Švedska

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu


Koordinate: 55°-69° SG Š, 11°-24° IGD

Kraljevina Švedska
Konungariket Sverige
Zastava Švedske Grb Švedske
Zastava Grb
krilatica: För Sverige i tiden ¹
Himna
Du gamla, Du fria (Ti drevni, ti slobodni)
Položaj Švedske
Glavni grad Stokholm
Službeni jezik švedski
Oblik države Ustavna monarhija
 — Kralj Karl XVI Gustaf
 — Premijer Fredrik Rajnfelt
Osnivanje Srednji vek 
Pristup u EU 1. januar 1995.
Površina  
 — ukupno 449.964 km² (55)
 — voda (%) 8,7
Stanovništvo  
 — 2014. 9.666.871 [1] (88)
 — gustina 20,6/km² (156)
BDP (PKM) 2005 približno
 — ukupno $337,893 milijardi (35)
 — po glavi stanovnika $36.502 (19)
IHR (2010) 0,885 (9) — veoma visok
Valuta Švedska kruna (100 ореа)
Vremenska zona UTC +1, +2 (CET, CEST)
Internet domen .se
Pozivni broj +46
¹ Moto kralja Švedske

Švedska, zvanično sv-Konungariket_Sverige.ogg Kraljevina Švedska (šve. Konungariket Sverige) je nordijska zemlja u Skandinaviji, u severnoj Evropi[2]. Graniči se sa Norveškom na zapadu, Finskom na severoistoku. Na jugozapadu Eresundski most spaja Švedsku sa Danskom. Skagerak moreuz je na jugozapadu, Baltičko more i Botnijski zaliv su na istoku. Švedska ima relativno malo stanovnika, i poznata je po velikim mirnim šumama i planinskom divljinom.

Glavni grad je Stokholm, koji je i najveći grad Švedske. Drugi veći gradovi su Geteborg, Malme, Upsala, Linčeping, Vesteros, Erebru, Norćeping, Helsingborg i Jenčeping.

Istorija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Istorija Švedske

Skandinavsko poluostrvo naseljavaju razni narodi tokom Kamenog doba. Region zatim napreduje dosta sporo. Švedska je prvi put pomenuta u prvom veku, kada je rimski istoričar Tacit zabeležio da na istočnoj obali Svealanda žive Svevi. Svealand je istorijska regija po kojoj je Švedska kasnije dobila ime. U ΙH i H veku švedski vikinzi šire svoj uticaj u baltičkim državama i Rusiji. Za razliku od norveških i danskih vikinga, karakteristika švedskih jeste da su bili manje ratoborni a više usredsređeni na trgovinu i kolonizaciju.

Švedska je doživela hristijanizaciju u HΙΙ veku. U XIV veku, kao i većina drugih evropskih zemalja, Švedska je pogođena velikom kugom, ili Crnom smrću. U srednjem veku Švedska proširuje svoje granice do Laplanda na severu i Finske. Finska do 1809. skoro 450 godina pripada Švedskoj. 1389. godine sklopljena je Kalmarska Unija, koja je ujedinila Švedsku sa Norveškom i Danskom. Unija je na snazi do 1521. kada švedski kralj Gustav I posle više ratova uspeva da formira samostalnu državu, za koju se smatra da je temelj moderne Švedske. Nedugo posle toga, isti kralj odbacuje rimokatolicizam i uvodi Švedsku u protestansku reformaciju. Gustav I smatran je ocem švedske nacije.

Tokom XVII veka Švedska raste da postane jedna od moćnijih evropskih sila, pošto kralj Gustav II Adolf uspešno vodi državu kroz Tridesetogodišnji rat. U Napoleonskim ratovima, Švedska pobeđuje Dansku. Kao posledica, 1814. Norveška je primorana da formira uniju sa Švedskom, u kojoj je ostala sve do 1905. Švedska od 1814. gotovo nije učestvovala ni u jednom ratu (o neutralnosti Švedske u Drugom svetskom ratu se raspravlja).

1850-ih, mnogi Šveđani ostaju nezaposleni. Posledice toga su siromaštvo, alkoholizam i masovna emigracija. Veruje se da između 1850. i 1910. godine, više od milion Šveđana napušta domovinu i naseljava Sjedinjene Američke Države.

1960-ih Švedska postaje jedna od bogatijih država sveta, a i dan-danas se nalazi na vrhu što se tiče standarda života. 1995. učlanjuje se u Evropsku zajednicu, ali 2003. švedski narod na referendumu bira da zadrži svoju valutu.

