irsku. Rimsko osvajanje, koje je počelo 43. godine, potonja 400-godišnja vladavina nad južnom Britanijom i invazije germanskih anglosaksonskih doseljenika smanjili su britonsku teritoriju na oblast Velsa. Većina oblasti naseljena Anglo-Saksoncima je ujedinjena u Kraljevinu Englesku u 10. veku.

Dvorac Pembruk u Velsu iz 11. veka

Kraljevstvo Velika Britanija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Kraljevstvo Velika Britanija
Sporazum o uniji je doveo do stvaranja jednog ujedinjenog kraljevstva koje je obuhvatalo celu Veliku Britaniju.

Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija je nastalo 1. maja 1707. nakon usvajanja Zakona o Uniji u parlamentima Engleske i Škotske čime je ratifikovan Sporazum o uniji iz 1706.

U 18. veku razvila se institucija vlade za vreme Roberta Volpola, de facto prvog premijera (1721—1742). Nizom Jakobitskih ustanaka je pokušano da se sa britanskog prestola zbaci protestantska dinastija Hanover i da se vrati katolička dinastija Stjuart. Jakobiti su konačno poraženi u bici kod Kalodena, nakon čega je došlo do nasilnog umirivanja škotskih gorštaka. Britanske kolonije u Severnoj Americi koje su se odvojile od Britanije u Američkom ratu za nezavisnost su 1782. osnovale Sjedinjene Američke Države. Britanske imperijalne ambicije su se okrenule za drugim oblastima, naročito ka Indiji.[4]

Tokom 18. veka, Britanija je bila uključena u atlantsku trgovinu robljem. Procenjuje se da je Britanija prebacila oko 2 miliona robova iz Afrike u Ameriku pre nego što je zabranila trgovinu robljem 1807.

Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske

Termin „Ujedinjeno Kraljevstvo“ je postao zvaničan 1801. kada su parlamenti Velike Britanije i Irske usvojili Zakone o uniji, ujedinivše dve države u Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske.

Početkom 19. veka Industrijska revolucija je počela da preobražava zemlju. Ona je polako dovela do otklona političke moći od starih torijevskih i vigovskih zemljoposedničkih klasa ka novim industrijalcima. Savez trgovaca i industrijalaca sa vigovcima će dovesti do osnivanja nove Liberalne stranke, čije su ideologije bile slobodna trgovina i lese fer. Parlament je 1832. usvojio Zakon o velikim reformama, kojim je počeo prenos političke moći sa aristokratije na srednju klasu. Na selu je ograđivanje zemljišta proterivalo sitne farmere. Varošice i gradovi su počeli da primaju novu urbanu radničku klasu. Malo običnih radnika je imalo pravo glasa i oni su osnivali svoje organizacije u vidu sindikata.

Nakon poraza Francuske u Revolucionarnim i Napoleonskim ratovima (1792–1815), Ujedinjeno Kraljevstvo je postala glavna pomorska i imperijalna sila 19. veka (sa Londonom kao najvećim gradom na svetu od oko 1830.).[5] Bez rivala na moru, britanska dominacija će kasnije biti opisivana kao Pax Britannica.[6][7] Do Velike izložbe 1851, Britanija je bila nazivana „radionicom sveta“.[8] Britanska imperija je proširena tako da je obuhvatala Indiju, velike delove Afrike i mnoge druge teritorije širom sveta. Pored formalne kontrole koju je Velika Britanija imala nad svojim kolonijama, britanska dominacija većim delom svetske trgovine je značilo da je ona faktički kontrolisala privrede mnogih zemalja, poput Kine, Argentine i Sijama.[9][10] U unutrašnjoj politici, politički stavovi su favorizovali politike slobodne trgovine i lese fera i postepeno proširivanje biračkih prava. Tokom 20. veka, populacija se naglo povećala, što je pratila brza urbanizacija, što je izazvalo značajne društvene i političke teškoće.[11] Nakon 1875. industrijski monopol Ujedinjenog Kraljevstva su ugrožavali SAD i Nemačka. Da bi potražila nova tržišta i izvore sirovina, Konzervativna stranka za vreme Bendžamina Dizraelija je pokrenula period imperijalističkih ekspanzija u Egiptu, Južnoj Africi i drugim teritorijama. Kanada, Australija i Novi Zeland su postali samoupravni dominioni.[12]

Britanska pešadija tokom bitke na Somi. Više od 885.000 britanskih vojnika je poginulo na bojištima Prvog svetskog rata.

Društvene reforme i samuprava Irske su postali važno unutrašnje pitanje nakon 1900. Laburistička stranka je nastala 1900. iz saveza sindikata i malih socijalističkih grupa, dok su sufražetkinje izborile za žensko pravo glasa pre 1914.

Ujedinjeno Kraljevstvo se borilo uz Francusku, Rusiju i (nakon 1917) SAD protiv Nemačke i njenih saveznica u Prvom svetskom ratu. Britanski vojnici su se borili šriom Britanske imperije i u nekoliko oblasti Evrope, naročito na Zapadnom frontu. Velike žrtve rovoskog rata su izazvale gubitak većeg dela jedne generacije muškaraca, sa dugim društvenim posledicama u državi i velikim potresima društvenog poretka.

Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Severne Irske[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

Privreda[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Privreda Ujedinjenog Kraljevstva
Poslovni neboderi u Londonu

Do 18. veka, Ujedinjeno Kraljevstvo je bilo agrarno-ruralna zemlja podeljena na grofovije. Pojavom parne mašine pred kraj 18. veka u Ujedinjenom Kraljevstvu se sprovodi Prva industrijaska revolucija. Podižu se gradovi blizu rudnika železa i uglja jer je transport sirovina na veće udaljenosti bio neisplativ. Budući da je bilo neizvodivo prevoženje radnika blizu fabrika podižu se radnička naselja čime započinje proces industrijske urbanizacije. U tom razdoblju nastaju brojni novi gradovi, a postojeći gradovi se proširuju. Spajanjem susednih gradova nastaju konurbacije kojih u UK ima sedam: Veliki London, Birmingem, Liverpul, Mančester, Lids i Bredford, Njukasl i Glazgov. Krajem 19. veka izumom električne energije i Drugom industrijskom revolucijom industrijski pogoni su se mogli slobodnije razmeštati u prostoru.

UK je kolevka industrijske revolucije zbog tradicije manufakture, bogatih nalazišta sirovina, pomorske orijentacije na kolonije i tehničkih i tehnoloških inovacija. Zahvaljujući industrijskim proizvodima i trgovinom po celom svetu relativno mala ostrvska država postaje najbogatija na svetu. U 20. veku svetski su ratovi, ekonomske krize, raspad kolonijalnog Carstva i uspon SAD-a, Japana i Nemačke uzrokovali pad UK sa samog ekonomskog vrha ali se još uvek nalazi među sedam ekonomski najznačajnijih zemalja sveta (članica G7).

U UK se samo 1,9% stanovništva bavi primarnim delatnostima, 23,4% sekundarnim i oko 70% tercijarnim. Oko 70% poljoprivredne proizvodnje otpada na stočarstvo, a prevladavaju posedi u vlasništvu veleposednika (engl. Landlords). Što su u doba industrijske revolucije za UK značila nalazišta uglja i gvožđa to su danas nalazišta nafte i prirodnog gasa u Severnom moru. Dok ostale evropske zemlje te osnovne sirovine moraju kupovati, UK ih ima i za svoje potrebe i za izvoz. Industrijska proizvodnja je visokorazvijena, od tradicionalnih industrijskih grana zadržana je proizvodnja čelika, a proizvode se transportna sredstva, automobili, avioni, vozovi, elektronika, farmaceutski proizvodi, telekomunikaciona oprema. Iako je industrijska revolucija počela tekstilnim pogonima, zbog konkurentskih zemalja sa jeftinijom radnom snagom proizvodnja odeće se ograničila na visokokvalitetne i proizvode visoke mode.

Stanovništvo[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Demografija Ujedinjenog Kraljevstva i Spisak gradova u Ujedinjenom Kraljevstvu

U Ujedinjenom Kraljevstvu živi 63.181.775 stanovnika, a prosečna gustina naseljenosti je 255,6 stanovnika na kvadratni kilometar. Ipak postoje velike regionalne razlike, tako je npr. gustina naseljenosti u Engleskoj pet puta veća nego u Škotskoj. Većinu stanovništva čine Englezi (80%), Škoti (10%), Irci (4%), Velšani (2%) i stranci (4%). Očekivana prosečna životna starost je 77 godina, a pismenost je 99%.

Prvi stanovnici ostrva bili su Kelti koje potiskuju Rimljani u vreme cara Klaudija. Nakon pada Zapadnog rimskog carstva na ostrvo doseljavaju germanska plemena Angli, Sasi i Jiti. Irsko stanovništvo je pretežno keltskog porekla. Današnje stanovništvo Velike Britanije nastalo je dugotrajnim mešanjem starosedelaca i doseljenika.

Tokom istorije, iz UK se do Drugog svetskog rata iseljavalo jako mnogo ljudi što je i pogodovalo širenju engleskog jezika. Engleskim jezikom se služe stotine miliona stanovnika Zemlje, a službeni jezik je i u SAD-u, Australiji, Kanadi i Indiji. Iseljavanju su pogodovali brojni činioci: povećanje stanovništva i agrarne gustine, verski sukobi, plodna zemlja u kolonijama itd.

U 19. veku usled Prve industrijske revolucije počinju migracije iz sela u grad zbog potrebe za radnom snagom u industriji. Istovremeno sa iseljavanjem Engleza i Škota do 20. veku u UK doseljavaju Irci zbog loše ekonomske situacije u matičnoj zemlji. U 20. veku u Kraljevstvo useljavaju stanovnici zajednice Komonvelta i mnogi Afrikanci, Pakistanci, Vijetnamci, Kinezi, Poljaci i drugi.

Saobraćaj[uredi]

Trg Pikadili u Londonu

U Ujedinjenom Kraljevstvu postoji 392.000 km potpuno asfaltiranih puteva. Od toga 46.903 km puteva je od regionalne i državne važnosti, a autoputevi pokrivaju 3.497 km. Putna mreža je naročito razvijena u gusto naseljenim područjima u srednjoj u južnoj Engleskoj, posebno na širem području Londona, gde je izrazito radijalna. Zagušenost puteva je ozbiljan saobraćajni problem, a prema britanskom ministarstvu prometa taj problem bi do 2025. državu mogao stajati 22 milijarde funti ako se ne reši. Problem je toliko izražen da britanska vlada smatra kako bi mogao ozbiljno naštetiti privredi, ako se ne reši tarifama i razvojem javnog prevoza.

Autoput M25, koji okružuje London, je često zakrčen

.

Što se tiče železničkog saobraćaja, postoji 16.116 km željezničkih pruga, od čega je 5176 km elektrificirano. Razmak među šinama je 1435 mm (normalni kolosek). Železničke pruge, stanice i infrastruktura u vlasništvu su preduzeća Nacionalne železnice. Putnički saobraćaj obavlja 25 prevoznih preduzeća, a teretni pet preduzeća koja plaćaju Nacionalnim železnicama za upotrebu mreže. Privatno britansko-francusko društvo izgradilo je 1987-1994. 50,5 km dugačak tunel Kokel-Fokston (Evrotunel) ispod La Manša. Kroz njega voze i vozovi za prevoz automobila i brzi vozovi Evrostar između Londona, Pariza i Brisela.

Železnički most Fort u Škotskoj.

London ima najveću i najstariju podzemnu železnicu na svetu. Počela je s radom 1863., ima 394 km pruga i svaki dan preveze 2,7 miliona putnika. Osim u Londonu, podzemne železnice postoje u Glazgovu i aglomeraciji Tajn i Ver.

U Ujedinjenom Kraljevstvu postoji 57 aerodroma s redovnim vadzušnim saobraćajem. Najveći su međunarodni aerodromi Hitrou kod Londona (70 mil. putnika; treći najprometniji aerodrom na svetu 2012), London Getvik (34,2 mil. putnika), Mančester (19,7 mil)). Najveća vazduhoplovna kompanija je Britiš ervejz, koja se ubraja među najveće na svetu.

Kultura[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.
Most Tauer u Londonu preko Temze

Reference[uredi]

  1. ^ „2011 UK censuses“. Канцеларија за националну статистику Приступљено 22. 11. 2013.. 
  2. ^ United Nations Statistics Division - Standard Country and Area Codes Classifications
  3. ^ Ambasade Republike Srbije - MIP Republike Srbije
  4. ^ Library of Congress (2002). The Impact of the American Revolution Abroad. The Minerva Group, Inc.. стр. 73-. ISBN 978-0-89875-978-5. 
  5. ^ Tellier (2009), str. 463.
  6. ^ Sondhaus (2004), str. 9.
  7. ^ Porter, Andrew (1998). The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III. Oxford University Press. стр. 332-. ISBN 978-0-19-924678-6. 
  8. ^ „The Workshop of the World“. BBC History Приступљено 28. 4. 2013.. 
  9. ^ Porter (1998), str. 8.
  10. ^ Marshall, P.J. (1996). The Cambridge Illustrated History of the British Empire. Cambridge University Press. стр. 156-57. ISBN 978-0-521-00254-7. 
  11. ^ Tompson, Richard S. (2003). Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present. New York: Facts on File. стр. 63. ISBN 978-0-8160-4474-0. 
  12. ^ Hosch, William L. (2009). World War I: People, Politics, and Power. America at War. New York: Britannica Educational Publishing. стр. 21. ISBN 978-1-61530-048-8. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :