Čačak

Predloženo je da se ovaj članak ili jedan njegov deo spoji sa člankom Grad Čačak.   (Razgovor)

Čačak
Panorama Čačka
Opširnije
Osnovni podaci
Država	Srbija
Pokrajina	centralna Srbija
Okrug	Moravički okrug
Stanovništvo
Stanovništvo	73.217
Aglomeracija	117.072
Položaj
Koordinate	43°53′17″N 20°20′35″E
Vremenska zona	UTC+1, leti UTC+2
Nadmorska visina	225 m
Čačak Čačak na mapi Srbije
Ostali podaci
Gradonačelnik	Velimir Stanojević (NS)
Poštanski kod	32000 32101 32102 32103 32104 32105
Pozivni broj	032
Registarska oznaka	ČA
Veb-strana	www.cacak.org.rs

Čačak je grad u Moravičkom okrugu. Prema popisu iz 2002. bilo je 73217 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 70475 stanovnika).

Geografija

U geografskom pogledu, Čačak se nalazi na kontaktu Šumadije i unutrašnjih dinarida. Opština zauzima površinu od 636 km² niz tok Zapadne Morave.

Istorija

Najstarija otkrivena arheološka nalazišta na ovom prostoru, koja govore o postojanju ljudskih zajednica i njihovom životu, pripadaju periodu neolita ili mlađeg kamenog doba (od oko 5500. do 3200. godine pre nove ere). Registrovani su i lokaliteti iz bronzanog doba, uglavnom humke. Najznačajniji praistorijski nalaz je iz Atenice, gde su oko 500. pre nove ere sahranjeni, najverovatnije, tribalski knez i kneginja sa bogatim zlatnim i srebrnim nakitom.

Stari vek

Sledeći veliki istorijski period odgovara vremenu rimske dominacije na ovom području. U okviru čačanske opštine otkrivene su brojna poljoprivredna imanja sa pratećim objektima (villae rusticae) iz rimskog doba. Na osnovu još nekih nalaza (epigrafskih natpisa, metala i keramike) može se reći da se antički život na ovom prostoru odvijao u periodu od I. do početka V veka naše ere, kada je teritorija Čačka i okoline pripadala rimskoj provinciji Dalmaciji.

U samom centru grada istražene su terme iz II i IV veka naše ere. Nakon velike seobe naroda na ovom prostoru život zamire. Tek u VI veku u brdsko-planinskom području oko Čačka podiže se vizantijsko utvrđenje, danas nazvano Gradina, za koje se pretpostavlja da je predstavljalo administrativni i verski centar celog područja.

Srednji vek

Najstariji pouzdano potvrđeni materijalni ostaci života Srba na ovim prostorima, koji su se na Balkan doselili za vreme vizantijskog cara Iraklija (610-641), otkriveni su na lokalitetu „Kulina“ pod Kablarom i koji su datovani u X-XI vek.

Za vreme Stefana Nemanje, ovaj kraj pod vlašću njegovog brata Stracimira, koji njime upravlja između 1168. i 1189. godine, i kada na mestu današnje crkve podiže manastir Moravski Gradac, koji je bio i sedište episkopije a kasnije mitropolije. Čačak se pod današnjim imenom prvi put pominje 18. decembra 1408. godine, u jednom spisu iz Dubrovačkog arhiva.

Turska vlast

Padom pod Turke (1459), Gradac je pretvoren u tursku palanku (crkva Bogorodive Gradačke pretvorena je u džamiju), a staro gradačko stanovništvo je isterbljeno. U poslednjem vojnom pohodu Sulejmna Veličanstvenog (1566) Čačak se navodi kao sedište kadije, a pominje se i njegovo ranije ime kao Stari Gradac (tur. Eski Hisarluk}. Turski geograf Hadži-Kalfa navodi u Smederevskom sandžaku varoš „Džadžka, na beogradskom putu, na obali Morave“, kao sedište kadiluka, a turski geograf Evlija Čelebija na putu iz Edirna (1660), pominje turska kasabu (varoš) Džadžka.

Turska vlast na ovim prostorima nije bila ugrožena sve do Bečkog rata (1683—1699). Austrijska vojska je 1688. godine prodrla duboko u Srbiju, kada su ustanici oplenili i Čačak. Nakon dve godine austrijska vojska i srpski ustanici bili su poraženi, a turska vojska je uskoro razorila i sva ustanička mesta u Zapadnoj Srbiji. Mir između dve carevine nije dugo trajao. Uoči Austro-turskog rata 1716—1738. Čačak je imao oko 150 kuća. Oslobođenje u jesen 1717. zateklo je "nenaseljeno pusto mesto", koje Požarevačkom mirom ostalo u austrijskim rukama. Turci su u svojoj ofanzivi krajem februara 1738. ponovo zauzeli i spalili Čačak.

Posle ponovnog pada severne Srbije u turske ruke veliki deo ovog prostora ostao je pust usled seoba preko Save i Dunava. To je vreme kada se na ovo područje naseljava stanovništvo iz Crne Gore, Hercegovine, Bosne i Starog Vlaha od kojih danas potiče 90% stanovnika ovog kraja. Za vreme Kočine krajine varoš su 1788. popalili ustanici kneza Alekse Nenadovića.

Čačak u modernoj Srbiji

Čačak je u Prvom srpskom ustanku oslobođen u proleće 1804. godine. Varoš je 1808. imala 250 stanovnika. Kada su Turci 1813. napali Srbiju sa svih strana, pod njihovu vlast pao je i Čačak. Posle ponovnog osvajanja Srbije represalije nad srpskim stanovništvom od strane Turaka bile su nepodnošljive. Misao o novom ustanku nijednog trenutka nije zamirala.

U selu Trnavi kod Čačka, septembra 1814. izbila je Hadži-Prodanova buna i uglavnom je ostala u lokalnim okvirima. Turci su je svirepo ugušili. Novi ustanak planuo je u Takovu sledeće 1815. godine na proleće, i zahvatio veliki deo Srbije. Velika bitka na Čačku trajala je od 25. aprila do 13. juna. Rešena je u nekoliko uzastopnih bojeva na prostoru od brda Ljubića i varoškog šanca. Poginuo je i predvodnik turske vojske Imšir - paša, i uništena glavnina turske vojske u beogradskom pašaluku. Čačak se posle Drugog srpskog ustanka razvijao kao nahijsko sedište. Posle konačnog odlaska Turaka iz Čačka, početkom tridesetih godina XIX veka, varoš je imala samo 900 stanovnika.

Kultura

Crkva Sv. Vaznesenja

Konačna obnova crkve izvršena je 1834. godine. U gradu je 1837. počela je sa radom i Gimnazija. Sredinom XIX veka Čačak je imao oko 1.500 stanovnika. Gradski centar sa sabornom crkvom i objektima balkanske arhitekture podsećao je na doba prve vlade kneza Miloša Obrenovića.

Nezavisnost i međunarodno priznanje koju je Srbija dobila 1878. godine uslovili su veliki ekonomski preporod cele zemlje. Čačak postaje veliki centar za promet poljoprivrednih proizvoda u Zapadnoj Srbiji. U železnički saobraćaj Čačak je uključen 1911. kada je u grad ušao prvi voz.

Privredni napredak uslovio je i rast grada. Broj stanovnika se sa 2.290 iz 1874. godine povećao na 3.869 u 1890. godini, da bi 1900. godinu dočekao sa 4.232 žitelja čiji je broj narastao na 5.671 u 1910. godini.

Nakon trogodišnje Austrougarske okupacije, Čačak je oslobođen 25. oktobra 1918. godine. Grad je nastavio svoj razvoj, ali ovoga puta u sasvim novom ambijentu proširene države. Čačak je 1921. godine, dobio i električnu energiju za napajanje domaćinstava i prvih većih industrijskih postrojenja, Vojno-tehničkog zavoda koji je počeo sa radom 1930. godine i zapošljavao oko 1.000 radnika i Fabrike hartije, osnovana 1930. i koja imala oko 200 radnika. Opšti napredak ogledao se i prerastanjem Gimnazije u Čačku iz šestorazredne u osmorazrednu i otvaranjem nove zgrade 1927, u kojoj je gimnazija i danas smeštena. Izvršena je i obnova crkve, 1929. godine. Sve je to za posledicu imalo i povećanje stanovnika grada, sa oko 5.000 iz 1918. na oko 13.000 pred 1941. godinu.

Dom kulture

Tokom 1941. godine Čačak i njegova okolina su središte ustanka, kao i kasnijeg građanskog rata između partizana i četnika. Sukobi između dva pokreta izbilu su oko pitanja zajedničke komande, oznaka koje nisu državne, revolucionarnih organa vlasti. Nemci su pored represije nad civilnim stanovništvom i pojedinačnih i masovnih likvidacija svojih neprijatelja, izvršili i pljačku industrijskih postrojenja. Okupacija je u mnogome vratila čitavo područje čačanskog kraja, u period sa početka XX veka. U jesen 1944. godine potpomognuti podrškom zapadnih saveznika i jedinica Crvene armije, pripadnici partizanskog pokreta odneli su prevagu. Konačno oslobođenje Čačka dogodilo se 4. decembra 1944. kada su nemačke jedinice isterane iz grada.

Gimnazija u Čačku.

Posle Drugog svetskog rata došlo je do revolucionarnog preobražaja društva. Monopol komunističke partije u svim vidovima života trajao je više decenija, sve do prvih višestranačkih izbora u Srbiji 1990. godine, odnosno do 2000. godine kada je došlo do konačnog smenjivanja nosioca starog režima nasleđenog iz vremenena komunizma. Razvoj Čačka od oslobođenja zemlje 1945. godine bio je usporen usled posledica okupacije i rata. Obnovljena su mnoga i poginuta nova preduzeća, kulturne ustanove, sportska društva. Grad kojeg danas poznajemo u ovom periodu dobio je i svoju arhitektonsku fizionomiju. Broj stanovnika Čačka neprekidno je rastao. Od oko 13.000 iz 1948. godine, kada je dostignut broj žitelja grada pre početak Drugog svetskog rata, preko 27.642 stanovnika u 1961. godini do 72.392 u 1991. godini. U celoj opštini je 1991. bilo ukupno 116.618 stanovnika. Prema poslednjem popisu iz 2002. godine, u gradu je živelo 73.217 stanovnika, a u opštini 117.072 stanovnika.

Demografija

U naselju Čačak živi 58471 punoletni stanovnik, a prosečna starost stanovništva iznosi 38,8 godina (37,9 kod muškaraca i 39,7 kod žena). U naselju ima 25304 domaćinstva, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,89.

Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je porast u broju stanovnika.

Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka

Demografija Godina Stanovnika 1948. 18808 1953. 24020 1961. 34964 1971. 49422 1981. 62258 1991. 70475 69707 2002. 74652 73217

Etnički sastav prema popisu iz 2002.
Srbi			70.947	96,89%
Crnogorci			402	0,54%
Romi			349	0,47%
Jugosloveni			263	0,35%
Makedonci			111	0,15%
Hrvati			78	0,10%
Muslimani			46	0,06%
Slovenci			16	0,02%
Rusi			13	0,01%
Mađari			11	0,01%
Bošnjaci			11	0,01%
Ukrajinci			8	0,01%
Bugari			7	0,00%
Albanci			7	0,00%
Goranci			6	0,00%
Rumuni			4	0,00%
Česi			3	0,00%
Rusini			3	0,00%
Nemci			3	0,00%
Bunjevci			3	0,00%
Slovaci			2	0,00%
nepoznato			469	0,64%

Stanovništvo prema polu i starosti

	m			ž
?	127			131
80+	315			522
75-79	738			1095
70-74	1387			1625
65-69	1915			2239
60-64	1946			2242
55-59	1647			1860
50-54	2790			2813
45-49	3299			3613
40-44	2733			3129
35-39	2305			2675
30-34	2140			2390
25-29	2521			2640
20-24	2675			2770
15-19	2833			2629
10-14	2352			2173
5-9	1882			1841
0-4	1645			1580
prosek	37.9			39.7

Domaćinstva

Broj domaćinstava po popisima od 1948-2002. Godina popisa 1948. 1953. 1961. 1971. 1981. 1991. 2002. Broj domaćinstava 5371 6961 10917 15500 20083 22723 25304

Domaćinstva po broju članova po popisu od 2002. Broj članova 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 i više Prosečan broj članova Broj domaćinstava 4628 6051 5463 6774 1604 608 124 29 11 12 2.89

Stanovništvo staro 15 i više godina prema bračnom stanju i polu

Pol	Ukupno	Neoženjen/ Neudata	Oženjen/ Udata	Udovac/ Udovica	Razveden/ Razvedena	Nepoznato
Muški	29371	8873	18475	1041	848	134
Ženski	32373	7345	18663	4512	1746	107

Stanovništvo prema delatnosti koju obavlja

Pol	Ukupno	Poljoprivreda, lov i šumarstvo	Ribarstvo	Vađenje rude i kamena	Prerađivačka industrija	Proizvodnja i snabdevanje...	Građevinarstvo	Trgovina	Hoteli i restorani	Saobraćaj, skladištenje i veze
Muški	13684	321	-	168	5625	377	776	2270	339	1069
Ženski	12391	211	1	123	3628	120	234	2809	400	413
Oba	26075	532	1	291	9253	497	1010	5079	739	1482
Pol	Finansijsko posredovanje	Nekretnine	Državna uprava i odbrana	Obrazovanje	Zdravstveni i socijalni rad	Ostale uslužne aktivnosti	Privatna domaćinstva	Eksteritorijalne organizacije i tela	Nepoznato
Muški	128	465	652	381	370	427	-	1	315
Ženski	341	561	461	893	1601	419	6	-	170
Oba	469	1026	1113	1274	1971	846	6	1	485

Privreda

Čačak je do devedesetih godina prošlog veka važio za privredno središte opštine, dok u regionalnoj raspodeli razvoja nije bio previše bitan. Možda je zbog toga propadanje društvenih preduzeća u njemu krenulo ranije nego u okolnim gradovima (Kraljevu i Gornjem Milanovcu, na primer). Čačani su na vreme počeli razvijati privatno preduzetništvo, pa je Čačak danas po privrednom razvoju daleko ispred svih suseda i nametnuo se kao središte moravičkog okruga. Nekadašnji privredni divovi su ili pred posustajanjem (Sloboda), ili su u toku NATO napada na SRJ uništeni skoro u potpunosti (Cer), ali se zato razvijaju brojna privatna preduzeća čija su imena postala poznate i prepoznatljive robne marke.

Znamenitosti

Ovom članku ili jednom njegovom delu je potrebno prerađivanje. Članak je označen ovim šablonom 21.01.2012. i nalazi se u kategoriji Geografija. Pogledajte kako se menja stranica ili stranicu za razgovor za pomoć. Uklonite ovu poruku kada završite.

Konak Jovana Obrenovića

• Planine Ovčar, Kablar, Jelica i Vujan.
• Posetu RIMSKIM TERMAMA, koje potiču iz četvrtog veka kada je ovo područje bilo sastavni deo rimske provincije Dalmacije. One su najstarije materijalno svedočanstvo o istoriji grada.
• Posetu KONAKU JOVANA OBRENOVIĆA: Građen je u orijentalno-balkanskom stilu 1835. godine. Danas je u konaku stalna postavka Narodnog muzeja.
• Posetu SPOMENIKU JUNACIMA PRVOG SVETSKOG RATA: Podignut 1934. godine izginulim srpskim ratnicima, ali i pripadnicima protivničkih armija.
• Da se popnete na brdo Ljubić. Tamo se nalazi SPOMENIK TANASKU RAJIĆU, čuvenom tobdžiji, poginulom 1815. godine.

Spomenik Stepi Stepanoviću

• SPOMENIK VOJVODI STEPI STEPANOVIĆU, u centru grada, ispred pošte. Od spomenika pa sve do kuće u kojoj je živeo Stepa Stepanović postavljene su ploče sa ispisanim godinama bitki u kojima je on učestvovao.
• SPOMENIK UČESNICIMA HADžI-PRODANOVE BUNE koji se nalazi u porti stare crkve u Trnavi.
• MANASTIRI oko Čačka kojih ima zaista mnogo, a posebno mesto zauzimaju Ovčarsko-kablarski manastiri: manastir Vujan, Hram Vaznesenja Hristovog, manastir Vavedenje, Manastir Nikolje...
• BANjU GORNjU TREPČU, OVČAR BANjU i SLATINSKU BANjU. Sve su na sedamnaest, osamnaest kilometara od Čačka.

Poznati Čačani

Spomenik Nadeždi Petrović

• Nadežda Petrović (slikarka)
• Sonja Savić (glumica)
• Milica Vučetić (narodni heroj)
• Milovan De Stil Marković (slikar)
• Mladomir Puriša Đorđević (režiser)
• Vladislav Petković Dis (pesnik)
• Branko V. Radičević (pisac)
• Miša Radiovjević (režiser)
• Velimir Ilić (političar)
• Bora Đorđević (muzičar)
• Željko Obradović (košarkaški trener)
• Dragan Kićanović (košarkaš)
• Dragutin Gavrilović (narodni heroj)
• Milan Jovanović (fudbaler)
• Radomir Mihajlović Točak (muzičar)
• Radmilo Mišović (košarkaš)
• Miodrag Radovanović (glumac)
• Uroš Tripković (košarkaš)
• Miroslav Ilić (pevač)
• Vera Matović (pevačica)

Gradovi pobratimi

• Katerini, Grčka.

Sport

Hala Borca kraj Morave.

Za Čačak se sa pravom može reći da je sportski grad. Veliki broj reprezentativaca (jugoslovenskih i srpskih) su svoje prve sportske korake i afirmaciju stekli upravo u Čačku. Takođe je poznat i kao „grad košarke“. Najpopularniju sportski klubovi u Čačku: FK Borac, KK Borac i RK Mladost.

Galerija

• 
• 

Spoljašnje veze

• Mape, aerodromi i vremenska situacija lokacija (Fallingrain)
• Satelitska mapa (Wikimapia)
• Gugl satelitska mapa (Maplandia)
• Plan naselja na mapi (Mapquest)
• Opština Čačak
• Čačak internet portal grada
• Gimnazija u Čačku
• Čačak u Prvom svetskom ratu („Politika“, 13. februar 2011)