Geografija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Geografija Švedske
Mapa Švedske

Baltičko more i Botnijski zaliv na istoku Švedske stvaraju dugačku obalu, što utiče na klimu. Na zapadu, na granici sa Norveškom nalaze se Skandinavske planine. Južni delovi Švedske se uglavnom sastoje od poljoprivrednih područja, gde je i gustina naseljenosti najveća. Ostalu teritoriju uglavnom zauzimaju šume. Švedska je najnaseljenija zemlja severne Evrope i treća po veličini. Ona se nalazi u istočnom delu Skandinavskog poluostrva. Graniči na zapadu sa Norveškom, na severoistoku sa Finskom. Švedska ima površinu od 449.964 km kvadratnih i oko 8,9 miliona stanovnika. Gustina naseljenosti je 20 stanovnika po kvadratnom kilometru. Švedska je etnički homogena, jer Šveđani čine 91% ukupnog stanovništva. Glavni grad je Stokholm sa oko 1,5 miliona stanovnika. Vrste vegetacije je tundre-oblasti lišajeva, mahovina, zakržljalog grmlja. Klima u Švedskoj je planinska, ali i okeanska.

Politika[uredi]

Skupština Švedske - Riksdag

Švedska je skoro već hiljadu godina monarhija sa poreznim sistemom koji kontroliše parlament, Riksdag. Parlament ima 349 članova koji se biraju svake četvrte godine. U prošlom veku i do danas dominira Socijaldemokratska partija.

Privreda[uredi]

Pogled na Stari grad, Stokholm
Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Privreda Švedske

Transport i komunikacije su od velikog značaja za Švedsku, radi veličine zemlje i razbacanosti prirodnih bogatstava i populacije. Vekovima, dominiralo je brodarstvo, sa Stokholmom kao glavnom lukom na Baltiku, kasnije Geteborgom, kao velikom izvoznom lukom, i nizom luka na severu za izvoz drveta, ruda i gvožđa. Izgradnja mreže železničkih pruga (u 19. veku), omogućila je transport ruda iz planinskih rudnika na severu.

Industrija[uredi]

Bogati izvori železne rude, drveta i hidroenergije, vešti inženjeri i radnici, omogućili su naglu industrijalizaciju, ranije siromašne i pretežno na poljoprivredu orijentisane Švedske. Ovi ljudi su svojim strpljivim i napornim radom kao i znanjem umeli da iskoriste sve ono što im je priroda pružala. Najbogatiji resursi su crnogorične šume, hidroenergija, rude železa, urana, i drugih minerala. Tradicionalno, teška industrija (npr. celuloze, papira, i crna metalurgija) ima veliko učešće u izvozu Švedske. Na industrijske proizvode otpada više od 80% ukupnog izvoza. Velike međunarodne kompanije kao što su Erikson, ABB, Elektroluks, Volvo i Sab-Skanija, učestvuju sa približno 60% zaposlenih u proizvodnji sa preko 80% izvoza industrijskih proizvoda. Na proizvode koji se zasnivaju na nauci (npr. farmaceutska industrija), otpada oko 10% novostvorene vrednosti u proizvodnji. Industrija elektronskih i telekomunikacionih uređaja je poslednjih godina u ogromnom usponu. Prednjači kompanija Erikson, sa najsavremenijom proizvodnjom sistema računarske razmene podataka, mobilne telefonije i laserskih programa. Kompanija ABB, koja uglavnom proizvodi generatore i ostala postrojenja za prenos i distribuciju električne energije, uređaje za automatske prozvodne linije, robotiku i opremu za savremene elektrificirane pruge, sarađuje sa oko 1.000 kompanija u oko 140 zemalja sveta. Kompanija Gambro se dokazala u svetu proizvodnjom veoma kvalitetnih elektronskih uređaja za potrebe medicine, kao što su dijalizatori, pejs-mejkeri, respiratori i sl. U proizvodnji automobila i kamiona, značajne su kompanije Volvo i Sab-Skanija. U ovoj oblasti jedino je Japan napredovao brže od Švedske, a izvoz je oko 86% godišnje proizvodnje (teških kamiona, autobusa i automobila). Avionska industrija u Švedskoj obuhvata proizvodnju vojnih i civilnih aviona. u proizvodnji učestvuju i ostale kompanije poput Volvoa (motori), Erikson i Elektroluks (elektronska oprema), i kompanija Celzijus (završni radovi). Intenzitet istraživanja i razvoja u Švedskom proizvodnom sektoru spada među najviše u svetu. Transportna oprema, telekomunikaciona oprema, farmaceutski proizvodi i mašine, učestvuju sa 85% u ukupnim troškovima za istraživanje i razvoj u proizvodnom sektoru. Bitno je napomenuti, da je 85 % gradskog stanovništva u odnosu na ukupan broj.

