Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
(preusmereno sa RV i PVO)
Skoči na: navigacija, pretraga
Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana

Amblem RV i PVO
Amblem RV i PVO

Deo Jugoslovenska narodne armije
Vreme postojanja 19451992.
Država Zastava Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije SFRJ
Štab Zemun
Komandanti
Komandant general-pukovnik Zvonko Jurević poslednji


Angažovanje

Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana (skraćeno RViPVO), bilo je jedan od tri vida Jugoslovenske narodne armije, namenjeno za zaštitu i prevlast u vazdušnom prostoru, kao i za podršku kopnenim i ukupnim oružanim snagama SFRJ. Formalno je osnovano 21. maja 1942. godine, u toku Narodnooslobodilačke borbe, a sa raspadom Jugoslavije, nestalo je u izvornom obliku i transformisalo se u nova, 1992. godine, po novostvorenim državama.

U periodu 1945- 1992. godine, Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana (RV i PVO) razvijalo se u skladu sa konceptom razvoja JNA, u duhu savremene vazduhoplove naučne misli i tehnološkog razvoja u svetu. Istovremeno, razvijani su i usavršavani vlastiti kadar, visoko školstvo i doktrina primene RV i PVO u savremenim uslovima. Oslonac na vlastite snage je imao prioritet, te su realizovani rezultati u razvoju snažnog RV i PVO, sa jakom sopstvenom tehnološkom bazom, o čemu svedoči i izvoz oko 200 primeraka vojnih aviona iz vlastitog razvoja i proizvodnje.

U toku Drugog svetskog rata, glavni zadatak RV, bio je borba protiv okupatora i njihovih saradnika, za oslobođenje zemlje i za uspostavljanje društvenog poretka, projektovanog od Komunističke partije Jugoslavije. Neposredno po završetku rata, zadaci su se sveli na očuvanje uspostavljenog poretka i zaštitu od inostrane intervencije. [1]

Osnivanje i etapni razvoj[uredi]

Osnivanje i razvoj u toku rata[uredi]

Jugoslovenska narodna armija, je nastala u Narodnooslobodilačkoj borbi, protiv fašističkog okupatora. Isto je tako i njen deo, Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana, stvoren u toku toga rata i to 21. maja 1942. godine, sa prebegom dva aviona iz NDH, na slobodnu teritoriju, koju su kontrolisali partizani, u Bosanskoj krajini. U tome početnom periodu zvalo se „Jugoslovensko ratno vazduhoplovstvo“, sve do formiranja posebnih jedinica za protivvazdušnu odbranu (PVO) i njihove integracije u jedinstven vid Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane (RV i PVO), 1959. godine.

Prva etapa stvaranja ratnog vazduhoplovstva, otpočela je sa organizovanjem ilegalnog rada u vazduhoplovstvu NDH i odlukom Franje Kluza i mehaničara, strelca Milutina Jazbeca da prebegnu sa avionom na partizansku slobodnu teritoriju. Saglasnost je dao i vodio koordinaciju svih tih akcija sekretar Oblasnog komiteta za Bosansku krajinu Đuro Pucar Stari. U međuvremenu je Milutin Jazbec bio prebačen sa Kluzovog aviona na Čajavecov, koji je bio isto simpatizer i ilegalac partizanskog pokreta. Kada je saznao za nameru i aktivnost ove dvojice, zajedno su koordinisali akciju i sva trojica su prebegla sa dva aviona na slobodnu teritoriju. Zajedno su to izveli, da ne bi došlo do provale, a i iz istih bezbednosnih razloga nisu bili ranije povezani i nisu znali za međusobne aktivnosti. Na aerodromu Urije kod Prijedora, prvo je sleteo Kluz sa svojim Potezom 25 a zatim Čajavec i Jazbec, sa avionom Brege 19, 21. maja 1942. godine. Ranije je bila pripremljena rezervna, improvizovana poletno-sletna staza, kod sela Međuvođe, ali nije korišćena za sletanje pri ovom prebegu.

Posle uspešnog preleta, ova dva aviona sa dvojicom pilota i mehaničarem, prvi zadatak je bila zaštita aviona od napada i uništenja iz vazduha. Komandant operativnog štaba za Bosansku krajinu Kosta Nađ je naredio pilotu Kluzu i njemu dodeljenom mehaničaru Ivici Mitrešiću da prelete sa avionom Potez 25 na improvizovani aerodrom u selu Međuvođe i avion sakriju ispod drveća, a Kluzov Potez 25 da se sakrije u blizini aerodroma Urije. Prethodno su napravljene makete, ova dva aviona od drveta, koje su postavljene na ivicu uzletišta aerodroma Urije, radi obmane neprijatelja.

Takođe su preduzete akcije za obezbeđenje goriva municije i avionskih bombi. Na jedan od aviona, koji je preleteo bez mitraljeza, ugrađen je „šarac“, koji se koristio u pešadiji. Bombe su priručno izrađivane od vodovodnih cevi prečnika 100 mm, punjene sa zarobljenim eksplozivom. Bombu je projektovao inženjer Mile Ljubičić, a izrađivane su u radionici rudnika Ljubija. Odštampani su prvi leci za poziv pripadnika oružanih snaga NDH na prelazak na stranu partizana. Prvo borbeno dejstvo partizanske avijacije je bilo po ustaškom odredu Crna legija, koja je prodrla na slobodnu teritoriju iz pravca Bosanske Dubice, 4. juna 1942. godine. Efekat je bio veći pošto je Kluz zadržao oznake NDH, na svome avionu, tako da su ustaše mislile da je njihov, sve dok ih nisu zasule bombe i mitraljeski rafali.

Istorijski događaji, vezani za stvaranje i jačanje ratnog vazduhoplovstva u Narodnooslobodilačkoj borbi, se nižu jedan za drugim.

SpitV02.jpg Yu Hurricane.jpg
Spitfajeri RV NOVJ na ratnom aerodromu
Škabrnje kod Zadra, 1945. godine.
Hariken RV NOVJ, izložen kao eksponat
u Muzeju vazduhoplovstva
Prvi Po-2, u Narodnooslobodilačkoj vojci, bili su u eskadrili za vezu.
Ratni avion jurišnik Iljušin Il-2.
Ratni lovac Jak-3, kao eksponat u
Muzeju vazduhoplovstva.
Ratni lovac Jak-9.
Jugoslovenski lovac S-49, eksponat u
Muzeju vazduhoplovstva.
T-33 Šuting star
Školski aviona Aero-3 u letu.
  • U drugoj polovini 1944. godine, iz sastava ovih eskadrila izdvaja se vazduhoplovno odeljenje, koje na Visu stalno dežura u nameni protivvazdušne odbrane ostrva. Iste godine i na drugim lokacijama organizovana je protivvazdušna odbrana, sa zarobljenim namenskim protivavionskim mitraljezima i topovima.
  • Vrhovni štab, formirao je pri svima štabovima većih jedinica, referente za prihvat vojne pomoći saveznika, evakuaciju ranjenika i sadejstvo avijacije sa jedinicama Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, 8. septembra 1944. godine.
  • U toku septembra 1944. godine, Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije zauzima aerodrom Zalužine, zarobljava 11 aviona (5 ispravnih). Od zarobljenih i preletelih aviona i od dobrovoljaca iz Petog korpusa i prebeglih vazduhoplovaca iz NDH, formira se Prva partizanska eskadrila sa aerodromskom bazom, koja je sadejstvovala sa aerodroma Bugojno u oslobađanju Banja Luke.
  • Formira se i eskadrila za vezu Vrhovnog štaba Narodnooslobodilačke vojske, od 4 aviona Polikarpov Po-2, dobijena od SSSR-a i od šest prebeglih iz NDH. Eskadrila je preletela, u novembru 1944. godine, u Zemun i uključena je u transportnu avijaciju.
  • Odlukom Vrhovnog štaba Narodnooslobodilačke vojske povučeni su naši vazduhoplovci iz sastava RAF-a, koji su zajedno sa pripadnicima Omladinskog bataljona i delom sastava Prve vazduhoplovne baze, poslati na školovanje u SSSR. Od te grupe vazduhoplovaca je formiran 554. jurišni vazduhoplovni puk, u Groznom, 3. marta 1945. godine i 254ti lovački puk, u Krasnodaru, 1. maja 1945. godine. Oba puka preleću u Jugoslaviju, 17. jula 1945. godine. Jurišni na aerodrom u Somboru, a lovački u Zemun. Po preletu su dobili jugoslovenske formacije, Prvi jurišni puk i Prvi lovački puk.
  • Tito je 21. septembra 1944. godine, u Moskvi, zaključuje sporazum o sovjetskom naoružavanju dve vazduhoplovne divizije i školovanju vazduhoplovnog kadra, u SSSR-u. Na osnovu toga sporazuma, formirana je „Grupa Vitruk“, sa jednom vazduhoplovnom lovačkom i jednom jurišnom divizijom i šest vazduhoplovnih bataljona, iz sastava 17ge vazduhoplovne armije, koja je sadejstvovala sa Crvenom armijom i sa Narodnooslobodilačkom vojskom, na tlu Jugoslavije. Ova vazduhoplovna grupacija se transformisala, sa jugoslovenskom popunom ljudstva, u periodu od novembra 1944. do marta 1945. godine, u divizije JRV, sa sastavom od 11te lovačke vazduhoplovne divizije, koju su sačinjavali 111ti, 112ti i 113ti lovački vazduhoplovni pukovi, 42ge jurišne vazduhoplovne divizije, koju su sačinjavali 421ti, 422ti i 42ći jurišni vazduhoplovni pukovi i 9te vazduhoplovne oblasne komande, sa šest aerodromskih bataljona i štaba Grupe vazduhoplovnih divizija. Divizije su bile popunjene sa ratnim, trofejnim avionima. Lovačka divizija sa poznatim sovjetskim lovcima Jak-3 i Jak-9. a jurišna prevashodno sa Iljušin Il-2.
  • Formirana je podoficirska vazduhoplovna škola u Novom Sadu, 3. februara 1945. godine i pilotska škola u Zemuniku, kod Zadra, 14. marta 1945. godine. To je bio osnov razvoja školstva u RV i PVO.
  • Padobranski bataljon, formiran je 15. oktobra 1944. godine od dobrovoljaca boraca Narodnooslobodilačke vojske. Bataljon je imao četiri čete, svaka po tri voda, sa ukupno 160 padobranaca.
  • Naredbom Vrhovnog komandanta Narodnooslobodilačke vojske, formiran je Štab RV u Zemunu, 29. oktobra 1944. godine (na slici dole je kopija naredbe).
  • Po oslobođenju Zemuna, novembra 1944. godine, formirane su radionice i obnova fabrike aviona Ikarus, u funkciji opravke i remonta aviona i druge vazduhoplovne tehnike. [2][3][4]
Dokument3.jpg

Posleratni period razvoja[uredi]

Neposredno po završetku rata, zadaci RV, bili su slični kao za celu JNA, a to su:

  • Smeštaj ljudstva i stvaranje najnužnijih uslova za rad, obuku po jedinicama i komandama, kao i popravku razrušene i oštećene infrastrukture.
  • Organizacijsko i formacijsko sređivanje stanja u RV, na osnovu raspoloživih kadrova, njihov raspored po vrstama avijacije, pozadine, komandi, škola i vazduhoplovne industrije.
  • Ustrojavanje vazduhoplovnih propisa, pravilnika i procesa održavanja i remonta vazduhoplovne tehnike i obezbeđenja rezervnih delova.
  • Stvaranje školskog sistema za pilote i sve vazduhoplovne službe, posebno za vazduhoplovnotehničku.

Pored stalnog stručnog usavršavanja i povećavanja nivoa obučenosti celog sastava RV, vršena je i njegova organizacijska i strukturalna dogradnja, sagledavajući perspektivu i strategijsku ulogu ovoga vida oružanih snaga zemlje, u sklopu njenog geopolitičkog položaja u svetu. Formirani su:

Brzo su se okupili i organizovali entuzijasti vazduhoplovni konstruktori, po projektnim biroima u fabrikama i radionicama oživljene vazduhoplovne industrije, oštećene u toku tek završenog svetskog rata. Projektni biroi su organizovani po uzoru na praksu u Sovjetskom Savezu. Vodeći stručnjaci po tim biroima, bili su:

  • puk. dipl. ing. Kosta Sivčev
  • puk. Dragoljub Bešlin
  • prof. dipl. ing. Sima Milutinović
  • prof. dipl. ing. Dušan Stankov
  • puk. dipl. ing. Svetozar Popović
  • dipl. ing. Ivan Šoštarić
  • dipl. ing. Boris Cijan.
  • dipl. ing. Đorđe Petković i drugi.

Prve, posleratne konstrukcije bile su jedrilice, laki i školski avioni. Kasnije se prešlo na eksperimentalne i serijske vojne borbene avione.

Integracijom projektnih biroa 1956. godine, u organizacionu strukturu Vazduhoplovnomedicinskog instituta, otpočela je nova era domaćeg razvoja, uz neposrednu podršku istraživačke delatnosti, u domenu vazduhoplovnih tehnologija. Potvrda te organizacije, dokazala se na uspešnom razvoju i proizvodnji školskog aviona G-2 Galeb.

Kraj Drugog svetskog rata i posleratni period, bili su obeleženi sa revolucionalnom tehnološkom promenom u projektovanju i proizvodnji borbenih aviona. Prelazilo se na pogon aviona sa mlaznim motorima. RV i PVO je, taj prelomni period promene tehnologije, otežala sovjetska ekonomska i vojna blokada, u toku Informbiroa.

Zbog političkog konflikta sa Sovjetskim Savezom, prekinuta je isporuka rezervnih delova i svih materijala za podršku ispravnosti aviona, njihovog porekla. Neko prelazno vreme je bilo obeleženo sa primenom zabranjene prakse u vazduhoplovstvu „kanibalizmom“. Skidani su ispravni delovi sa neispravnih aviona i tako su osposobljavani za let manje neispravni. Ubrzano je rađeno na razvoju domaćeg lovca S-49, koji je udarnički serijski proizvođen u fabrici aviona Ikarus. To je bio respektivan lovac, bez obzira što je razvijan i proizvođen u teškim uslovima i u kratkom vremenskom periodu. Već tokom 1949. godine proizvedeno je 49 primeraka lovca S-49A, a ukupna serija, sa varijantom S-49C, isporučena je RV i PVO u 130 primeraka. Ovi avioni, ostali su u naoružanju sve do 1961. godine.

Prvi lovački puk, sa avionima S-49A Josip Broz Tito, simbolično je predao vazduhoplovcima na operativnu upotrebu, 21. maja 1950. godine, na zemunskom aerodromu, sa rečima:

Naše mlado RV postiglo je u ovom kratkom periodu vrlo dobre rezultate u ovladavanju vojnom vazduhoplovnom tehnikom. Naša nova, socijalistička zemlja težila je od samog početka da vama vazduhoplovcima da u ruke avione proizvedene u našoj socijalističkoj zemlji. Ja sam danas srećan što mogu da vam čestitam i u tom pogledu, što mogu da vam kažem da ste za čuvanje našega neba, naše socijalističke izgradnje, dobili u ruke oružje, naše sopstvene avione.

Zbog ratom razorenih i opustošenih vazduhoplovnih industrijskih kapaciteta Jugoslavije i zbog zaostajanja za potrebnim tehnološkim svetskim nivoom, morala su se tražiti i dopunska, paralelna rešenja za opremanje RV i PVO. Preko vojne pomoći zapadnih zemalja nabavljeni su britanski avioni MK-6 i MK-38 i američki F-47D Tanderbolt, sa kojima je prenaoružana jugoslovenska bombarderska, izviđačka i lovačka avijacija, umesto sovjetskih starih aviona, bez rezervnih delova. Preobuka ljudstva RV i PVO, izvršena je u Jugoslaviji, sa jugoslovenskim instruktorima prethodno obučenim u inostranstvu.

Posle 1953. godine, nastavljen je proces modernizacije RV i PVO, sa uvođenjem aviona sa mlaznim motorom američkog porekla, prvi ovi avioni su stigli u Jugoslaviju u martu. Krajem 1954. godine, oformljena je i prva helikopterska eskadrila, sa čime su stvoreni početni uslovi za razvoj helikopterskih jedinica. Uvedeni su školski avioni sa mlaznim motorom T-33 Šuting star (školsko trenažna i izviđačka varijanta), lovce-bombardere F-84 Tanderdžet i lovce Sejbrove. To je period respektivne borbene moći RV i PVO i na evropskom nivou. Tada je RV i PVO bilo najsnažnije u regionu, pa i šire.

Ceo posleratni period, do 1992. godine, svi piloti RV i PVO su školovani na avionima vlastite konstrukcije i proizvodnje (takođe i piloti iz mnogih zemalja „trećeg sveta“). Jedini izuzetak, bila je preobuka na avione sa mlaznim motorom, na
T-33 Šuting star. [a][2][3][4][5][6][7]

Dan RV i PVO[uredi]

Dan preletanja pilota Rudija Čajaveca, sa avionom Brege 19 i Franje Kluza Potezom 25, sa mehaničarem i strelcem Ivicom Mitrešićem, usvojen je za dan Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane. Slavio se sve do 1992. godine, kao zvanični praznik po jedinicama i ustanovama JNA. Nostalgičari ga i danas obeležavaju, ali i ustanove koje čuvaju vazduhoplovnu tradiciju, kao što je Muzej vazduhoplovstva i pojedini aero-klubovi.

Jedan od prvih eksperimentalnih aviona je bio Aviona 451 projektovan u projektnom birou Ikarusa, pod rukovodstvom Dragoljuba Bešlina.
Zolja
Stršljen
Matica
Naredba za RV i PVO.jpg

Period eksperimentalnih i prototipskih aviona[uredi]

Gnat MK-1, u Muzeju vazduhoplovstva. Kupljena su bila tri primerak i ispitana u Vazduhoploopitnom centru.

Pored intezivnog rada na obnovi projektansko razvojne delatnosti i osposobljavanja uništene vazduhoplovne industrije, činjeni su veliki napori i u osvajanju novih tehnologija i koliko je bilo moguće, u tim uslovima, hvatati priključak sa savremenim svetom. Većina konstruktorskih grupa, bilo je angažovano na razvoju lakih, školskih i lakih transportnih aviona, a biro Dragoljuba Bešlina je radio na gami eksperimentalnih aviona, sa osnovom u nazivu 451. Želelo se doći do rešenja vlastitog borbenog aviona, na osnovu dostupne tehnologije. Pošto je ta raspoloživa tehnologija bila oskudna, u odnosu na svetsku, tražena su posebna koncepciona rešenja. Prvi u nizu je bio Avion 451, sa dva klipna motora, posebnost je bila ležeći položaj pilota, za mogućnost podnošenja većih ubrzanja, u odnosu na let sa klasičnim sedištem. Sledeći avion, bio je 451M Zolja. To je bio prvi jugoslovenski avion sa mlazni motorom, poleteo je 25. oktobra 1952. godine. Motori su bili francuski malog potiska, Turbomeka Palas (fr. Turboméca Palas). Strane zemlje tada nisu htele da nama isporučuju jače mlazne motore, sa novom tehnologijom. To je bio značajan rezultat za izolovanu Jugoslaviju, za njenu vazduhoplovnu industriju i tehnologiju. Poseban je bio veliki podstrek za mobilisanje mladih da se školuju i napreduju u domenu vezduhoplovne struke, održan je i kontinuitet u ovoj grani tehnike. Naredni avion u tome nizu bio je već značajniji, sa jačim motorima Turbomeka Marbore (fr. Turboméca Marbore), J-451MM Stršljen, čija je varijanta dvoseda S-451MM Matica. [b]

Na ovom putu obezbeđenja opremanja RV i PVO sa avionima sa mlazni motorom, iz vlastitih izvora je i prvi domaći projekat nadzvučnog aviona, sa nazivom B-12. U birou Dragoljuba Bešlina urađen je projekat prototipa i počela je njegova fizička gradnja u fabrici Ikarus, pri samom završnom delu izrade, program je obustavljen. Kao i drugi projekti ovog biroa i B-12 je bio specifičan. Njegova specifičnost je bila po tipu stajnih organa, sa nazivom bicikl (glavni točkovi su na trupu, jedan iza drugog, a pomoćni na krajevima krila).

U međuvremenu, pojavila se britanska ponuda za isporuku njihovog nadzvučnog aviona Folant Gnat. Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ je kupilo tri primerka, koji su intenzivno ispitivani u Vazduhoploopitnom centru, u toku 1958. godine. To je bila prilika da RV i PVO dobije savremeni nadzvučni lovački avio, u operativnu upotrebu. Okolnosti su kasnije, usmerile to pitanje drugojačije i u povoljnije rešenje. [c]

Stršljen i Matica isto nisu usvojeni za serijsku proizvodnju i opremanje RV i PVO, umesto američkih, već zastarelih aviona T-33 Šuting star i F-84G Tanderdžeta. [6][8]

Kontinualni planski razvoj[uredi]

Posle učinjenog prvog koraka ka pomirenju, između Jugoslavije i Sovjetskog Saveza, od strane Nikite Sergejeviča Hruščova, prvog sekretara CK KPSS, koji je zajedno sa Nikolom Bulganjinom, predsednikom vlade SSSR-a i Atanasom Mikojanom, prvim zamenikom Sovjetske vlade, doleteo u Beograd 26. maja 1955. Stvoreni su uslovi za normalizaciju odnosa i za nastavak međuarmijske saradnje dveju država. U tome sklopu su bili stvoreni i uslovi za opremanje RV i PVO sa sovjetskom vazduhoplovnom tehnikom.

Sagledana je realnost da nije rešenje da umesto američkih dotrajalih aviona se uvode „Stršljen“ i „Matica“, a isto tako i britanski Folant Gnat nije usvojen za naoružanje lovačkih pukova. Usvojena je strategija za vlastiti razvoj i proizvodnju lakih, školskih i lovačko-bombarderskih, a lovački, izviđački i specijalni avioni da se uvoze.

U tome smeru, desile su se i organizacijske promene. Integrisano je Ratno vazduhoplovstvo i Protivvazdušna odbrana u jedinstven vid JNA, 1959. godine i svi su projektni biroi, po vazduhoplovnim fabrikama, ukinuti 1957. godine, a delatnost istraživanja i razvoja integrisana u Vazduhoplovnotehničkom institutu.

Od Sovjetskog Saveza, počela je da se nabavljaju vazduhoplovna sredstva i oprema. RV i PVO je opremljeno lovcima MiG-21, u periodu od 1962. do početka 80-ih godina kupljeno je 216 primeraka, od kojih su još uvek neki u operativnoj upotrebi. Nabavljeni su i avioni drugih namena, helikopteri i PVO sredstva.

Razvijeni su i proizvedeni školsko-borbeni avioni G-2 Galeb i G-4 Super Galeb, za osnovno školovanje Utva-75 i prvi prototip Laste i lovci-bombarderi J-21 Jastreb i J-22 Orao. [9]

Mikoyan-Gurevich MiG-29B (9-12B) Serbian AF.jpg
MiG-21 bis
MiG-29

Planirani koncept daljeg razvoja RV i PVO[uredi]

Maketa Novog aviona, simuliran let.
Izgled sistema 9A83 ZRS S-300V

Kroz realizaciju vlastitih razvojnih i proizvodnih programa, posebno aviona Orao i G-4 Super Galeb, podignuti su vazduhoplovno istraživačko-razvojni i proizvodni kapaciteti SFRJ, na tehničko-tehnološki nivo srednje razvijenih zemalja. Osposobljen je brojni stručni kadar i osvojen je veliki broj savremenih vazduhoplovnih tehnologija. Organizacijski, laboratorijski, kadrovski, tehnološki i proizvodno, vazduhoplovna industrija Jugoslavije, bila je spremna za novi iskorak, u nova iskušenja razvoja i proizvodnje savremenog borbenog aviona, konkurentnog sa svetskim. Na osnovu tih procena, tradicionalnih ambicija i politike oslonca na vlastite snage, programiran je razvoj i proizvodnja višenamenskog Novog aviona. Prema dugoročnim planovima opremanja Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane, bilo je predviđeno uvođenje u operativnu upotrebu toga višenamenskog Novog aviona, u perspektivi, da sa svojim višenamenskim sposobnostima zameni uloge i zadatke lovca-bombardera, izviđača i lovca, koje su izvršavali, postojeći avioni Orao i MiG-21. Za razvoj i proizvodnju, planiranu sa programom realizacije, trebalo je angažovati sve relevantne jugoslovenske kapacitete, sa oko 100.000 zaposlenih, uz tehnološku podršku firmi jedne od razvijenih država (najverovatnije iz Francuske). Bilo je planirano poletanje prvog prototipa, u toku 1995. godine, a u toku serijske proizvodnje da se uvede u operativnu upotrebu RV i PVO oko 250 primeraka Novih aviona i obezbedi oko 500 za inostrano tržište. Program je bio značajno napredovao, došlo se do donošenja državne odluke o izboru zemlje i njenih firmi, davaoca tehnološke podrške. U toku pripreme dograđeni su laboratorijski i proizvodni kapaciteti, brojčano i stručno su ojačani kadrovski potencijali. U domenu razrade projekta, značajno se napredovalo.

Procenjeno je da treba, u međuvremenu, izvršiti interventnu nabavku ograničenog broja lovačkih aviona, za ispomoć postojećim i zastarelim MiG-21. Na osnovu te odluke izvršena je nabavka samo 14 jednoseda MiG-29B i dva dvoseda (nastavna) MiG-29UB od Sovjetskog Saveza 1987. godine.

Pored višenamenskog, unifikovanog borbenog aviona (sa radnim nazivom Novi avion), bio je planiran i završetak razvoja Laste (za osnovno školovanje pilota) i modernizacija školsko-borbenog aviona G-4 Super Galeb. Pitanje transportne, helikopterske, specijalne avijacije i sistema PVO, rešavalo bi se po standardnom obrascu kupovine, međunarodne kooperacije i licencne proizvodnje.

Ovaj kontinuitet razvoja RV i PVO i perspektivni planovi su nasilno prekinuti, sa raspadom SFRJ, posledično JNA i prestankom postojanja RV i PVO. [10][11][12]

Artiljerisko-raketni sistemi PVO[uredi]

PAT, sa posadom, na položaju.

U uslovima partizanskog ratovanja, u početnom periodu zvaničnog postojanja RV i PVO, odbrana od dejstva neprijateljskih aviona bila je sa svim raspoloživim oružjem, prvenstveno sa ličnim streljačkim, prvenstveno sa mitraljezima. Tokom rata, sve se više zarobljavalo oružja pa i protivavionskih mitraljeza i po neki top (PAT protivavionski top). U tome periodu raketni sistemi nisu ni postojali, oni su se razvijali u posleratnom periodu.

Prve zvanične aktivnosti, vezane za uvođenje raketnih sistema PVO, bili su razgovori, vođeni sa englezima o kupovini jedne raketne baterije, krajem pedesetih godina prošlog veka. U tome periodu, u maju 1960. godine, odigrao se događaj obaranja izviđačkog, američkog aviona U-2, sa raketom zemlja-vazduh, iznad sovjetske teritorije. Jugoslovenska vojna delegacija, na čelu sa komandantom RV i PVO, prilikom posete SSSR-u, pokrenula je proces nabavke raketnih sistema, sovjetskog porekla.

Razvoj PVO, sistemski je otpočeo sa formiranjem 250og raketnog puka. Naredbom strogo poverljivo br. 423, formiran je 250ti raketni puk protivvazdušne odbrane, 24. septembra 1962. godine. Bila je to prva raketna jedinica protivvazdušne odbrane Jugoslovenske narodne armije, na aerodromu Batajnica, sa zadatkom odbrane vazdušnog prostora u rejonu prestonice tadašnje Federativne Narodne Republike Jugoslavije, Beograda. Tada je počela isporuka i uvođenje u operativnu upotrebu, novembra 1962. godine, raketnog sistema „dvina“. Dvina ima oznaku S-75, (po NATO klasifikaciji engl. SA-2 „Guideline“).

PVO puk je imao prva bojeva gađanja u junu 1963. a drugo u junu 1964. godine, kome je prisustvovao i Predsednik Tito.

Formiran je i 155ti raketni puk 1967. godine, koji je iste godine opremljen sistemom M-2 „Volhov-M“ (po klasifikaciji NATO engl. SA-N-2 „Guideline“).

Usledilo je formirnje 350og raketnog puka, 1975. i 450og 1976. godine, opremljenih sa raketnim sistemima S-125 Neva. Koji je imao bolje karakteristike, na manjim visinama.[d]

Rakieta dzwina by sh.jpg SA-3 system.jpg
Raketni sistem S-75 Dvina.
Raketni sistem S-125 Neva.
2K12 Kub, u pokretu.
Pripadnici PVO lansiraju
raketu S-125 Neva.

Početkom sedamdesetih godina, u redefinisanoj doktrini RV i PVO, uspostavljena su osnovna načela organizacije i borbene upotrebe raketnih jedinica (RJ) PVO. Prema tim načelima, RJ PVO teritorije, označavaju se kao najefikasnije sa svojom vatrenom moći u celom sistemu PVO, ali se takođe realno sagledava njihova osetljivost na elektronska ometanja i njihov nedostatak slabe mobilnosti i pokretljivosti. U cilju ublažavanja tih nedostataka, nabavljeno je i 17 kompleta mobilnih raketnih sistema 2K12 Kub, u periodu od 1975. do 1977. godine.

RJ su organizacijski formirane u divizione, pukove i brigade. Raketni divizion je bio osnovna, zaokružena i nedeljiva taktička vatrena jedinica stalnog sastava, koja je načelno dejstvovala u sastavu puka ili brigade a sastojao se iz; komande, raketne baterije, baterije za vođenje raketa, baterije LPAA (lake protivavionske artiljerije), jedinica za vezu i jedinice za pozadinsko obezbeđenje.

Raketni puk protivvazdušne odbrane, bila je taktička jedinica promenljivog sastava. Bio je naoružan sa jednim raketnim sistemom, a sastojao se iz komande, četiri do šest raketnih, jednog raketnotehničkog diviziona, prištapskih i obezbeđujućih jedinica.

Raketna brigada, bila je viša taktička jedinica promenljivog sastava, naoružana sa istim ili mešovitim raketnim sistemima. Sastojala se iz komande, šest do osam raketnih diviziona jednog do dva raketnotehnička diviziona, prištapskih, obezbeđujućih i pozadinskih jedinica. Raketne brigade su organizacijski ustrojene u periodu od 1980. do 1985. godine, kao najveće taktičke jedinice, roda RV i PVO.

U periodu 1975. do 1980. godine, uveden je u raketne pukove savremeni sistem automatizacije AS-75, namenjen za komandovanje. Sistem je obezbeđivao efikasniju upotrebu raketnih jedinica, automatski izbor cilja, sa većim raspoloživim vremenom za reagovanje, a sa time i većom verovatnoćom uništenja određenog cilja.

U cilju povećanja otpornosti raketnih jedinica, realizovan je obiman program uređenja teritorije i njihovog borbenog rasporeda. Sa time je povećana žilavost raketnih jedinica, na dejstvo neprijateljske avijacije, a povećana je njihova pokretljivost i manevarske karakteristike.

U funkciji PVO je bila i masovna upotreba prenosnih IC raketa zemlja-vazduh 9K32 Strela-2 i 9K38 Igla, koje se lansiraraju sa ramena
vojnika „strelca“. U fabrici „Krušik“ u Valjevu, masovno su ove rakete proizvođene po licenci, u osnovnoj i u modifikovanoj verziji. [13][14]

Vazduhoplovno obaveštavanje, javljanje, izviđanje i navođenje (VOJIN)[uredi]

Operativni centar VOJIN.

Protivvazdušnu odbranu u JNA, sačinjavali su rodovi „Artiljerisko-raketne jedinice“ (ARJ) i „Vazduhoplovno obaveštavanje, javljanje, izviđanje i navođenje“ (VOJIN). Integrisanim radom i izvršavanjem zadataka, ova dva roda, bila je pokrivena PVO teritorije SFRJ.

Oprema koju je koristio rod VOJIN, posebno je visokog tehnološkog nivoa i visoke sofisticiranosti, te je na posebnim izvoznim listama, sa velikim ograničenjima. Zbog tih razloga, uvek je postojao raskorak između zahtevanih potreba i realizacije. Potreba da se u svakom od vazduhoplovnih korpusa oformi po jedan puk VOJIN nije bilo moguće ostvariti, zbog nedostatka opreme i kadrova.

U periodu od 1966. do 1977. godine, učinjen je značajan iskorak u razvoju i organizaciji roda VOJIN. U tome periodu, nabavljeni su sovjetski radari velikog dometa P-14, P-12 i P-15 za male visine, a za velike PRV-11. postojeći radari P-30 su modifikovani u P-35, sa poboljšanim karakteristikama. Uvedena je prva generacija automatizovanog sistema za informacije u VOJIN RV i PVO. Bio je to sovjetski sistem VAZDUH-1P, koji je omogućavao poluatomatsko praćenje i primopredaju informacija, o ciljevima u vazdušnom prostoru, poluatomatsko navođenje lovačkih aviona presretača i komandovanje u jedinicama do nivoa divizije PVO. Ubrzo je uveden švedski savremeniji sistem atomatizacije AS-70 (STRIL), sa znatno većom mogućnošću od prethodnog VAZDUH-1P.

U periodu 1975. do 1980. godine, usledila je organizacijska promena VOJIN, prešlo se na pukove bataljonskog sastava, sa bataljonskim centrima. U tome periodu usledila je značajna tehnička modernizacija. Uvedena je savremena automatizacija sa uvođenjem sistema AS-74, na bazi računara treće generacije. Uvođenjem toga sistema razrešen je problem integracije sadejstva lovačke avijacije i raketnih jedinica PVO u istoj zoni. U narednih pet godina nastavljena je modernizacija VOJIN, sa ugovaranjem savremenih osmatračkih radara za velike visine, srednjeg i velikog dometa i sistema automatizacije sa primenom mikroprocesorske tehnologije, vrhunskih performansi. Rodu VOJIN je podignuta otpornost na elektronsko ometanje, ali je ostao potpuno nerešen problem identifikacije ciljeva i ograničenog dometa radarskog osmatranja na malim visinama. U perspektivi je trebao i taj domen karakteristika VOJIN PVO biti poboljšan, sa nabavkom sistema S-300, što nije realizovano usled raspada država SSR-a i Jugoslavije. [13]

Struktura RV i PVO[uredi]

Jugoslovensko RV, nastalo u Narodnooslobodilačkoj borbi, počelo je sa dva aviona različitih tipova. U toku Narodnooslobodilačke borbe, kroz RV je prošlo mnogo različitih tipova aviona, ukupno 569 primeraka, od početna dva, Potez 25 i Brege 19 do Iljušin Il-2 i Jak-3, sa ukupno 2 200 borbenih letova. Razvoj RV pratile su organizacijske promene, uslovljene sa mnogim unutrašnjim i spoljnim faktorima. U toku rata se prilagođavalo uslovima partizanskog ratovanja i savezničke pomoći, a posle rata sa razvojem zemlje, ukupnog razvoja JNA i spoljnopolitičkih odnosa, RV i PVO, dostiglo je visok nivo razvoja i borbene moći. [15]

Komandna šema[uredi]

Neposredno po završetku rata, nastavljen je prilaz organizacije RV na osnovama divizija, kao najvećih organizacijskih grupacija.

Ilustrativna su dva vremenska preseka, organizacija i struktura RV neposredno posle rata i stanje RV i PVO neposredno pred raspad SFRJ i JNA. Neposredno posle rata bilo je ustrojeno po divizijskom sistemu i prikazano je na prvoj šemi. [16]

Šema k-de 1.JPG
Legenda
  • IAP = izviđački avijacijski puk
  • MAD = mešovita avijacijska divizija
  • LAD = lovačka avijacijska divizija
  • BAD = bombarderska avijacijska divizija
  • TRAP = transportni avijacijski puk
  • LAP = lovački avijacijski puk
  • JAP = jurišni avijacijski puk
  • BAP = bombarderski avijacijski puk
  • VOK = vazduhoplovna oblasna komanda
  • VOŠ = vazduhoplovna oficirska škola
  • VTU = vazduhoplovnotehničko učilište
  • VŠP = vazduhoplovni školski puk


Prešlo se na novu organizacijsko formacijsku šemu JNA. Ista se zasniva na armijama, kao strategijskim grupacijama oružanih snaga. Pored armija kopnene vojske uspostavljene su i grupacije dva ostala vida RV i RM (Ratna mornarica). Načelnik Generalštaba je dobio po zamenika za svaki vid.

Tokom 1985. godine, prešlo se na organizaciju sa tri vazduhoplovna korpusa (kao strategijskim grupacijama) i sa Zamenikom načelnika Generalštaba JNA za RV i PVO. Ova organizacija je prikazana na šemama dole. [15]

Komandna šema5.jpg

Struktura neposredne nadležnosti i odgovornosti Komande RV i PVO i Zamenika načelnika Generalštaba JNA za RV i PVO, u periodu od 1985. do 1992. godine, saglasno prethodnoj šemi, razrađeno je prikazana na narednoj slici. Komanda RV PVO (KRV PVO), bila je u Zemun u, a obezbeđivala ju je tzv. Komanda stana RV PVO, u kojoj je bila smeštena 99. četa vojne policije, četa veze i jedna pešadijska četa. U KRV PVO osim komandnog kadra, bila je smeštena i Kontraobavještajna grupa RV PVO (KoG). Zgrada KRV PVO je srušena u bombardovanju NATO-a, a u kasarni bivše Komande stana smeštene su danas jedinice Vojske Srbije.

RV 85-92.jpg

Komandanti RV i PVO[uredi]

Komandanti RV i PVO

Načelnici štaba Komande RV i PVO

  • Nikola Lozić, pukovnik
  • Zdenko Ulepić, general-major
  • Viktor Bubanj, general-major
  • Dušan Vlaisavljević, pukovnik
  • Vladimir Matetić, general-potpukovnik
  • Božo Lazarević, general-pukovnik
  • Radoslav Jović, general-potpukovnik
  • Milan Simović, general-potpukovnik
  • Enver Ćemalović, general-potpukovnik
  • Rade Suša, general-potpukovnik
  • Stevan Roglić, general-potpukovnik
  • Anton Tus, general-potpukovnik
  • Čedomir Kovačević, general-major
  • Nikola Maravić , general-potpukovnik
  • Zvonko Jurević, general-pukovnik
  • Ljubomir Bajić, general-major

Načelnici vazduhoplovnotehničke službe RV i PVO

  • Ing. dr Svetopolk Pivko, pukovnik
  • Ing. Karlo Jelinek, pukovnik
  • Franjo Lolić, pukovnik
  • Ing. dr Zlatko Rendulić, general-potpukovnik
  • Ing. Milorad Paštrović, general-major
  • Ing. Veljko Majstorović, pukovnik
  • Ing. Branislav Đorđević, pukovnik

Pregled korišćenih vazduhoplova u toku postojanja RV i PVO[uredi]

Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije (NOVJ)[uredi]

Tip
Poreklo
Namena /
broj sedišta
Brzina km/h
Naoružanje
vatreno / bombe kg
Potez 25 Zastava Francuske Francuska izviđač / 2 215 1×mitraljez / 350
Brege 19 Zastava Francuske Francuska izviđač / 2 220
Beta B1 Zastava Čehoslovačke Čehoslovačka školski / 2 215
Moran-solnije Zastava Francuske Francuska lovac / 1 500 mitraljez + 1×top
Kaproni Ca 311 Zastava Italije Italija laki bombarder / 3 460 5×mitraljeza / 1 200
Biker Bu 181 Nemačka Nacistička Nemačka školski / 2 335
Fijat FL-3 Zastava Italije Italija za obuku / 2 160
Fizir FP-2 Zastava Kraljevine Jugoslavije Kraljevina Jugoslavija školski / 2 238
Spitfajer Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija lovac / 1 620 4×mitraljeza + 2×topa / 250
Hariken Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija lovac / 1 540 4×topa + 8 raketa V-3
Iljušin Il-2 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR jurišnik / 2 404 2×topa + 2×mitraljeza / 600
Jak-3 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR lovac / 1 655 1×top + 2×mitraljeza
Avro-anson I Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija laki tran. / 6 300 2×mitraljeza / 160
Dornije Do 17 Nemačka Nacistička Nemačka bombarder / 3 420 2×mitraljeza / 1 000
Fijat G-50 bis Zastava Italije Italija lovac / 1 470 2×mitraljeza
Fizeler Fi 156 Nemačka Nacistička Nemačka za vezu / 4 175 1×mitraljez
De hevilend DH 82 Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija školski / 2 170
Junkers Ju 52 Nemačka Nacistička Nemačka transport. 2+6 200
Meseršmit Bf 109 Nemačka Nacistička Nemačka lovac / 1 450 2×mitraljeza + 1×top


Posleratni period[uredi]

Tip
Poreklo /
finalista
Namena
Broj
Uvođ.
Kraj
1. maj Ikarus sportski 1 1948. 1948.
Trojka Utva školski 1 1948. 1951.
Aero-2 Utva školski 280 1948. 1959.
Aero-3 Utva školski 110 1954. 1965.
211 Ikarus školski 2 1948. 1951.
231 Ikarus vezu 1 1948. 1951.
232 Ikarus eksperimen. 1 1948. 1953.
212 Utva prelazni 1 1949. 1958.
213 Utva prelazni 275 1949. 1961.
214 Ikarus laki transp. 50 1949. 1967.
215 Ikarus laki bombard. 1 1949. 1957.
S-49A Ikarus lovac 49 1952. 1957.
S-49A Ikarus lovac/LB 81 1952. 1961.
451 Ikarus eksperiment. 1 1952. 1957.
451M Ikarus laki jurišnik 1 1952. 1959.
451M Zolja Ikarus laki jurišnik 1 1954. 1963.
451MM Stršljen Ikarus laki jurišnik 1 1954.
451MM Matica Ikarus nastavni 1 1954.
B-12 Ikarus laki presretač
Kurir Ikarus za vezu 1955. 1972.
522 Soko prelazni 112 1954. 1972.
S-55-5 Soko

licenca

laki helikopter 1960. 1974.
G-2 Galeb Soko školski 131 1961. 1992.
G-4 Super Galeb Soko školsko-borbeni 85 1983.
J-21 Jastreb Soko jurišnik 177 1975 1991.
J-20 Kraguj Soko jurišnik
J-22 Orao Soko LB 115 1981.
Utva 75 Utva školski 136 1977.
SA 342 Gazela Soko

licenca

laki višenamenski

helikopter.

1973.
Lasta Utva školski 3 PTT-a
Novi avion Soko višenamenski
Jak-1 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR lovac 103 1945. 1949.
Jak-3 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR lovac 66 1945. 1957.
Jak-9 (M, T, P) Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR lovac 103 1945. 1956.
Jak-9U Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR trenažni 68 1945. 1960.
Jak-7U Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR trenažni 47 1945. 1947.
Il-2 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR jurišnik 213 1945. 1955.
Pe-2 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR laki bombarder 123 1945. 1954.
Pe-2U Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR dvosed 9 1945. 1954.
Šče-2 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR laki transportni 5 1945. 1952.
Li-2 i Li-3 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR transportni 2 1945. 1971.
Po-2 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR školski 120 1945. 1950.
UT-2 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR školski 1947. 1954.
UT-2M Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR školski 1945. 1956.
Fazan Zastava Bugarske Bugarska za vezu 1947. 1957.
Zlin-381 Zastava Čehoslovačke Čehoslovačka školski 1948. 1959.
Il-14 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR putnički 12 1957. 1973.
Mi-4 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR srednji tran. HE 25 1960.
Mi-8 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR srednji tran. HE 93 1968.
MiG-21 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR lovac 261. 1962.
MiG-29B Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR lovac 14 1987.
MiG-29UB Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR dvosed 2 1987.
An-2 Zastava Poljske Poljska transport/desant 8
An-26 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR transportni 15
Jak-40 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR putniči 6
Ka-25 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR mornarički HE 6
Ka-28 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR protivpodmor. 2
Mi-14 Zastava Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika SSSR srednji tran. HE 4
Spitfajer V Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija lovac 6 1945. 1952.
Spitfajer IX Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija lovac 1945. 1951.
Hariken IV Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija lovac 16 1945. 1952.
Tajger mot Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija školski 24 1945. 1949.
Proktor Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija školski 1945. 1947.
Hardvard Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija školski 1945. 1960.
Blenim Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija bombarder 1945. 1947.
Avro anson Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija laki transp. 1945. 1958.
Lajting Zastava Sjedinjenih Američkih Država SAD lovac 1945. 1946.
B-24 Zastava Sjedinjenih Američkih Država SAD bombarder 1945. 1946.
Daglas DC-3 Zastava Sjedinjenih Američkih Država SAD putnički 16 1945. 1952.
Fijat G-50 bis Zastava Italije Italija lovac 1945. 1946.
Kaproni CA-313 Zastava Italije Italija bombarder 1945. 1951.
Savoja marketi Zastava Italije Italija bombarder 1945. 1947.
ME-109 Nemačka Nac. Nemačka lovac 1945. 1954.
Fw-190 Nemačka Nac. Nemačka lovac 1945. 1946.
Dornije Do 17 Nemačka Nac. Nemačka bombarder 1945. 1947.
Junkers Ju 87 Nemačka Nac. Nemačka bombarder 1945. 1947.
Fizeler Fi 167 Nemačka Nac. Nemačka morn. bombar. 1945. 1947.
Fizeler Fi 156 Nemačka Nac. Nemačka izviđač 1945. 1947.
Biker Bi 131 Nemačka Nac. Nemačka školski 1 1945. 1949.
Biker Bi 181 Nemačka Nac. Nemačka školski 1 1945. 1953.
Biker Bi 133 Nemačka Nac. Nemačka sportski 1945. 1956.
Junkers W 34 Nemačka Nac. Nemačka transportni 1945. 1952.
Junkers Ju 52 Nemačka Nac. Nemačka transportni 1945. 1964.
Moskito Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija višenamenski 143 1951. 1961.
Šort Seland Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija tran. amfibija 1951. 1961.
DH.104 Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija laki putnički 1951. 1970.
Avro anson Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija laki transp. 1951. 1957.
AS.10 Oksford Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija školski tran. 1951. 1957.
F-47 Tanderbolt Zastava Sjedinjenih Američkih Država SAD lovac-bombarder 133 1952. 1961.
T33A/RT33A Zastava Sjedinjenih Američkih Država SAD prelazni/izviđač 1953.
F-84 Tanderdžet Zastava Sjedinjenih Američkih Država SAD lovac-bombarder 229 1953. 1974.
C-47 Zastava Sjedinjenih Američkih Država SAD transportni 41 1953. 1976.
S-51-1B Zastava Sjedinjenih Američkih Država SAD laki helikopter 1954. 1967.
DHC-2 Biavir Zastava Kanade Kanada hidroavion 1954. 1974.
F-86E/D Zastava Sjedinjenih Američkih Država SAD lovac 121E/?D 1956. 1971.
TV2 Zastava Sjedinjenih Američkih Država SAD trenažni 1961. 1974.
IF-86D Zastava Sjedinjenih Američkih Država SAD izviđač 1961. 1970.
Gnat MK-1 Ujedinjeno Kraljevstvo Velika Britanija lovac 3 1958. 1960.


„Kurir“
Fizeler Fi 167 (roda).
Šort Seland
Helikopter Sikorski S-51, 1953. godine.



Aerodromi i ostala infrastruktura RV i PVO[uredi]

Kontrolni toranj na aerodromu Batajnica.

Vazduhoplovstvo je najzahtevniji vid oružanih snaga, ne samo po tehničko tehnološkom segmentu, već i po potrebnoj infrastrukturi, gde prvo mesto zauzimaju aerodromi. RV i PVO, počelo je sa prvim improvizovanim partizanskim poluprimljenim terenom za poletanje i sletanje lakih aviona, kod sela Međuvođe, a pri kraju svoga postojanja je raspolagalo sa vrhunskim, kao što su Aerodrom Batajnica, Aerodrom Željava (kod Bihaća) i sa mnogim drugim.

Posebno su zahtevi za aerodromske uslove, izmenjeni sa uvođenjem aviona sa mlaznim motorima. Povećane su dužine poletno-sletnih staza i tehnički zahtevi za njihov kvalitet. Postavljeni su i zahtevi za proširenje aerodromske mreže. Aerodromi su građeni kao jake vazduhoplovne baze, za lociranje većeg broja vazduhoplovnih jedinica. Pored poletno-sletnih staza, građena je i infrastruktura za razmeštaj jedinica i vazduhoplova, za mirnodopske uslove života, rada i obuke. Kasnije se pristupilo izgradnji aerodroma i infrastrukture za rastresit razmeštaj primeran ratnim uslovima. Posebno je bila uređena teritorija i infrastruktura za PVO, objekti i instalacije sistema VOJIN i raketni položaji.

Posle šezdesetih godina, težišno se pristupilo izgradnji savremenih podzemnih i nadzemnih skloništa i zaklona, za vazduhoplove i ljudstvo, sa čime je značajno povećana žilavost celog RV i PVO. Građeni su i aerodromi sa većim delom svoje infrastrukture pod zemljom. Poseban i karakterističan primer je aerodrom Željava. Mnogi aerodromi su, zbog ekonomičnosti, bili mešovite namene, za vojnu upotrebu i za putnički saobraćaj. Uspostavljen je i održavan veliki broj alternativnih i rezervnih aerodroma, širom SFRJ.

Pregled ključnih aerodroma RV i PVO, dat je u gornjoj tabeli razmeštaja jedinica, pod naslovom: „Operativni deo RV i PVO, u 1991. godini.“ [20]

Puk/

brigada

Eskadrila
Tip aviona
Aerodrom
138ma TRAB
675ta
TRAE

678ma TRAE
890ta TRHE
Jak-40, Falkon 50,
Lirdžet 25, Do-28D
Jak-40, Mi-8
Mi-8, SA 341, SA 342
Batajnica
1vi korpus
SHO SA.316, Mi-8 Batajnica
97ta AB 240taLBAE
353taIAE
676taPPAE
748taPPHE
790taTRHE
J-21 Jastreb
IJ-22 Orao
CL-215, SA 341
Ka-25, Ka-28, Mi-14
Mi-8
Divulje
107ti HP 782ga HE
783ga HE
SA.341, SA 342, Mi-8
SA 341, SA 342
Mostar
204ti LP 126taLAE
127ma LAE
MiG-21 bis
MiG-29, MiG-29UB
Batajnica
252gi LBAE J-21 Jastreb, G-2 Galeb,
G-4 Super Galeb, Utva 66
Batajnica
3ći korpus
SHO Mi-8 Niš
83ti LP 123ća LAE
130ta LAE
MiG-21 bis
MiG-21M, MiG-21 MF
Slatina
98ta AB 241st LBAE
247th LBAE
354ta IAE
J-22 Orao
J-21 Jastreb
IJ-21 Jastreb
Skoplje
119ta AB 677ma TRAE
712ta POHE
714ta POHE
787POHE TRHE
An-2, An-26
SA 342
SA 342
Mi-8
Niš
172gi LBAP 239ta LBAE
242ga LBAE
G-4 Super Galeb
J-21 Jastreb, J-22 Orao
Podgorica
5ti korpus
SHO Mi-8 Zagreb
82ga AB 237ma LBAE
238ma LBAE
351va IAE
J-21 Jastreb, NJ-21 Jastreb
JJ-22 Orao, NJ-22 Orao
NJ-21 Jastreb, IJ-22 Orao
Cerkle
105ti LBAP 249ta LBAE
251ta LBAE
333ća
AE
G-4 Super Galeb
G-2 Galeb
Utva 75, An-2,
SA 341, G-4 Super Galeb
Zadar
111ta AB 676ta TRAE
711ta POHE
713ta POHE
780ta TRHE
An-2, An-26
SA 342
SA 342
Mi-8
Zagreb
117ta AB 124ta LAE
125ta LAE
352ta IAE
MiG-21 bis
MiG-21 bis
MiG-21R
Željava
185ti LBAP 129ta LAE
229ta LBAE
MiG-21PFM, MiG-21UM/US
G-4 Super Galeb
Pula
Eskadrile komandi armijskih oblasti
IHE za 1vu A
IHE za 2gu A
IHE za 3ću A
IHE za RM
SA 341 Hera
SA 341 Hera
SA 341 Hera
SA 341 Hera
Batajnica
Skoplje
Zagreb
Split
Eskadrile republičkih teritorijalnih odbrana (TO)
TO Slovenije
TO Crne Gore
J-20 Kraguj
J-20 Kraguj
Brnik
Podgorica
Vazduhoplovna vojna akademija
105ti LBAP
107mi HP
127mi LBAP
185ti LBAP
(vidi gore)
(vidi gore)
Zadar
Mostar
Podgorica
Pula
Legenda
• TRAB = transportna avijacijska brigada
• AE = avijacijska eskadrila
• LAE = lovačka avijacijska eskadrila
• LBAE = lovačko-bombarderska avijacijska eskadrila
• HE = helikopterska eskadrila
• IAE = izviđačka avijacijska eskadrila
• TRAE = transportna avijacijska eskadrila
• PPAE = protivpožarna avijacijska eskadrila
• TRHE = transportna helikopterska eskadrila
• SHO = specijalno helikoptersko odeljenje
• PPHE = protivpodmornička helikopterska eskadrila
• POHE = protivoklopna helikopterska eskadrila
• IHE = izviđačka helikopterska eskadrila
• LBAP = lovačko-bombarderski avijacijski puk
• LP = lovački puk
• HP = helikopterski puk
• AB = avijacijska brigada
• RM = Ratna mornarica
• A = armija
• Hera = jugoslovenska verzija helikoptera izviđača

U Rajlovcu se nalazi zavod za remont avionskih motora i Vazduhoplovno-tehnička vojna akademija.

Napomene[uredi]

  1. ^ Korišćeni su avioni Aero-2, Aero-3, 212, 213, 522, G-2 Galeb, G-4 Super Galeb i Utva 75, a u perspektivi Avion Lasta.
  2. ^ Ljubomir Zekavica, probni pilot Vazduhoploopitnog centra, postavio je svetski rekord sa avionom Matica 451-MM s pogonom sa turbomlaznim motorom, podklasa C-1D, u disciplini brzina na osnovici 15/25 km s rezultatom od 750,340 km/h u okolini Beograda, 19. maja 1960. godine. Taj svetski rekord premašio je 22. decembra 1961. godine, sovjetski pilot V. Smirnov postigavši rezultat od 767,30 km/h.
  3. ^ Folant Gnat nije usvojilo u naoružanje ni britansko vazduhoplovstvo, jedino je to učinilo ratno vazduhoplovstvo Indije. Indusi su ga proizvodili, u modifikovanoj varijanti i imali su sa njim zapažene rezultate u borbi sa avionom MiG-19, u Indijsko-pakistanski ratu.
  4. ^ Vojska Jugoslavije je prva u svetu, koja je uspela oboriti avion F-117. Avion F-117A, № 82-806, oboren je 27. marta 1999. godine, tokom NATO bombardovanja SRJ, sa dejstvom 250og. raketnog puka PVO, sa S-125M Neva. Sistem Neva, modifikovali su Jugosloveni, uvodeći nove dopunske senzore otporne na elektronsko ometanje. Operacijom obaranja je komandovao pukovnik Zoltan Dani. Prema Vesli Klarku i drugim NATO generalima, jugoslovenska PVO uspelo je da locira i prati F-117 sa starim ruskim radarima, na dugim talasima rada. Delovi olupine avion F-117, izloženi su u Muzeju vazduhoplovstva, aerodromu Nikola Tesla u Beogradu.)

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Razvoj oružanih snaga SFRJ, 1945-1985, Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana, Predgovor, grupa autora, pp. 5, 27, 28 46, Beograd, 1989.
  2. ^ a b Čuvari našega neba, Partizanska avijacija, Enver Ćemalović, pp. 33-39, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1977.
  3. ^ a b Čuvari našega neba, Partizanska avijacija, Čeda Janjić, pp. 43-49, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1977.
  4. ^ a b SFR Yugoslav Air Force, Pristupljeno 28. 06. 2011.g.
  5. ^ Razvoj oružanih snaga SFRJ, 1945-1985, Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana, Planovi razvoja RV (1945-1959), grupa autora, pp. 52, 55, 78 i 79, Beograd, 1989.
  6. ^ a b Oružane snage Jugoslavije 1941—1981, RV i PVO, pp. 365-367, vojnoizdavački zavod Beograd,1982.
  7. ^ partizanski avioni 1941-1945, Pristupljeno 24. 4. 2013.
  8. ^ Čuvari našega neba, Domaći vazduhoplovi, Božidar Spasojević, pp. 415-416, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1977.
  9. ^ Oružane snage Jugoslavije 1941—1981, RV i PVO, pp. 370, 371 i 416, vojnoizdavački zavod Beograd,1982.
  10. ^ Novi avion, arhiva, Pristupljeno 24. 4. 2013.
  11. ^ Newspaper article on Novi Avion
  12. ^ Višenamenski Novi avion, Pristupljeno 24. 4. 2013.
  13. ^ a b Razvoj oružanih snaga SFRJ, 1945-1985, Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana, Razvoj rodova RV i PVO od 1960. do 1985. godine, grupa autora, pp. 160-165, Beograd, 1989.
  14. ^ Stockholm Internation Peace Research Institute — Arms Transfers Database, Pristupljeno 24. 4. 2013.
  15. ^ a b Avijacija Srbije i Jugoslavije, 1901—1994. godine, Period od 1985. do 1991. godine, pp. 168, 203 i 204, Zlatomir Grujić, Beograd, 1997. godine.
  16. ^ Razvoj oružanih snaga SFRJ, 1945-1985, Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana, Razvoj RV i PVO od 1945. do 1959. godine, grupa autora, pp. 46, Beograd, 1989.
  17. ^ Avijacija Srbije i Jugoslavije, 1901—1994. godine, Period od 1985. do 1991. godine, pp. 169, Zlatomir Grujić, Beograd, 1997. godine.
  18. ^ a b Čuvari našega neba, Avioni vazduhoplovnih jedinica u posleratnom periodu, Dipl. ing. Božidar Spasojević, pp. 407-424, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1977.
  19. ^ Рендулић, Златко (1996). Авиони домаће конструкције после Другог светског рата. Београд. стр. 69-80. 
  20. ^ Čuvari našega neba, Izgradnja savremenih aerodroma, Krsto Dabović, pp. 250, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1977.
  21. ^ Razvoj oružanih snaga SFRJ, 1945-1985, Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana, Beograd, 1989.

Literatura[uredi]

  • Рендулић, Златко (1996). Авиони домаће конструкције после Другог светског рата. Београд. стр. 69-80. 

Spoljašnje veze[uredi]