Rudarstvo[uredi]

Rudnik cinka

Švedskoj pripada oko 2% od ukupne svetske proizvodnje železne rude, jedan je od najvećih izvoznika, a najveći u Evropi. U izvozu bakra, olova i cinka, učestvuje sa oko 1%, 3,7 % i 3,3 %. Oko 1% tržišne vrednosti cele industrijske proizvodnje otpada na rudarstvo, koje zapošljava 0,5 % od ukupnog broja zaposlenih. Ukupna proizvodnja železne rude, 1998. godine, iznosila je 20.9 miliona tona, sulfidnih ruda koje sadrže sumpor, bakar, olovo, cink, arsen, nešto manje srebra i zlata, 24 miliona tona. Oko 6 miliona tona kreča, uglavnom za industriju cementa. Najveća nalazišta železne rude nalaze se nekoliko stotina kilometara severnije od polarnog kruga (laponska tundra). Kiruna, sa okolnim brdima Luosavara i Kirunavara, najveće je nalaziste, u kome su zalihe oko milijardu tona rude, sa 70% gvožđa (nalazište je površine 16000 km²). Kiruna je središte ogromnog nalazišta, rudarski grad, čije 3/4 stanovnika radi u rudarstvu. 1998. godine, u ovom nalazištu iskopano je 14 miliona tona rude železa. Malmberget, takođe u Laponiji (sa proizvodnjom od 7 miliona tona 1998. godine), je drugi po veličini rudnik železne rude u zemlji. Ruda iz ovih nalazišta transportuje se železnicom, i izvozi preko luka Narvik (u Norveškoj) i Lulea (severni deo Švedske obale, Botnički zaliv, zimi zaleđena). Najveći rudnik bakra Aitik, takođe se nalazi u ovoj regiji. U oblasti Skeleftea, koja se proteže od Bolidena na istoku, do planinskog lanca na zapadu, najznačajnija su nalazišta sulfidnih ruda (Laisval, najveći izvor olovne rude u Evropi).

Energetika[uredi]

Osnovni izvori energije u Švedskoj su nafta, hidro i nuklearna energija. Nedostatak nafte je zamenjen energijom iz hidroelektrana i biogorivom. Električna energija od 1970. uglavnom se proizvodi u nuklearnim centralama i hidroelektranama.

Hidroenergija[uredi]

Najveća postrojenja za proizvodnju hidroenergije su na 9 reka severne Švedske. Najiskorišćenija reka je Luleelven, sa 15 hidrocentrala, i proizvodnjom od oko 14,1 Twh, zatim Indalselven (7,5 Twh), Ume elv (5,4 Twh) i Ongermanaelven (5,5 Twh). Vlada Švedske je u svrhu očuvanja prirodnih lepota ograničila i propisala stroge uslove za daljnju izgradnju hidroelektrana, odnosno neke reke (inače sa velikim potencijalom) potpuno zaštitila. To su najlepše reke, neregulisane, sa prirodnim tokovima, vodopadima i brzacima, kao sto su Vindelelven, Pite elv, Kaliks elv i Torne elv.

Nuklearna energija[uredi]

Prvi Švedski nuklearni reaktor pušten je u rad 1972, a dvanaesti i poslednji 1985. godine. Svi se nalaze u južnom delu zemlje: Barsebek (dva reaktora, ukupno 1.200 Mw), Oskarshamn (tri reaktora, 2.210 Mw), Ringhals (četiri reaktora, 3.550 Mw) i Forsmark (tri reaktora, 3.095 Mw). Ukupna godišnja proizvodnja je oko 74 Twh. Dotrajali delovi reaktora i nuklearni otpad odlaže se na lokacijama Oskarshamn i Forsmark, u kamene pećine oko 50 m ispod površine mora. Nivo radioaktivnosti se redovno kontroliše. Tokom 1996. godine, proizvodnja energije korišćenjem biogoriva (uglavnom treseta, briketa smole i sl.), bila je 87 Twh. Od energenata uvozi se nafta iz zemalja OPEC-a 25%. Od ukupnih 19 miliona tona, 70% dolazi iz severnog mora, odn. Norveške, kao najvećeg snabdevača (13 miliona tona). Rafinerije u Stokholmu i Geteborgu uglavnom prerađuju uvezenu naftu. Ugalj se uvozi iz 7 zemalja, od kojih je Poljska najznačajniji snabdevač (oko 35%). Ostale zemlje su SAD, Australija, Rusija, Venecuela, Kanada i Estonija. Prirodni gas u Švedsku se uvozi iz severnog mora (Danska), oko 870 kubnih metara, ekvivalentno 9,4 Twh. Potrošnja prirodnog gasa je oko 2% ukupne potrošnje energije zemlje.

Klima[uredi]

Satelitski snimak Švedske 19. februara 2003

Švedski klimat je umeren. U južnim delovima zemlje klima je toplija, a severno od Melarena je sve hladnija. Švedska ima uglavnom blagu klimu. Zime su hladne a leta sveža. S obzirom da se Švedska nalazi na severu, klima je relativno topla zahvaljujući toploti koja dolazi iz Golfske struje.

Na severu Švedske, gde ima visokih planina, klima je uglavnom subartička, a na najvišim vrhovima polarna.

Administrativna podela[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Regije u Švedskoj

Švedska je administrativno podeljena u 21 regiju. Svaka regija ima svoju administrativnu upravu koju postavlja vlada. Švedska se ponekad deli i u istorijske pokrajine, kojih ima 25.

Demografija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Demografija Švedska
Tipične seoske kuće u Švedskoj
Demografija Švedske

Švedska je na svetskom vrhu dužine života. U avgustu 2004. broj stanovništva je prvi put prevazišao broj od 9 miliona. Posle Drugog svetskog rata Švedska postaje zemlja imigracije. Danas je otprilike 12% populacije rođeno van Švedske, a čak svaki peti ima nešvedsko poreklo. Imigranti najviše dolaze iz Finske, bivše Jugoslavije, Iraka i ostalih skandinavskih država. U Švedskoj živi oko 30.000 Srba.

Šveđani su skandinavski narod poreklom od germanskih plemena koja su se naselila u Skandinaviji u neolitskom periodu. Za Šveđane se kaže da su potomci Vikinga. Službeni jezik je švedski, a novac švedska kruna. Švedska je zemlja mira i blagostanja. Švedska gotovo nije učestovala u ratovima poslednih 200 godina. Većina njenih stanovnika živi na jugu zemlje gde je tlo najplodnije.

Stanovnici Švedske imaju veoma visok životni standard, koji se zasniva ne samo na prirodnim bogadstvima zemlje, nego i njihovoj velikoj radinosti i kulturi. Vlada demokratski sistem, ipak Švedska je kraljevina, ali kralj ima samo simboličnu ulogu. Opšti izbori se održavaju svake četvrte godine, a pravo glasa imaju svi stanovnici stariji od 18 godina, pa čak i doseljenici koji su najmanje tri godine živeli u Švedskoj.

U Švedskoj posebna briga se vodi o deci. Sva deca imaju mesto u zabavištu, nastava i knjige u školi su besplatne, za svako dete je osiguran deči dodatak. Svi stanovnici Švedske imaju zdravstvenu pomoć za nezaposlene, u penziju odlazi se sa 65 godina života (nezavisno od pola).

Religija[uredi]

Na kraju 2009, 71,3 % Šveđana je pripadalo Švedskoj crkvi (luterani). Ovaj broj se smanjivao za oko jedan procenat godišnje tokom zadnje dve dekade.[3][4] Međutim, samo oko 2% članova crkve redovno posećuje nedeljne služve.[5]

Rezultati Evrobarometar ankete iz 2005. pokazuju[6]

  • 23% Šveđana je odgovorilo da „oni veruju da postoji bog“.
  • 53% je odgovorilo da „oni veruju da postoji neka vrsta duha ili životne sile“.
  • 23% je odgovorilo da „oni veruju da postoji neka vrsta duha, boga, ili životna sile“.

Jezik[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Švedski jezik
Dvorac u oblasti Skanija

Švedski jezik spada u grupu germanskih jezika. Sličan je norveškom i danskom. Švedska formalno nema službeni jezik mada švedski ima status kao takav; uvek je uveliko dominirao i pitanje službenog jezika je tek političkog karaktera. Ipak, Švedska priznaje pet manjinskih jezika: finski, meakijeli, sami, romski i jidiš. Velika većina Šveđana ispod 60 godina dobro vlada engleskim jezikom.

Reference[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :