Портал:Козара и Поткозарје/Неуређено

Из Википедије, слободне енциклопедије

KOZARA 1942

Početkom 1942. godine na teritoriji sjeverozapadne Bosne nalazili su se dijelovi 718. njemačke pješadijske divizije, i to u garnizonima Bosanski Novi, Prijedor i Banja Luka. U blokiranom Prijedoru i rudniku Ljubiji nalazilo se i 500 vojnika iz 923. »Landesšicen« bataljona. U Banjaluci se nalazilo zapovjedništvo 2. domobranskog zbornog područja, stožer banjalučkog zdruga 10. pješadijske pukovnije, 8. topnički sklop (artiljerijski divizion), 8. ustaška bojna, banjalučka doknadna bitnica (dopunska baterija), 4. povezna satnija (saobraćajna četa), banjalučka posadna satnija, dijelovi 3. oružničke pukovnije i zračna luka (aerodrom) vazduhoplovne jedinice na aerodromu Zalužani kod Banje Luke. U Prijedoru se nalazi 2. bojna 4. oružničke pukovnije, a u Bosanskom Novom 6. ustaška bojna. Sastav neprijateljskih posada u Bosanskoj Kostajnici, Bosanskoj Dubici i Bosanskoj Gradiški nije utvrđen. U Bosanskoj krajini dejstvuju početkom 1942. godine tri partizanska odreda: 1. odred na teritoriji Drvara-Podgrmeča; 2. na terenu Kozare i 3. na prostoriji Jajce-Manjača-Čemernica-Borje-planina Ljubić-planina Motajica. Veliki snijeg i hladnoća znatno su otežali manevre, sadejstvo i napade većih razmjera. Formiranjem Operativnog štaba za Bosansku krajinu početkom 1942. godine konačno je uspostavljen jedinstven komandni centar za sve partizanske jedinice u Bosanskoj krajini. Stvoreni su.uslovi za povezivanje odreda i koordinaciju u izvođenju zajedničkih vojnih akcija. Odredi su uspjeli da preovladaju ustaničku stihiju i sve više dobijali karakter stalnih pokretnih jedinica. Raspored snaga 2. krajiškog NOP odreda na području Kozare i Potkozarja bio je sljedeći: U početku januara 1942. godine na Širokom Brijegu u Kozari bio je štab Drugog krajiškog narodnooslobodilačkog partizanskog odreda. Prema operacijskom planu štaba Odreda, svaki bataljon i njegove čete imali su sektor djelovanja na kome su razvijali svoju vojnu i političku aktivnost. U početku januara 1942. godine u ranijem partizanskom logoru na Karanu bio je štab Prvog bataljona. Prvi bataljon rasporedio je svoje snage u rejonu: cesta Prijedor-Knežica-Bačvani, desna obala rijeke Une, uzvodno do Bosanske Kostajnice, iznad Bosanske Kostajnice i dalje do žeIjezničkog mosta na rijeci Uni kod Velinje, zatim duž željezničke pruge Dobrljin-Bosanski Novi-Prijedor i na lijevoj obali rijeke Sane u rejonu Radomirovca. Štab Drugog bataljona bio jc na Vitlovskoj u Kozari. Drugi bataljon sa svojim snagama djelovao je na sjevernom, sjeveroistočnom i sektoru jugozapadnog dijela Kozare. Njegove dvije čete (2. i 3.) djelovale su u rejonu: selo Bačvani, desna obala rijeke Une do ušća rijeke Mlječanice u selu Komlencu, produžavajući dalje iznad Bosanske Dubice preko sela Verije, Novoselaca, Kruškovca, Hadžibaira, Božića i Klekovaca do Dubičke ravni i dalje do sela Orahova, niz rijeku Savu do Vrbaške i tzv. 15. kilometra prema Bosanskoj Gradišci. Prva četa 2. bataljona nalazila se u rejonu Prijedora i Kozarca, vezujući se svojim lijevim krilom za snage 3. bataljona. U Bistrici je bio štab Trećeg bataljona. Treći bataljon nalazio se na istočnom i jugoistočnom dijelu Kozare, čije su snage bile raspoređene:. 1. ćeta u Verićima, 2. četa u Grbavcima i 3. četa u Turjaku, djelujući svojim lijevim krilom prema Bosanskoj Gradišci, zatim prema Lijevču polju i komunikaciji Bosanska Gradiška-Banja Luka. Dio snaga ovog bataljona djelovao je prema Kozarcu i željezničkoj pruzi Prijedor-Banja Luka i dalje južno od pruge u selima Marićkoj, Jelićkoj, Radosavskoj i na područjima prema Banjoj Luci (404,364). Svi bataljoni su se brzo sredili i izvodili vojne akcije. U Kozari, na Vitlovskoj, na Mednjaku, u Moštanici, u Brusovcu, na Širokom Brijegu, zatim na Karanu i Balju bili su brojni podzemni lageri i skladišta hrane, zatim radionice za popravku oružja, odjeće i obuće, a ponegdje i partizanske bolnice (404,363). U decembru 1941. godine i početkom 1942. godine na Kozari se organizuju i vojno-politički kursevi za omladince-dobrovoljce za 2. krajiški NOP odred, koji ranije nisu služili vojsku. To su poznati kursevi na Balju, u zgradi Osnovne škole u Jutrogoštoj, Mrazovcima, Kozarcu, Jelovcu, Medenjaku, Miloševom Brdu, Jelićkoj i Lamovitoj, koje je pohađalo nekoliko stotina mladića. Formirane su omladinske čete koje su 50 dana vojnički obučavane. Održavaju se analfabetski tečajevi, tečajevi za sanitetske radnike i vodi se borba protiv tifusa. Kozara je već u samoin početku 1942. godine ličila na pravi vojnički logor sa partizanskim jedinicama, vojno-političkim omladinskim kursevima, pozadinskim omladinskim četama, pozadinskim radnim četama, narodnim stražama itd. Sve je bilo na frontu ili je radilo za front. Drugarska kritika mnogo je pomogla u izgrađivanju čovjeka, borca. On je živio sa sredinom i radio za nju. Svaku veće čitane su radiovijesti. Održavane su četne konferencije na kojim su raspravljani četni problemi. Kad je četa polazila na zadatak jedan od rukovodilaca pred strojem je održao kraći govor u kom je isticao značaj zadatka. Riječ komandira pred polazak u akciju bila je efikasna. Upozoravao je na odnos prema narodu i zarobljenicima, zaplijenjenom oružju i materijalu. Poslije akcije održavane su ćetne konferencije na kojima je vršena analiza i ocjenjivano držanje svakog pojedinca u borbi. Te su konferencije bile dragocjene. Političkim radom postigao se visok moral u jedinicama, a među borcima drugarska atmosfera. Partizani su u najtežim situacijama dijelili međusobno zadnji zalogaj hljeba. Bezbroj puta su gledali smrti u oči da bi spasili ranjenog ili iz borbe iznijeli i dostojno sahranili poginulog druga (11,163). Tako je 2. krajiški NOP odred ušao u 1942. godinu sa svojim čvrstim i dobro naoružanim bataljonima, sa pozadinom koja je bila krvno vezana za partizane i spremna da ih svestrano po-??? 1. januara 1942. godine neprijateljske snage iz Bosanske Dubice, jačine jedne ustaške satnije, pokušale su preko sela Crnci da prodru u selo Draksenić i tim razbiju blokadu. Na položajima ispred Draksenića 2. četa 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda jakom vatrom dočekala je ustaše i prisilila ih na povlačenje u Bosansku Dubicu. Ubijeno je 6 i ranjena 3 ustaša. Partizani su imali jednog ranjenog borca. Zbog neuspjeha u razbijanju blokade neprijatelj je tri dana uzastopno iz Jasenovca tukao minobacačkom vatrom selo Donju Gradinu. Oštećena je škola, crkva i kuća jednog seljaka. Žrtava nije bilo. Borci 3. čete 3. bataljona 2. KNOP odreda sukobili su se sa neprijateljskom patrolom u gradiškom srezu istočno od Kozare. Zarobljen je jedan sa puškom i 150 metaka i ranjena 3 neprijateljska vojnika. Partizani nisu imali gubitaka (11,67). Početkom 1942. godine iz rudnika Ljubija minerima su stigle prve pošiljke eksploziva, pa ćak i tri elektromašine za aktiviranje eksploziva. Zahvaljujući eksplozivu koji je donošen iz rudnika Ljubije mineri su paralizovali željeznički saobraćaj. 1 januara 1942. godine napadnuta je željeznička pruga Brezičani, 7 km od Prijedora. Na postaji Dragotinja zarobljeno je 30 domobrana, a skretnice su minirane. Uništena je zgrada Opština Palančište. Napadnuta je ljubijska željeznička stanica. Oklopni voz je sletio sa tračnica prije nego je došao u pomoć (275,389). 2 januara 1942. godine neprijateljske snage iz Bosanske Dubice pokušale su prodrijeti u selo Draksenić. Borci 2. čete 2. bataljona 2. KNOP odreda dočekali su neprijateljske snage i prisilili ih na povlačenje u Bosansku Dubicu. Patrole 2. čete zaplijenile su 4 vagona kukuruza, 2 konja i nekoliko grla stoke od braće Terzića, trgovaca iz Bosanske Dubice, poznatih ustaških saradnika. Dio kukuruza, 2 konja i stoku su podijelili siromašnim Muslimanima iz sela Orahova. Ozlojeđen neuspjehom, neprijatelj je pohapsio više Muslimana i Muslimanki, simpatizera narodnooslobodilačkog pokreta. Noću između 2. i 3. januara 1942. godine borci 1. čete 2. bataljona 2. KNOP odreda napali su stražaru na pruzi Prijedor-Kozarac, oko 5 km istočno od Prijedora. Zarobljeno je 16 domobrana i 1 civil sa oružjem. Pošto su upoznati sa ciljevima narodnooslobodilačkog pokreta, svi su zarobljeni pušteni kućama. Zaplijenjeno je 12 karabina, 5 auslrijskih pušaka, 680 metaka, 10 bombi i druga ratna oprema. Kad je napadnuta stražara, minobacačko odjelenje 1. čete 2. bataljona sa svojim minobacačem tuklo je željezničku stanicu u Prijedoru. U vremenu priprema za napad na stražaru mineri 1. čete 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda postavili su mine, na pruzi između mjesta napada i Prijedora. Oklopni voz iz Prijedora, koji je krenuo da pomogne svojoj posadi, naišao je na mine koje su postavili mineri. Oklopni voz sa posadom iskočio je iz tračnica i ostao kao gomila gvožđa pored pruge. Borci i štabovi bili su više nego zadovoljni (275,389). Prva ćeta 3. bataljona porušila je 2 manja mosta na cesti Prijedor-Banja Luka u blizini željeznićke stanice Ivanjska. Patrola 3. čete 3. bataljona 2. KNOP odreda sprovodila je kurire u selo Laktaši (Ilidža). Oružnici iz sela Mahovljani iznenada su napali patrolu i ubili partizana Veljka Guskića. 3 januara 1942. godine borci 3. čete 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda kod sela Romanovaca dočekali su oko 40 neprijateljskih vojnika. Zarobljeno je 5 neprijateljskih vojnika i 3 ranjena. Zaplijenjeno je 6 karabina, 900 metaka i 1 rezervna cijev za puškomitraljez. Patrola jedne čete 1. bataljona ubila je ustašu i zaplijenila 1 karabin na cesti Bosanski Novi-Dobrljin. Patrola 1. bataljona na cesti Svodna-Bosanski Novi zarobila je Branka Medića, bivšeg legionara koji je učestvovao u paljenju sela i ubijanju ncdužnog naroda u selu Svodna. Medić je strijeljan zbog poćinjenih zločina. 4 januara 1942. godine borci 3. bataljona 2. KNOP odreda napali su stražaru Pavulje na željezničkoj pruzi Omarska-Piskavica. 2. četa 3. bataljona 2. KNOP odreda napala je neprijateljsku posadu u selu Vrbaška. Borba je trajala 3 sata, jer se posada žestoko branila. Neprijatelju je stigla pomoć iz Bosanske Gradiške, jačine jedne pješačke i jedne mitraljeske satnije. Partizani su se povukli. U borbi su zarobljena 4 domobrana i 1 ustaša. Zaplijenjen je 1 puškomitraljez, 5 karabina, 500 metaka i 9 bombi. Poginula su 4 borca i 5 ranjenih u 2. četi 3. bataljona.

5. januara 1942. godine prestao je izvoz rude iz Ljubije, koji se s prekidima, uslijed stalnih diverzija partizana, produžavao gotovo pola godine. U štabu 1. bataljona 2. KNOP odreda izvršene su pripreme da se izvrši napad noću između 5. i 6. januara 1942. godine na uporišta na željezničkoj pruzi od Prijedora do Bosanskog Novog i Volinja. Za navedenu akciju izdvojeno je 500 kg eksploziva za miniranje staničnih objekata, voza i mosta u Volinji. Svc jedinice 1. bataljona bile su raspoređene oko važnih neprijateljskih uporišta na pruzi Prijedor-Bosanski Novi-Volinja. Uporište na željezničkoj stanici kod Bosanskog Novog trebalo je da se zauzme prije dolaska oklopnog voza. Noću izmedu 5. i 6. januara 1942. godine jedinice 1. bataljona 2. krajiškog odreda zauzele su neprijateljsko uporište na željezničkoj stanici Blagaj, na pruzi Bosanski Novi-Prijedor. U borbi su poginula 3 i zarobljeno je 60 neprijateljskih vojnika, od toga 23 domobrana. Uhvaćene su ustašc Miroslav Filetin i Smajo Žmirić i strijeljani, jer su počinili niz zlodjela nad stanovništvom okolnih sela. Zarobljenim domobranima 7. čete 12. pješadijskog puka saopšten je cilj narodno-oslobodilačke borbe i pušteni su kući. Zarobljena su 23 karabina, 1 puškomitraljez, 2. rezervne cijevi za puškomitraljez i nekoliko hiljada puščanih metaka, 100 kg dinamita-eksploziva, sanduk štapina, korde i druge vojne opreme. Zaplijenjen je 1 radio-aparat, 18 šatorskih krila, 1 bormašina, 1 aparat za zavarivanje (švajcaparat), 1 telefon, više porcija, fišeklija, ranaca, opasača i druge vojne opreme i živežnih namirnica. Partizani su zapalili željezničku stanicu i zgrade koje je neprijatelj bio utvrdio. Zapaljena je tvornica gipsa i uređaji žičane željeznice. Time su pruga i put Prijedor-Bosanski Novi bili prekinuti za više mjeseci. Muslimanskom stanovništvu saopšteni su ciljevi narodnooslobodilačkog pokreta i borbe za bratstvo i jedinstvo svih naroda koji žive u Bosni i Hercegovini. Narodnooslobodilačka vojska stekla je opšte simpatije kod stanovništva ovog mjesta. Za razoružanje posade u oklopnom vozu izdvojen je vod odabranih partizana iz 1. čete 1. bataljona na čelu sa komandantom bataljona Ivicom Marušićem Ratkom. Partizani, presvučeni u uniformu neprijateljskih vojnika, sa svojim komandirom Ratkom u ulozi i uniformi domobranskog časnika, ušli su u oklopni voz i silom razoružali neprijateljsku posadu. Za vožnju i upravljanje vozom određen je Jovan Šinik, kvalifikovani strojovođa, uz asistenciju Hamdije Omanovića, ranije prometnika na željeznici. Cilj je bio osvojiti oklopni voz pa pomoću njega i uz sadejstvo ostalih snaga bataljona očistiti neprijateljska uporišta između Prijedora i Bosanskog Novog. Noću između 5. i 6. januara 1942. godine grupa od 15 boraca na čelu sa komandantom bataljona Ivicom Marušićem Ratkom' , presvučeni u domobranske uniforme, zauzeli su stražaru broj 10 u blizini Dragotinje i prisilili čuvara pruge da telefonom pozove Svodnu i Dragotinju. Preko Anđe Knežević, sekretara SKOJ-a za srez bosanskonovski, komandant Ivica Marušić Ratko održavao je vezu sa Milanom Despotom, domobranskim oficirom u Prijedoru i članom KPJ. S Milanom se dogovorio da napadne oklopni voz u selu Dragotinji, nedaleko od Prijedora (164,39). Pošto je dobio podatke o stanju u ovim stanicama (javljeno je da je sve u redu), prekinuta je telefonska veza sa Svodnom. Ponovo je nazvana Dragotinja i Prijedor, kojima je javljeno da su partizani napali Svodnu i da je potrebna hitna intervencija oklopnog voza. Oklopni voz je krenuo iz Piskavice i tek poslije puna 2 sata voz je iz Prijedora krenuo u pravcu stražarne br. 10. Željezničko osoblje je sa svake stanice obavještavalo partizane, ne znajući da su to oni, o kretanju voza. Voz se kretao polako i oprezno zato što je bila noć i zbog bojazni da nije minirana pruga. Kad je stigao na željezničku stanicu Donja Dragotinja, javljeno mu je da se u stražarni broj 10 nalazi 10 domobrana koji su pobjegli iz Svodne koju su napali partizani. Zatraženo je da se voz zaustavi kod stražarne i da se u njega ukrcaju domobrani. Partizani su se rasporedili uz prugu. Voz je naišao i na svjetlosni znak čuvara pruge zaustavio se kod stražare. Iz voza je izišao domobranski natporučnik, jedan vojnik i mašinovođa, kojima je komandant bataljona Ratko počeo da objašnjava tobožnje bježanje ispred partizana. Dok se taj razgovor vodio, u voz su ušli Milan Krneta, Rajko Vukmir, Branko Tubić Jelin, Pero Stojnić, Dragan Kačavenda, Mile Bijeljac, Mile Mačak. Domobranski natporučnik posadu nije mogao predati bez borbe, jer od 22 vojnika u oklopnom vozu (prema izjavi domobranskog natporučnika na sastanku sa Ratkom i Stevom Raušem) 18 su bili ustaše. Tada je komandant bataljona Ratko skočio na papuću vagona, a Jovan Šinik i Hamdija Omanović, koji su imali zadatak da upravljaju vozom, skočili su lokomotivi. U momentu odstranjivanja od lokomotive strojovođe 1 drugog voznopratnog osoblja, pomoćnik ložač (praktikant) Tasim Burazorović, koji je bio na dužnosti u lokomotivi, vidio je da se prema njegovim primjenjuje sila i izgleda da je prepoznao Šinika i Omanovića, pa je brzo zatvorio oklopna vrata na lokomotivi prije nego što su uspjeli da uđu. Tako je ložać onemogućio ulazak Šinika i Omanovića u lokomotivu i odmah pokrenuo voz nazad u pravcu Prijedora, dajući mu punu moguću brzinu. Na zemlji su ostali komandant oklopnog voza potporučnik Hamdija Jetaković, strojovođa, vozovođa, vojnik pratilac iz lokomotive. Mjesto predviđenih 15, u oklopni voz među neprijateljske vojnike ušao je komandant Ratko sa svojih 7 boraca. Nepreuzimanjem upravljanja nad lokomotivom, cijeli tok akcije dobio je obrnut smjer. Kad je naglo pošao voz, njegova je posada shvatila da došljaci nisu domobrani razbijene posade iz Svodne, nego partizani. Nastao je žestoki okršaj između komandanta Ratka i 7 njegovih boraca sa 22 neprijateljska vojnika u oklopnom vozu, koji je jurio u pravcu Prijedora brzinom koliko je ložač Burazerović mogao da razvije. Od stražare br. 10 do Prijedora ima jedva nekih 15 km. U vremenu dok je voz jureći prešao razdaljinu od Donje Dragotinje do Brezičana, obračun s neprijateljskim vojnicima bio je završen. Oko željeznićke stanice Brezičani neprijateljski vojnici prestali su davati otpor uz povike da se predaju. Na relaciji između Brezičana i Prijedora (oko 7 km) partizani su izbacili iz voza svog poginulog druga Milana Krnetića. Između Dragotinje i Brezičana iskočio je iz voza partizan Mile Bjeljac koji je dobio zadatak da pokupi izbačeno oružje. On je pored pruge našao 6 karabina i 300 metaka (11,71). Dakle, od razoružane posade izbacili su zarobljene puške i ostalo lako oružje. Teški mitraljezi bili su jako učvršćeni pa su izvađeni njihovi zatvarači i bačeni iz voza. Zatim su partizani jedan za drugim iskakali iz voza. Voz se približavao Prijedoru, a komandant Marušić se nalazio na svom čudnom komandnom mjestu. Pošto se uvjerio da je zaplijenjeno oružje izbačeno iz voza, obratio se razoružanoj posadi i rekao im cilj narodnooslobodilačke borbe. Pred ulazom na željezničku stanicu u Prijedor iz voza je iskočio komandant Ratko (275,391). Partizani su u ovoj akciji imali pored poginulog borca Milana Krnetića, lakše ranjenog komandanta Ivicu Marušića Ratka i Branka Tubića Jelina. Mrtvo tijelo Milana Krnetića borci su odnijeli u selo da ne padne u ruke neprijatelju. Narod ga je svečano sahranio. Partizani koji su ostali kod stražare broj 10 zarobili su 1 oficira, 1 vojnika i 2 željezničara koji su izišli iz oklopnog voza. Tako je neprijatelj imao 3 mrtva i nekoliko ranjenih vojnika. Zarobljen je 1 oficir, 1 vojnik i 2 željezničara. Zaplijenjeno je 18 pušaka. Partizani su minirali prugu na nekoliko mjesta i pokidali telefonske veze između Dragotinje i Svodne (11,74). Partizani, koji su učestvovali u akciji na oklopni voz, vratili su se u logor 1. bataljona na Karanu. Pri povratku sa zadatka ove hrabre borce narod je dočekao sa oduševljenjem i mnogobrojnim poklonima. O ovoj akciji ubrzo se pročulo po narodu i svim jedinicama odreda. Po predviđenom planu akcija sa oklopnim vozom nije uspjela, jer nije preuzeto upravljanje lokomotivom. Ovaj podvig kozarskih boraca u redovima neprijatelja djelovao je kao šok demoralizacije i panike. U građanstvu i među neprijateljskim vojnicima prepričavalo se o tom događaju kao o nečem nenormalnom, o nadljudskim bićima i pojavama. »Ući u oklopni voz, u borbi savladati vojsku, izletjeti iz voza u najvećoj brzini, to nisu obični ljudi...«, govorilo se u redovima neprijatelja. Evo što se o tome događaju kaže u izvještaju kotarske uprave iz Prijedora, upućenom ustaškom redarstvu Banje Luke 8. I 1942. godine: »Noću između 5. i 6. siječnja 1942. godine oko 1 sat napali su pobunjenici na željezničku prugu Donja Dragotinja-Svodna. Posjekli su 45 brzoglasnih stubova. Na tri mjesta digli su prugu. Natjerali su čuvara pruge Rudolfa Blahu da zaustavi oklopni voz koji je te noći obilazio prugu. Kada je voz stao, iz voza su izašli zapovjednik voza, natporučnik Jetanović Hamdija, vlakovođa, strojovođa, zavirač i jedan domobran. Pobunjenici su rekli da su oni domobrani, upali su u oklopni voz, pozvali vojsku da se preda, jer da su oni partizani i da je sve u njihovim rukama. Ovaj metež, iskoristio je ložać Tasim Burazorović, zatvorio vrata na lokomotivi i pokrenuo voz nazad u pravcu Prijedora, a vozopratno osoblje sa natporučnikom Jatakovićem ostalo je u ropstvu. Do Prijedora u borbi u vlaku, ubijena su dva bandita, koje su uspjeli izbaciti iz voza. U našem odbjeglom vozu ostala su dva ranjena i dva zdrava vojnika-đomobrana, koji ništa pobliže ne znaju da kažu što se i kako to dogodilo. Sutradan, pronađeno je 7 pušaka pored pruge koje potiču od naših vojnika. Pronađen je i jedan odmetnik mrtav, kod kojeg je jedino pronađen tekst zakletve...« (275,391). Akcijom na oklopni voz ostao je neutvrđen broj poginulih neprijateljskih vojnika. U izjavi ložač Burazorović kaže da je vidio 7-8 mrtvih i oko 10 ranjenih, u što ni sam nije siguran, jer je i on bio izbezumljen. 6 januara 1942. godine jedna neprijateljska satnija pokušala je da prodre na slobodnu teritoriju sela Bistrice. Borci 3. bataljona uspjeli su da odbiju neprijatelja. 7 januara 1942. godine 718. njemačka divizija napustila je područje Kozare i Banja Luku za operacije na teritoriji B i H. Na području Kozare od okupatorskih snaga ostao je samo 923. Landesšicen bataljon u Ljubiji i naoružani folksdojčeri u Topoli i Bosanskom Aleksandrovcu, ukupno oko 1000 njemačkih vojnika. 9. januara 1942. godine u izvještaju 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda (Kozarskog) kaže se: »Sva civilna vlast predaje se NOO-ima i naše patrole svoju dužnost u selu vršiće uz pristustvo jednog člana odbora« (275,301). U izvještaju 1. bataljona se kaže: »Svi pošteni ljudi uvjereni su da samo politikom bratstva svih poštenih Srba, Muslimana i Hrvata uspjećemo u našoj borbi« (275,301). Noću između 9. i 10. januara 1942. godine po naređenju štaba 3. bataljona 2. KNOP odreda patrole su zapalile zgrade škola u selima Bakinci, Krnete, Mašići i Berek, jer je neprijatelj namjeravao da ih posjedne i organizuje za odbranu. 11 januara 1942. godine 3. vod 1. ćete 1. bataljona 2.KNOP odreda napao je i zarobio 7 neprijateljskih vojnika koji su bili straža kod željezničkog mosta u selu Brezičanima, na pruzi Prijedor-Bosanski Novi. Istog dana uveče je 3. vod minirao most kod Brezičana, porušio prugu i prekinuo telefonske linije između Brezičana i Gornje Dragotinje, u dužini od 2,5 km. 12 januara 1942. godine borci 3. bataljona 2.KNOP odreda iz sela Dubrava (Kolonija) dočekali su i protjerali oko 200 neprijateljskih vojnika, koji su, obučeni kao partizani, pokušali da pljačkaju i zlostavljaju narod. Noću između 12. i 13. januara 1942. godine 1. vod, ojačan mitraljeskim odjeljenjem, 1. čete 1. bataljona 2. KNOP odreda napao je posadu na željezničkoj stanici Gornja Dragotinja, na pruzi Prijedor-Bosanski Novi. Nakon kraće borbe stanica je zauzeta. Zarobljeno je 28 domobrana, zaplijenjeno 26 karabina, 2 puškomitraljeza, 4000 metaka, 15 bombi, više ćebadi, šatorskih krila i ostale opreme. Zarobljeni domobrani su upoznati sa ciljevima NOB-a i pušteni kućama. Stanica je zapaljena, skretnice uništene i saobraćaj prekinut. 3. vod 1. čete 1. bataljon 2. KNOP odreda iste noći napao je željezničku stanicu Brezičani. Prema Prijedoru je minirana pruga da ne bi došlo pojačanje. Kad je napad otpočeo, ustanovljeno je da se oklopni voz nalazi u Brezičanima. Napad nije uspio. 13 januara 1942. godine iz Prijedora u Brezićane došlo je oko 150 neprijateljskih vojnika. Ovi neprijateljski vojnici preduzeli su napad na sela Jutrogošta, Dragotinje, Marine i druga. Neprijateljsku vojsku dočekao je 3. vod X. čete 1. bataljona 2. KNOP odreda. Dijelovi snaga 1. bataljona odbili su neprijateljski napad. Neprijateljska vojska u selu Brezičanima je ubila 1 ženu, ranila 1 dijete i odvela 20 seljaka kao taoce. 13. januara 1942. godine za vrijeme akcije na Brezičane i Gornju Dragotinju 2. vod 1. čete 1. bataljona 2. krajiškog odreda posjekao je i porušio sve telefonske linije u dužini od 4 km i prugu minirao na tri mjesta. Tog dana likvidirana je posada na mostu preko Strižne, a most porušen. (275,393) 3. četa ojačana prvim vodom 1. čete 1. bataljona 2. KNOP odreda blokirala je neprijateljsku posadu u rudniku uglja Lješljani. 13. januara 1942. godine oko 30 boraca iz 3 ćete 3 bataljona 2. KNOP odreda prešlo je cestu Banja Luka-Bosanska Gradiška i napalo školu u selu Kukuljama pored. rijeke Vrbasa. Školu u Kukuljama branilo je 40 ustaša i oružnika. Partizani su opkolili školu i pozvali ih na predaju. Ustaše su odgovorile jakom puščanom i mitraljeskom vatrom. Borci Vlado Pekić i Đorđe Dragojević privukli su se do prozora škole i ubacili 3 bombe. Posada je i dalje davala žestoki otpor. Bez velikih žrtava nije se mogla žauzeti škola. Partizani su se povukli. U školi je poginulo 13 ustaša i oružnika. Partizani su imali 1 ranjenog borca (11, 74). 13. januara 1942. godine ustaška kotarska uprava iz Prijedora piše ministru unutrašnjih poslova tzv. Nezavisne Hrvatske Države Andriji Artukoviću sledeće: »U vezi sa čestim napadima na željezničku prugu, na oklopne vozove, zarobljavanje naših stražara, odnosno na lak način dolaženje do oružja i prićinjavanje velikih šteta, koliko na samim prugama, toliko i na brzojavnim stubovima i drugim imecima, te u vezi vršenja neke uprave i sudske vlasti po četnicima komunistima na zauzetim područjima, radi samog našeg prestiža i radi sprečavanja da četnici-komunisti svakim danom jačaju i uspijevaju svoje poduhvate proširiti u veće razmjere i prikupiti cijelo pravoslavno nezadovoljno pučanstvo, molimo gospodina ministra da sa svoje strane poradi da će čim prije preduzeti protivmjere koje bi otprilike bile ovakve: 1. da se počne sa temeljitim preseljavanjem sveg življa koje pomaže pobunjenike. 2. da se za svakog ubijenog vojnika strijeljaju lica iz logora i zatvora. 3. da se za svaku zlobnu počinjenu štetu na državnoj željeznici, dadne odmah strijeljati jedan određen broj lica iz logora i zatvora. 4. da se odrede zaštitne mjere za naše straže na mostovima. 5. da se svaki naš vojnik stavi pred prijeki vojni sud ako se bez krajnje nužde dadne zarobiti, kao što je to do sada počelo na veliko, čime sramote naše ime i staru pradjedovsku slavu. 6. da se na mjestu preseljenog pučanstva doseli naše povjerljivo stanovništvo. 7. da se svi preseljeni iskoriste za javne radove do konca rata i do konca izgradnje NDH« (275, 392). Noću između 13. i 14. januara 1942. godine 3. četa 1. bataljona 2. KNOP odreda izvršila je prepad na neprijateljske posade željezničke stanice Ravnice i mosta na rječici Strižni. U borbi je ranjen borac Dragan Jelisavac, a ustaše su imale 3 ranjena. 14. januara 1942. godine, oko 15 časova, oko 100 neprijateljskih vojnika iz Prijedora napalo štinsku zgradu u selu Palanćištu, u blizini Prijedora. Zarobljen je jedan oružnički podnarednik. Zaplijenjen je 1 karabin, 1 austrijska puška, 1 pištolj, 2 bombe, 1100 metaka, 1 pisaća mašina i 1 šapirograf. Zgrada opštine je zapaljena. 14. januara 1942. godine, oko 15 časova, oko 100 nepirjateljskih vojnika iz Prijedora napalo je selo Orlovce i otjeralo 112 ovaca, 2 krave, 2 konja i 1 svinju. Prva četa 2. bataljona 2. krajiškog odreda napala je neprijatelja i prisilila ga na povlačenje ka Prijedoru. U borbi su zarobljeni 4 neprijateljska vojnika. Zaplijenjena su 4 karabina i 250 metaka (11, 75) Sredinom januara 1942. godine počeo je sa radom vojno-politički kurs na Mednjaku u Kozari, koji je organizovala 1. četa 2. bataljona. Prvi komandir tog kursa na Mednjaku bio je Blagoje Kovačević, a politički komesar Dušan Glamočanin Pele. U drugoj grupi komesar kursa je bio Stanko Misirača, a politički komesar Slobodan Stojnić Bodo. Kurs je završilo 238 omladinaca (404,437). Na kursu su bili omladinci rođeni od 1920. do 1925. godine. 15. januara 1942. godine oko 800 ustaša iz Jasenovca, predvođeni Luburićem, komandantom zloglasnog logora, prebacili su se preko Save u selo Gradinu. Istovremeno je iz Bosanske Dubice pošlo oko 400 neprijateljskih vojnika uz podršku jake artiljerijske i minobacačke vatre iz Jasenovca i Bosanske Dubice. Ove neprijateljske snage jačine oko 1200 ustaša i domobrana napale su položaje 2. čete 2. bataljona 2. KNOP odreda. I pored žestoke borbe koja se vodila, 2. četa se morala povući pred znatno brojnijim i bolje naoružanijim ustašama koji su upali u selo Gradinu, Cuklinac i Draksenić. Ustaše su izvršile jedan od najsvirepijih zločina u Drakseniću koljući i ubijajući 360 ljudi, žena i djece. Među djevojkama koje su ustaše silovale bila je i jedna 15-godišnja djevojćica. Selo je potpuno spaljeno i opljačkano. 2. bataljon (bez 1. čete) 2. krajiškog odreda preduzeo je napad na ustaške snage. U toku jednočasovne borbe ubijeno je oko 30 ustaša i prisilili su neprijatelja na odstupanje. U ovoj borbi poginuo je 1 i ranjena 2 borca 2. bataljona 2. krajiškog odreda. O datumu i broju žrtava u Drakseniću u literaturi postoje različiti podaci. U knjizi »Kozara u NOB-u« na 116. strani piše: »U noći između 13. i 14. januara 1942. godine oko 800 ustaša iz Jasenovca, predvođeni komandantom logora Luburićem, prebacili su se preko Save u selo Gradinu. Prema selu Drakseniću toga su dana bile svega dvije desetine dubičke i moštaničke partizanske čete. Ustaška kolona iz Jasenovca uspjela je, uz vlastite gubitke, da potisne desetinu moštaničke čete i da prodre u selo Draksenić. Tad su ustaše u crkvi sela Draksenić izvršile masakr nad 160 osoba, među kojima 8 djece. Sem ovog, u kući Rade Grbavca ustaše su zaklale 21 osobu, u kući Nikole Grbavca 18, a u trgovini Marjana Toromana 8 lica. Silovana je 15-godišnja djevojčica iz sela Gradine, zatim zaklana i kuća zapaljena. Bilans zločina podivljalih ustaša toga dana u selu Draksenić je 208 poklanih i izbodenih. Čitavo selo je spaljeno« (275, 116). U istoj knjizi »Kozara u NOB-u« na 271. strani piše: 14. januara 1942. godine Luburić je sa grupom ustaša iz Jasenovca u selu Drakseniću, kraj Bosanske Dubice, izvršio jedan od najsvirepijih zločina pod Kozarom. Tom prilikom ubijeno je 208 stanovnika sela. Najveći broj (160) ubijen je u seoskoj pravoslavnoj crkvi među kojima i 47 djece. Ime Vjekoslava-Maksa Luburića vezano je za najteže masovne zločine na Kozari, u Slavoniji, Baniji, Kordunu, u Sarajevu, a posebno u Jasenovcu i Staroj Gradišci« (275,271). Na spomeniku u selu Drakseniću piše: »15. januara 1942. godine ustaše su dotjerale u crkvu 360 Ijudi, žena i djece. Nakon raznih zvjerskih mučenja, na gomili su ostali leševi obliveni krvlju...« Jedna žena koja je ostala u hrpi leševa draksenićke crkve, napola živa, izbezumljeno priča: »Ustaše su nam rekle: Idite u crkvu. Tamo će vam naš komandant Luburić držati govor. Mi smo pošli u crkvu da čujemo šta će komandant govoriti. Nismo dugo čekali. Kad je komandant ušao u crkvu, počeo je sve redom klati noževima i sjekirama. Poslije svega toga klanja izvršenog noževima i sjekirama, ustaše su na hrpi leševa, na crkvenom oltaru silovali djevojke pa su ih poslije toga gotovo lude iskasapili« (404, 388). Anka Pavković i Mara Blagojević, teško izranjavane, našle su se pod leševima poklanih, oblivene svojom i krvlju svojih komšija, koji su ovdje, u pravoslavnoj crkvi, na najzvjerskiji način pobijeni (404, 390). Ilije Pušibrka sina, stara godinu dana, natakli su živog na bajonet. Oteli su ga iz krila majke i naboli. Milka i Kosa Petrović bile su vrlo lijepe. Svašta su od njih radili. Presjekli im prsa a zatim turali ruke kroz njih (404, 391). Dakle, izvršen je strahoviti pokolj srpskog življa u draksenićkoj crkvi kod Dubice. Po metodama mućenja i masakriranja nezaštićenog stanovništva, do kozarske junske ofanzive draksenički je pokolj bio slučaj bez presedana. Pozivaju narod u crkvu da ga pokatoliče. Seljaci se ne odazivaju. Po selu se kreću desetine ustaša i pale kuće. Iz Dubice stiže neka desetina ustaša i počinje ubijati. Bježe gola i bosa djeca po snijegu. Ustaše silom odvode narod u crkvu. Mara Balagojević je prva na klanju. Pala je od prvog uboda nožem u plećku. Pokrile su je druge žrtve; ležala je ranjena i gušila se. Na stolu leži Savka Dračina, žena Nikole Dračine koga su ustaše već zaklale zajedno s njom. U oltaru izdvojene djevojke su mučene posebnim metodama. Majke leže rasječene, a na prsima im dojenčad izbodena bajonetama. Matu Vrnić naslonili na plot pored crkve. Obje dojke joj prorezali, kroz njih provukli ručice njenog djeteta i uz nju ga vezali ži-com. Desa Lončar nalazi se malo dalje od nje, gleda svog dječačića nabijena na kolac. Ustaše slave, a umire nevini narod u mukama...Kad su sve poklali, ustaše, u znaku slavlja, zvone crkvenim zvonima, obavještavaju da je završeno slavlje. Bacivši nekoliko bombi na gomilu lješeva udaljuju se iz crkve. Koljaće će stići zaslužena kazna. Ustaše su selo Donju Gradinu potpuno očistili od stanovništva. Na Savi su načinili rh?ostobran između Jasenovca i Donje Gradine i učinili je sastavnim dijelom koncentracionog logora Jasenovac. Ustaše su Gradinu dobro utvrdile i branile. Od početka januara 1942. godine pa do aprila 1945. godine Gradina je postala najveće mučilište i ubijalište naroda na tlu Jugoslavije. Tu su ustaše ubile i sahranile preko 360.000 žrtava. 15. januara 1942. godine neprijateljske snage, jačine oko 150 vojnika, napale su jedinice 3. bataljona 2. krajiškog odreda koje su se nalazile na položajima u selu Romanovcima. Neprijateljski napad je odbijen. Zarobljen je jedan oružnik sa kompletnom ratnom spremom. »U duhu direktive Vrhovnog komandanta od januara 1942. godine po direktivi Operativnog štaba NOV i DV za Bosansku krajinu, 8. februara 1942. godine 2. krajiški NOP odred formirao je Kozarsku proletersku četu u selu Bistrici (područje Omarske) od izabranih i provjerenih boraca iz svih jedinica odreda. Brojno stanje čete je iznosilo 118 dobro naoružanih boraca. Komandir čete Simo Ivanović, a politički komesar Esad Midžić. I ostali odredi, 1. i 3, formirali su proleterske čete od kojih je kasnije formiran 1. proleterski krajiški bataljon. Do dolaska u sastav 1. proleterskog bataljona, tj. do 25. marta 1942. godine, ćeta je dejstvovala samostalno. Tad je četa krenula u centralnu Bosnu u sastav 1. proleterskog krajiškog bataljona kojim je komandovao Zdravko Celar (170,651 i 283,20). 16. januara 1942. godine borci 1. bataljona 2. KNOP odreda, koji su držali blokadu oko rudnika Lješljana, zauzeli su položaj na jugozapadnim padinama Koštarice, napali su neprijateljsku kolonu, jačine jedne satnije domobrana i 30 ustaša, između Dobrljina i Lješljana, u dolini potoka koji se ulijeva u Strižnu, od kuća Pavlikovića do Landupa na dužini 500 m, koja je imala zadatak da doturi hranu posadi u Lješljanima. Ubijeno je 20, ranjeno 15 neprijateljskih vojnika, zarobljeno 25 domobrana i 2 ustaša. Zaplijenjeno je 60 karabina, 1 teški mitraljez, 4 puškomitraljeza, 3000 metaka i 28 ručnih bombi. Zaplijenjene su veće količine živežnih namirnica, koje je neprijateljska kolona nosila iz Dobrljina u Lješljane. Prvi bataljon 2. KNOP odreda imao je 2 poginula i 3 ranjena borca (11,75). Istog dana je pod zaštitom boraca 1. bataljona 2. KNOP odreda evakuisano stanovništvo iz sela Poljavnica i Ravnice dublje u slobodnu teritoriju. Selo Poljavnica i selo Ravnica nalaze se pored željezničke pruge Bosanski Novi-Dobrljin, pa su izložena ustaškoj paljbi i nasilju. Sredinom januara 1942. godine u 3. bataljonu formirana je 4. četa (Marićka). Prvu komandu 4. (Marićke) čete sačinjavali su: Ljuban Crnobrnja, komandir; Esad Midžić, politički komesar; Cvijo Blagojević, zamjenik komandira, i Ibro Kahrić, zamjenik političkog komesara (404,355). Noću između 16. i 17. januara 1942. godine 2 voda 1. čete 1. bataljona, ojačana odjeljenjem mitraljeza, minirala je prugu između Prijedora i Brezičana i napala željezničku stanicu Brezićani, koja je bila dobro utvrđena i branjena sa oko 100 vojnika. Neprijatelj je organizovao svoju vatru tako da su svi prilazi bili dobro tućeni. Stanica nije zauzeta. Prva četa imala je 2 mrtva. 1 teže i 2 lakše ranjena borca. Izgubili su 3 karabina. Neprijateljski gubici nisu poznati. Noću između 16. i 17. januara 1942. godine 1. četa 3. bataljona 2. krajiškog odreda napala je željezničku stanicu Hadžirnehtić na pruzi Prijedor-Banja Luka i obližnju stanicu Ilić, Petrov Gaj. Kad je otpočela borba posadi je upućena pomoć. Oklopni voz iz Prijedora naišao je na porušenu željezničku prugu, iskočio iz šina i survao se u jarak. Borba je trajala 2,5 sata dok nisu zauzeta oba uporišta. Zarobljeno je 29 vojnika i podoficira, zaplijenjeno 27 karabina, 2 puškomitraljeza, 1200 metaka i 25 ručnih bombi. Zapalili su željezničku stanicu i stražare. Zarobljeni vojnici upoznati su sa ciljevima NOB-a i pušteni kući. U borbi je poginuo borac partizan Momčilo Pavić. Borci 1. čete 3. bataljona otišli su za selo Radosavsku da zaštite stanovništvo od ustaša. 17. januara 1942. godine zarobljeno je 19 domobrana na željezničkoj stanici Petrov Gaj i porušili prugu (275,389). 17. januara 1942. godine patrola 2. čete 3. bataljona 2. KNOP odreda sukobila se sa dijelovima domobranske posade iz Vrbaške. Ubijen je 1 i nekoliko ranjeno neprijateljskih vojnika. Jedna patrola 2. ćete 3. bataljona ubila je neprijateljskog stražara na mostu rijeke Jablanice (Vrba-ška). Noću između 17. i 18. januara 1942. godine 1. četa 1. bataljona 2. KNOP odreda zapalila je željeznićku stanicu u Donjoj Dragotinji i pokidala telefonske linije u dužini od 2 km. Posada je pobjegla prije napada partizana (275,393). Noću između 17. i 18. januara 1942 godine 3. četa 1. bataljona napala je stražaru broj 15 na pruzi Bosanski Novi -Ravnice. Neprijatelj je pobjegao iz stražare čim je počeo napad. Ćeta je zapalila stražaru i pokidala telefonske linije u dužini od oko 4 km. 18 januara 1942. godine u 1. bataljonu formirana je 4. četa u Zuljevici. Komandu čete sačinjavali su: Hamdija Omanović, komandir; Relja Lukić, politički komesar; Gojko Kukavica, zamjenik komandira i Milovan Kalinić, zamjenik političkog komesara čete (404,353). 18 januara 1942. gudine 1. čcta 2. baialjona izmedu Prijedora i Kozarca zauzela je čuvarnu i zarobila 6 vojnika sa oružiem i opremom (275,393). 18 januara 3. četa 3. bataljona uhvatila je i strijeljala ustaškog špijuna Ivu Tereka. Noću izmedu 18. i 19. januara 1. četa 2. bataljona 2. KNOP odreda napala je željezničku stanicu Kozarac na pruzi Prijedor-Banja Luka. Posada od 30 domobrana odmah se predala. Zaplijenjena su 22 karabina, 3 puškomitraljeza, 1 austrijska puška i dosta ostale opreme. Željeznićka stanica je zapaljena. Vojnici su upoznati sa ciljevima NOB-a i pušteni kućama (275,393). 19. januara 1942. godine borci 2. čete 1 bataljona 2. krajiškog odreda izvršili su napad na 2 stražarska mjesta kod Bosanske Kostajnice. U borbi su ubijena 2 ustaša, dvojica su zarobljena, a nekoliko ih je ranjeno. Ostali su pobjegli u Kostajnicu. Miniran je vodovod Bubnjarica. Zaplijenjena su 3 karabina, 800 metaka i nešto opreme. Vod partizana nastavio je gonjenje ustaša i uspio da ih protjera iz dijela grada. U periferijskom dijelu Bosanske Kostajnice, gdje su naseljeni Muslimani, održan je narodni zbor na kom je okupljenim Muslimanima govoreno o ciljevima narodnooslobodilačke borbe. U ovoj borbi poginu je puškomitraljezac Ilija Mišković i ranjeni su Stojan Bajalica i Petar Šteković. 19 januara 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog odreda odbili su napad ustaša i domobrana koji su iz Dobrljina pokušali da prodru na slobodnu teritoriju. Zarobljena su 2 ustaša i 3 domobrana. Ustaše su strijeljane, a domobrani pušteni. Zaplijenjeno je 5 karabina i nešto municije. Patrola 1. čete 2. bataljona 2. krajiškog odreda zarobila je ustašu Derviša Kadunovića, koji je u ljeto 1941. godine učestvovao u pokoljima mirnog stanovništva. Strijeljan je ustaša Derviš Kadunović. Strijeljan je i Mirko Žeželj iz sela Saničana, zbog špijunaže u korist ustaša. 19. januara 1942. godine zarobljeno je 18 domobrana. Na više mjesta porušeni su mostovi na željeznićkoj pruzi i cestama, a ceste prekopane. 19 januara 1942. godine formirana je Žuljevaćka četa 1. bataljona 2. KNOP odreda. Četa je imala oko 150 boraca. Komandir jedne čete bio je Hamdija Omanović. Za vrijeme kozarske ofanzive iz ovečete poginulo je 29 rudara. 19 januara 1942. godine u rejonu Dobrljina patrola 1. bataljona 2. KNOP odreda pronašlaje ranjenog ustaškog porućnika Špiru Dančića i jednog domobrana koji su ovdje ostali poslije borbe prethodnog dana. Ustaški poručnik je strijeljan zbog nasilja i pljačke nad stanovništvom. Ranjeni domobran prenesen je u obližnju kuću, gdje mu je ukazana pomoć, a potom je pušten kući. Na ustaškom porućniku pronaden je pištolj, a na bojištu je pronađen jedan ispravan mitraljez (»švarcloze«). Patrola 1. čete 2. bataljona 2. KNOP odreda zarobila je 2 oružnika sa ratnom spremom u blizini Kozarca. Neprijateljska vojska izvršila je napad na selo Čuklinac. Borci 2. bataljona 2. KNOP odreda odbili su napad i spriječili neprijatelja da pljačka i ubija. Ubijen je 1 ustaša, a više ih je ranjeno. Zaplijenjen je 1 karabin. Ustaše su napale u pravcu sela Gradine, ali su ih dočekali borci 2. i 3. čete 2. bataljona i vratili ka Bosanskoj Dubici. Borci 3. bataljona 2. KNOP odreda zapalili su zgradu škole u selu Mahovljanima (kod Laktaša), koju je neprijatelj namjeravao da pretvori u uporište. Zarobjena su 3 »kulturbundovca« pod oružjem. Zaplijenjen je vagon kukuruza i 100 litara petroleja odbjeglog bega Ibrahimbegovića iz sela Elezagića. Borci 3. bataljona prekopali su cestu i pokidali telefonske veze između Banjaluke i Bosanske Gradiške i zarobili 3. »kulturbundovca« iz sela Nove Topole. 21 januara 1942. godine borci 1. čete 2. bataljona 2. KNOP odreda porušili su željezničku prugu 50m i pokidali telefonske veze između Prijedora i Kozarca. 21 januara 1942. godine borci 1. čete 3. bataljona 2. krajiškog odreda postavili su zasjedu u selu Jelička. Na zasjedu je naišla neprijateljska kolona od 70 vojnika. U ovoj žestokoj borbi ubijeno je 5, teže ranjeno 5, zarobljeno 55 neprijateljskih vojnika i jedan oficir. Zarobljen je 1 oružnik i strijeljan. Zaplijenjena su 3 puškomitraljeza, 57 karabina, desetak sanduka municije i mnogo druge opreme. Zarobljenim vojnicima su saopšteni ciljevi narodnooslobodilačke borbe i pušteni su kućama. U ovoj žestokoj borbi u jurišu je junački poginuo Cvijo Blagojević. Cvijo je bio hrabar i omiljen komandir voda. Isticao se svojim junaštvom u svim borbama, pa je i ovaj uspjeh najvećim dijelom njegova zasluga. Pored Cvije, u ovoj borbi su se istakli Vaso Đoković, nišandžija mitraljeza, i Svetozar Želić, puškomitraljezac. 3. četa 3. bataljona 2. KNOP odreda dočekala je neprijateljsku kolonu kod sela Romanovci i neprijatelja prisilila na povlačenje. 22. januara 1942. godine neprijateljske snage napustile su Lješljane i povukle se za Dobrljin. Borci 1. bataljona ušli su u Lješljane i zaplijenili 3000 kg eksploziva koji je bio sakriven u jednom oknu rudnika. Zaplijenjene su izvjesne količine namirnica. Borci 1. čete 1. bataljona 2. krajiškog odreda, uz učešće rezervnih ćeta, porušili su prugu između Donje Dragotinje i Brezičana. Skinute su šine i pragovi, skretnice razbijene i sve bačeno u rijeku Sanu. Saobraćaj je bio prekinut punih 15 dana. Borci 3. bataljona 2. KNOP odreda odbili su neprijatelja da prodru u selo Mašiće i selo Viluse. Jedna patrola 3. bataljona uhvatila je ustašu Jozu Barića i špijunku Antoniju Nikifor. Oboje su strijeljani. Borci 2. bataljona 2. KNOP odreda napali su neprijateljske snage u selu Gradini. Ubijena su 4 ustaša. Istovremeno je izvršena evakuacija dubičke ravni. 23. januara 1942. godine borci 2. i 3. čete 2. KNOP odreda vodili su teške borbe sa 3 ustaške satnije u dubičkoj ravni. U borbama su se istakli borci 2. bataljona: Pero Ručnov, Mirko Siljak, Lazo Vukić, Mirko Dimić, Rade Burazer, Mirko Milinović, Pero Kos, Vaso Milošević, Miloš Babić, Ljuban Vujanović i Milan Vukić.

Patrola 1. čete 2. bataljona 2. KNOP odreda zarobila je blizu Kozarca,ustaše koljače Hasana Dizdarevića i Adema Bešića. Zbog počinjenih zlodjela ustaše su strijeljane. Borci 3. bataljona 2. KNOP odreda odbili su napad neprijatelja na selo Elezagiće i zaplijenili vagon kukuruza bega Alibega Gradaščevića iz Mašića, koji je ranije pobjegao u Banju Luku. Borci 1. bataljona 2. KNOP odreda rušili su prugu između sela Ravnice i Bosanskog Novog. 24. januara 1942. godine borci 1. bataljona minirali su prugu i digli u vazduh voz sa ustašama koji su išli iz Dobrljina. Patrola 2. čete 3. bataljona vodila je borbu sa neprijateljem u selu Vrbaškoj. Noću izmedu 24. i 25. januara 1942. godine 1. četa 2. bataljona 2. kraiškog odreda izvršila je napad na Kozarac. Svi su borci dobili bijele mantile kako bi bili manje uočljiviji na snijegu. Mantile su izradile omladinke od čaršafa. Napad je počeo oko 23 časa. Poslije prvih plotuna neprijateljska posada se povukla u oružničku kasarnu; to je bila utvrđena zgrada na dva sprata. Pripremljeni bombaši nekoliko puta su pokušavali, ali nisu uspjeli da ubace bombe i eksploziv u zgradu. Borba je trajala cijelu noć. Zauzet je veći dio Kozarca, ali nije pala oružnička kasarna. Pred svanuće četa se povukla iz Kozarca. Uništena je arhiva u pošti, opštini, sudu, ispostavi i staroj žandarmerijskoj kasarni. Poginuo je Kojo Medić, zamjenik komandira, jedan od najhrabrijih i najomiljenijih boraca sa Kozare. Teško su ranjeni Miloš Vujčić i Ilija Šurlan, a lakše Pero Jovičić i Mladen Granić. Za vrijeme borbe muslimansko stanovništvo iz Kozarca se prijateljski ponijelo prema partizanima.

O zbližavanju Srba, Hrvata i Muslimana i njihovoj spremnosti da zajedno idu u borbu protiv fašizma zabrinuto se govori u izvještaju »Krilnog oružničkog zapovjedništva u Banjoj Luci« velikom županu župe »Pliva i Rama« u Jajcu, od 25. januara 1942. godine, gdje se kaže: »Kod stanovništva muslimanske vjeroispovijesti, primjećuje se kod jednog dijela nenaklonjenost i neodanost napram 'Nezavisne Države Hrvatske', a naročito kod seljaka kod kojih se opaža veća naklonjenost i simpatije prema pobunjenicima... Pobunjenicima pridružuju se komunizmu naklonjena lica po vjeroispovijesti i to: grko-istočnjaci 100%, muslimani sa 25%, a rimokatolici 2-3% (275,258). Ovaj izvještaj pisali su ustaški zapovjednici i oni su prikazivali stanje netačno, onako kako je njima odgovaralo. Ali se iz ovoga vidi da su ozbiljno shvatili da se za njih razvija opasan, masovan i snažan narodnooslobodilački pokret. Zbog širenja ustanka na sve narode i narodnosti, njemački okupatori čine sve da ga uguše, da organizuju saradnju ustaša i četnika s ciljem da izazovu bratoubilački rat, razbiju NOP i osiguraju okupatoru zamke (275,258).

25. januara 1942. godine 4. četa 3. bataljona 2. KNOP odreda protjerala je oružnike iz kasarne u selu Marićkoj. Zaplijenjen je 1 karabin, 1 austrijska puška, 1 lovačka puška, 1 pištolj i oko 1500 metaka. Zapaljena je kasarna i porušen most, dug oko 25 m, na rijeci Gomjenici, na cesti Omarska-Marićka, i most dug oko 20 m na cesti Marićka-Gradina. Neprijateljska artiljerija iz Prijedora tukla je selo Božiće, avijacija bombardovala selo Bistricu. Nije bilo žrtava. 26. januara 1942. godine patrola 2. čete 1. bataljona 2. krajiškog odreda stigla je do iznad Bosanske Kostajnice. Tu je naišla na neprijateljske vojnike koji su kopali rovove iznad Kostajnice, otvorila je vatru i ubila 2 ustaša, a 3 ranila. 27 januara 1942, godine 1. i 2. vod 1. čete 1. bataljona 2. KNOP odreda miniranjem su digli u vazduh četiri mosta na željezničkoj pruzi između Brezičana i Svodne. Borci 1. bataljona 2.KNOP odreda prekinuli su telefonske veze između Volinje, Dobrljina i Ravnice. 28 januara 1942. godine borci 1. čete 1. bataljona 2. KNOP odreda minama su u vazduh digli voz kod sela Brezičana. U vozu su se nalazili radnici koji su pošli da opravljaju prugu. Vodila se borba sa neprijateljem koji je osiguravao radove na pruzi. Ubijeno je nekoliko domobrana i jedan njemački vojnik, zarobljeno 13 domobrana, 1 njemački vojnik i 2 žandara. Zaplijenjeno je 10 karabina i nešto municije. Neprijatelj je iz aviona bombardovao partizanske položaje. 29 januara 1942. godine štab 2. KNOP odreda piše: »Naglašavamo da je saradnja na našem terenu sa Muslimanirrra i Hrvatima i drugim narodnostima zadovoljavajuća što se manifestovalo na terenima naseljenim hrvatskim i muslimanskim svijetom (Orahova, Kozarac, Blagaj, Bosanska Kostajnica, Bistrica) (275,302). 30. januara 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog odreda minirali su Žutinski most na pruzi između Bosanskog Novog i Blagaja. Noću između 30. i 31. januara 1942. godine 3. četa 1. bataljona 2. KNOP odreda napala je stražu na mostu na rijeci Strigovi. Poslije oštre borbe četa je likvidirala stražu na mostu, minirala most i porušila prugu na tri mjesta. Ubijena su 3 i zarobljena 3 ustaša. Jedan ranjen ustaša skočio je u Unu i utopio se. Zaplijenjeno je 7 karabina i ostale ratne opreme. Kad se vraćala iz akcije, 3. četa je zapalila stražaru između Ravnice i Dobrljina. Jedan vod 1. čete 1, bataljona 2. KNOP odreda minama je porušio više mostova i skretnica na pruzi između Svodne i Bosanskog Novog. 31. januara 1942. godine 1. četa 3. bataljona 2. KNOP odreda minirala je most preko rijeke Vrijeske na pruzi između Kozarca i Hadžimehtića, kao i most na pruzi između Kozarca i Omarske. Borci 2. i 3. čete 3. bataljona 2. KNOP odreda izvršili su napad na neprijateljska uporišta u selu Mahovljanima. Napad nije uspio.

Do osnivanja opštinskih narodnooslobodilačkih odbora dolazi početkom 1942. godine. To je početak druge faze razvoja narodne vlasti. Izabran je Opštinski narodnooslobodilački odbor Palančište, Opštinski NOO Omarska, Opštinski NOO sanske opštine u selu Marinima, Opštinski NOO Gornji Podgraci, ONOO u Bistrici, ONOO u Orahovoj, ONOO u Svodni, ONOO u Kuljanima, ONOO Kostajnica, ONOO Žuljevica, ONOO Međuvođe, ONOO Dvorište i dr. Prvi bataljon 2. KNOP odreda 31. januara 1942. godine izdao je uputstvo o zadacima NOU na području djelovanja bataljona u kom se, između ostalog, kaže: »Sa oslobađanjem naših sela pokazala se potreba za organizacijom civilne vlasti. U prvo vrijeme ustanka svu vlast u selu vršili su štabovi četa i narodnooslobodilački odbori u selu. Za sve su se obraćali komandirima i političkim komesarima. Borba koju vode partizani jeste borba za narodnu vlast. Štabovi partizanskih četa u svakom selu sazivaju konferencije na kojima seljaci biraju narpdnooslobodilački odbor ili - kako ih zovemo - seoski odbor, koji preuzima svu vlast u selu. Narodnooslobodilački odbor biraju svi, muško i žensko koje je navršilo 18 godina, i svi mogu biti izabrani. Narodnooslobodilački odbori biće onakvi kakve ih selo izabere. Narodnooslobodilački odbor je jedina vlast u selu koji je dužan da vodi brigu o svim stvarima u selu. Ukoliko narodnooslobodilački odbori iskoriste vlast u svoju ličnu korist, odgovaraće pred narodnim sudom, koji je neumoljiv prema svim onima koji hoće našu borbu da iskoriste u svoju korist i da teku i bogate se na račun krvi naših najboljih boraca - partizana. Partizani koji dolaze u selo morali su se javiti pri dolasku i odlasku narodnooslobodilačkom odboru. Narodnooslobodilački odbori su dužni kontrolisati što rade partizani i partizanske patrole u selu. Partizanske čete i partizani su narodna vojska i sinovi svoga naroda. Tako narodnooslobodilački odbor kao narodna vlast treba da kontroliše rad partizana. Ovo može poslužiti Ijudima na selu da vide da smo mi prava narodna vojska koja traži kontrolu naroda« (11,170). OK KPJ za Kozaru izdao je proglas Srbima, Hrvatima i Muslimanima povodom ustaških zločina. U proglasu OK KPJ za Prijedor, Bosanski Novi, Bosansku Dubicu i Bosansku Gradišku kaže se sljedeće: »Braćo Muslimani i Hrvati! Dignite se i proširite očeličeno bratstvo Srba, Muslimana i Hrvata. Ne dozvolite da ustaše ni na jednom mjestu okaljaju pošteno muslimansko i hrvatsko ime. Prilazite NOV i uništavajte i ubijajte ustaške zlotvore« (275,258).

U gradovima djeluju aktivi SKOJ-a. Održana je pripremna konferencija omladine za formiranje skojevskih aktiva u selu Božići, Gornjem Jelovcu, Palančištu, Gornjim i Donjim Orlovcima, Gornjoj i Donjoj Garevici, Čirkinom Polju i Baltinoj Jarugi. Osnivaju se organizacije Narodnooslobodilačkog saveza omladine Bosne i Hercegovine. Osnovu cjelokupnog sistema bezbjednosti slobodne teritorije Kozare činilo je njeno stanovništvo (275,409). Stanovništvo je organizovano i samoinicijativno izvještavalo o neprijatelju. Otkrivali su njegove špijune, agente i diverzante, njihovo ubacivanje na slobodnu teritoriju, predavali ih organima narodnooslobodilačke vlasti, sudovima. partizanskim i seoskim stražama. Svijest o samozaštiti bila je prisutna kod naroda. Komunisti su im prenosili svoja iskustva iz ilegalnog rada (275,409). Postojala je visoka svijest i samozaštitno ponašanje naroda Kozare. Oni su štitili slobodnu teritoriju i ustanove NOP-a na njoj, čuvali najveće partizanske tajne. Narod je bio spreman da se žrtvuje radi zaštite svojih boraca, ranjenih drugova, bolnica, skladišta, zbjegova i jedinica NOVJ (275,409). Dajući ocjenu uloge i doprinosa naroda Kozare i na planu bezbjednosti i samozaštite, Žarko Zgonjanin piše: »Bez pretjerivanja se može reći da je naš kraj u ljeto 1941. i početkom 1942. godine ličio na vojni logor. Partija je pokrenula čitav narod u borbu. Neprijatelju nikada riije uspjelo da nas iznenadi...« Joco Marija Nović piše: »Sa čobanima smo imali ugovorene znake kako da nas obavještavaju u slučaju nailaska neprijatelja. Oni bi, kad se moglo, čuvali stoku oko šume u kojoj smo se nalazili, a ako naiđe neprijatelj, zapjevali bi određenu pjesmu...« Stanovništvo je bilo aktivno i u kontroli odlaska u uporišta okupatora i kvislinga, »Ako se nekoga puštalo, onda su bila određena lica za koja se znalo da neće izdati i da će nam pomoći sa svojim obavještenjima kad se vrate«, piše Joco Marijanović (275,409). Hamdija Omanović piše: »Veza naše organizacije sa oslobođenom teritorijom odvijala se preko kurira... Kurirsku dužnost obavljali su: žene, starci, domišljati i hrabri...« (275,409). Stevo Kovačević piše: »Stanovništvo Kozare i Bosanske krajine neprekidno je obavještavalo svoje jedinice o neprijatelju. Posebna radost bila je to jedinstvo naroda u borbi protiv okupatora, koje je vojsku napajalo ogromnom snagom...« (275,409). Na Kozari je rad sa narodom sadržavao i razvijanje svijesti o samozaštiti. Ukazivano je na znaćaj budnosti i na posljedice nebudnosti, jer su se te posljedice odnosile na gubitak dragocjenih života političkih i vojničkih kadrova (275,410). Politički komesari imali su važnu ulogu u funkciji bezbjednosti Kozare. Njihova je dužnost da se »bore za čistoću partizanskih redova, da osjećaju političko lice svakog čovjeka i raspoloženje ljudstva«, kaže se u jednoj partijskoj direktivi za Kozaru (275,410). Štab odreda i štabovi bataljona poklanjali su veliku pažnju obuci boraca i starješina. U rezervnim četama na području Kozare sticana su prva, osnovna znanja. U januaru 1942. godine Štab odreda formirao je posebne omladinske čete gdje su se omladinci pripremali za borce. Kursevi su trajali 2,5 mjeseci. Obuka je izvođena po određenim programima, koji su obuhvatali osnove vojničke i političke nastave. Na kursu je bilo oko 100 omladinaca od 17. do 21. godine. Kurs za obuku u gađanju je raspolagao sa 10 pušaka i 1 puškomitraljezom. Vojnostručna obuka obuhvatala je obuku u rukovanju oružjem (puškom, puškomitraljezom i bombom) i osnovne radnje iz taktičke obuke. Političko-prosvjetni rad sa omladincima organizovao je i sprovodio politički komesar kursa. Na kursevima je opismenjen veliki broj omladinaca. Oko 80% omladinaca bili su članovi SKOJ-a. To je bila zaista divna omladina. Poslije obuke omladinci su raspoređivani u borbene jedinice. Neki su određivani i za omladinske rukovodioce za rad na terenu sa omladinom. Krajem januara i početkom februara 1942. godine otvorene su četne ambulante: na terenu 2. bataljona dvije, na terenu 3. bataljona tri i na terenu 1. bataljona otvorena je jedna bataljonska bolnica. Njega i ishrana ranjenika bila je na zavidnoj visini (275,461). Po naređenju štaba 2. bataljona 2. KNOP odreda, drugarica Marija Kaus organizuje rad manje bolnice u selu Božićima, zaselak Radakovići. U bolnici su radile drugarice: Mira Kaus, Mileva Kusonjić, Dušanka i Nevenka Radonjić. Ova bolnica je tu djelovala do juna 1942. godine, kada je zbog ofanzive na Kozari evakuisana na Pogleđevo, odnosno na Vitlovsku. Iako je u toku januara 1942. godine snijeg otežavao dejstvo, ipak kozarski partizani su izveli 63 manje i veće akcije na neprijatelja. Samo u januaru 1942. godine odred je izveo 21 akciju na željezničkoj pruzi od Volinje preko Bosanskog Novog i Prijedora do Piskavice. Razoreno je desetine kilometara željezničke pruge i telefonskih linija, porušeno 15 mostova. Danonoćno rušenje željezničke pruge i neprekidna aktivnost jedinica 2. krajiškog odreda teško su pogađale okupatora i njegove saradnike. Putnićki saobraćaj bio je obustavljen; samo u januaru 25 dana nije radio. Okupator je u toku januara 1942. godine uspio da izvuče iz rudnika Ljubije samo jedan transport od 36 vagona željezne rude. Jedinice 2. KNOP odreda u toku januara 1942. godine ubile su 117, ranile 53 i zarobili 254 neprijateljska vojnika. Zaplijenjeno je 285 karabina, 8 automatskih pušaka, 15 puškomitraljeza, 1 mitraljez, 3 pištolja, 10.800 metaka, 62 ručne bombe I mnogo druge vojnićke opreme, kao i velike količine živežnih namirnica. U ovim borbama 2. KNOP odred imao je 8 mrtvih i 20 ranjenih boraca (11,82). Krajem januam 1942. godine u 1. bataljonu formirana je 5. četa u Radomirovcu. Komandu čete sačinjavali su: Stevo Rauš, komandir; Lazo Lazić, politički komesar; Dušan Egić, zamjenik komandira i Milan Obradović, zamjenik političkog komesara čete (404,353). Tako je krajem ja-nauara 1942. godine u sastavu 1. bataljona bilo pet partizanskih četa: 1. četa u Jutrogoštoj, 2. ćeta na Balju, 3. četa u Kuljanima, 4. četa u Zuljevici i 5. četa u Radomirovcu (404,353). Istovremeno je u 2. bataljonu formirana 4. četa od boraca iz dubičke ravni - Ravljanska četa. Komandu čete sačinjavali su: Tomica Španović, komandir i Pero Ćurguz, politički komesar (404,354).Također u 2. bataljonu formirana je 5. četa (Miljakovačka). Komandu čete sačinjavali su: Mile Vučenović, komandir; Rade Bašić, politički komesar; Luka Stojanović, zamjenik komandira i Rajko Radetić, zamjenik političkog komesara čete (404,354). Za formiranje Miljakovačke čete određen je vod iz sastava 1. čete 2. bataljona od 40 naorutanih partizana pod komandom Mila Vučenovića. Vod je upućen iz sela Gornji Orlovci pod Kozarom, 31. januara 1942. godine u 22 časa, pravcem Donji Orlovci-Donji Garevci-Đorđe Polje-Saničani. Vod je u 2 časa 1. februara 1942. godine stigao u selo Miljakovci, prevalivši 15 km pnta po dubokom snijegu i velikoj hladnoći. Vod je podijeljen u tri grupe koje su sa mještanima vodičima trebale da izvrše napad na jednu od straža na željezničkim stanicama: Baltine Bare, Resavci i Pejići. Do svanuća grupe su zauzele sve tri željezničke stanice i razoružale posade. Zaplijenjeno je oko 20 pušaka. Sutradan je pred komandom voda stajalo preko 100 novih boraca mještana koji su tražili oružje. Naoružano je svega 20 zaplijenjenim puškama, a ostali su morali čekati novi plijen. Ovaj vod je prerastao u toku jedne noći u četu sa 2 voda od po 30 partizana. Miljakovačka četa je ušla u sastav 2. bataljona kao njegova 4. četa (11,82). Tako je krajem jaunara 1942. godine u sastavu 2. bataljona bilo pet partizanskih četa: 1. četa u Palančištu, 2. četa u Vlaškovcima, 3. četa u Vojskovi, 4. četa u Klekovcima i 5. četa u Miljakovcima. Krajem januara 1942. godine u sastavu 3. bataljona bile su četiri partizanske čete: 1. četa u Verićima, 2. četa u Grabavcima, 3. četa u Turjaku i 4. četa u Marićkoj. Samo u toku januar 1942. godine formirano je pet novih partizanskih četa, tako da 2. krajiški (kozarski) NOP odred u svom sastavu ima tri bataljona sa 14 partizanskih četa: 1. bataljon pet, 2. bataljon pet i 3. bataljon četiri partizanske čete (404,355). Formiranje novih parizanskih četa uslovio je znatan priliv velikog broja novih boraca. Oslobođeno je niz sela: Čela, Saničani, Miljakovci, Gaćani, Pejići, Rakelići, Marićka, Busnovi, Krivaja i drugih na podrućju Prijedora, Sanskog Mosta, Bronzanog Majdana, Ivanjske. Do formiranja Marićke i Miljakovačke čete oslobođena teritorija Kozare pružala se na jug samo do željezničke pruge Prijedor-Banja Luka i rijeke Gomjenice. Proširena je teritorijom između Prijedora i Sanskog Mosta, Bronzanog Majdana i Ivanjske. Snage 2. KNOP odreda izbile su na rijeku Sanu, jugozapadno od Prijedora i povezale se sa snagama 1. krajiškog NOP odreda na lijevoj obali rijeke. Formiranjem Miljakovačke čete pojačana je blokada neprijateljskog garnizona u Prijedoru. Obračajući se talijanskoj vrhovnoj komandi Kajtel kaže: »Njemačka pri sadašnjoj napregnutosti svojih snaga na Istočnom frontu može na Balkanu vezati samo ograničena sredstva i mora najveću pažnju obratiti da vlada mir u predjelima važnim za njenu ratnu privredu i da ostanu osigurane saobraćajne linije. Ali se taj cilj može samo tako postići ako se sada u cijeloj Hrvatskoj provede ofanzivna akcija čišćenja, sa objedinjenim gledištima, pošto su dosadašnja iskustva pokazala da se s obzirom na prostranstvo i terenske teškoće kod pojedinih akcija postižu samo nezadovoljavajući rezultati. Vojnička sredstva za sprovođenje akcije čišćenja ove vrste pri spajanju talijanskih, hrvatskih i njemačkih sredstava stoje na raspolaganju i garantuju siguran uspjeh ako se bude radilo po jedinstvenom vojničkom i političkom gledištu. Trebalo je odrediti preduslove za sprovođenje jedinstvene akcije čišćenja, kojom se namjerava istrebljenje bandi.« Talijanska vrhovna komanda prihvatila je sugestije Kajtela. 1. februara 1942. godine Vrhovna njemačka komanda upućuje komandi Jugoistoka depešu u kojoj stoji: »Izvještaji još ne daju nade da s proljeća neće otpočeti ustanci većeg razmaha. Gubici ustanika i broj likvidiranih su suviše mali, dok je broj zarobljenih prevelik. Do sada se nije uspjelo da se ustanicima drakonskim mjerama slomi kičma. Za ovo nisu dovoljne samo vojne mjere. Primijeniti metode koje će garantovati uspjeh. U borbi ili na bojištu zarobljeni ljudi imaju se strijeljati » (293,64) 1. februara 1942. godine borci 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda minirali su most na cesti i prugu između Prijedora i Kozarca. Mineri 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda postavili su minu na prugu između Bosanskog Novog i Ravnica. Neprijateljski vojnici otkrili su minu, ali su je aktivirali prilikom demontiranja, te je poginulo nekoliko neprijateljskih vojnika. 2. februara 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda protjerali su neprijatelja koji je pokušao da prodre u selo Poljavnice i Ravnice. Zapaljena je željeznička stanica Ravni-ce i minirane skretnice. 3 februara 1942. godine borci 3. bataljona 2. KNOP odreda u zajedniei, zajedno sa pozadinskim četama, protjerali su neprijatelja koji je pokušao da zauzme selo Vrbašku. Noću između 3. i 4. februara 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda napali su željezničku stanicu Svodna, koju je branila posada 10. čete domobranskog 11. pješadijskog puka. Zarobljeno je 146 vojnika i 2 oficira. Zaplijenjeno je 130 pušaka, 7 puškomitraljeza i oko 20.000 metaka. Postrojenja na stanici su uništena, a zgrade spaljene. Porušena je željeznička pruga u dužini od nekoliko kilometara. Minirane su obalne potpore mosta na Prljubovcu. Noću između 3. i 4. februara 1942. godine borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda sa pozadinskim četama izvršiji su rušenje pruge između željezničke stanice Kozarac-Omarska, Omarska-Piskavica i Piskavica-Šušnjari, u dužini od 10 km. Minirana su 2 željezna i zapaljena 3 drvena mosta. U ovoj akciji zarobljeno je 18 neprijateljskih vojnika i zaplijenjena 2 puškomitraljeza i 18 pušaka. Zarobljeni vojnici su upoznati sa ciljevima NOB-a i pušteni kućama. 4 februara 1942. godine u selu Piskavici u zaseoku Miloševići ustaše su zaklale 54 stanovnika, od kojih je 17 spaljeno u kući. (404,391) 4. februara 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda vodili su borbu sa neprijateljem oko sela Ravnice i Poljavnice, ubili 10 neprijateljskih vojnika i više ranili. Borci 2. bataljona 2. KNOP odreda razrušili su prugu kod sela Ravnice i uništili 1 neprijateljski voz. 5. februam 1942. godine borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda odbili su napad neprijatelja iz sela Ivanjske. 5 februara l942. godine 5. četa 2. bataljona 2. KNOP odreda zauzela je rudnik u Resavcima, ubila 8 neprijateljskih vojnika, među kojima i jednog njemačkog oficira. Zaplijenjeno je 1000 kg karbita, 350 elektroupaljača i dr. (275,393). 6 februara 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda minirali su most na potoku Prljugovcu. Istovremeno je razoreno 40 m pruge između Bosanskog Novog i Ravnica. Noću između 6. i 7. 1942. godine 1. četa 2. bataljona sa komandirom Radom Kondićem izvela je uspješan i smion poduhvat. Upali su u predgrađe Prijedora na Urijama i zarobili 7 neprijateljskih vojnika sa svim oružjem. Sa njima je bio i jedan oficir koji je ostao u partizanima. (404,372) U red najvećih ustaških zločina pod Kozarom spada i likvidacija 2300 stanovnika iz Drakulića, Motika i Šargovca, sela kraj Banje Luke. (275,271). Viktor Gutić, Feliks Nedjeljski i Miroslav Filipović, poznat kao fra Majstorović, skovali su tajno plan za likvidaciju srpskog življa u ovim selima. Rano ujutro 7. februara 1942. godine pripadnici Pavelićeve tjelesne bojne, predvođeni fra Majstorovićem, opkolili su rudnik »Rekovac«, izdvojili sve Srbe i likvidirali. Klanje je vršeno po kućama, dvorištima, baštama i njivama svih ovih sela. Ubijali su krampovima, sjekirama, noževima. Vrhunac divljaštva ustaše su ispoljile prilikom ubijanja djece u Dvorištu (281), Motikama (205), u Šargovcu (52); ukupno 538 djece poklano je u jednom danu. (275,271) Miroslav Filipović, poznat kao fra Majstorović, ranije kapelan samostana u Petričevac, u kome je 1939. godine položio ustašku zakletvu, prvi je zaklao sedmogodišnje dijete Đure Glamočanima: »Ovo ja u ime boga pokrštavam izrode. Ustaše, slijedite moj put, sav grijeh primam na svoju dušu!« Majstorović će u fratarskom hobitu i ustaškoj kapi pokazati pravu fizionomiju djeco ubice nešto kasnije u logorima Jasenovac i Stara Gradiška (275,271). Župnik ustaša Vjekoslav Filipović Majstorović, sa grupom ustaša upao je u školu Mari Šunjić, učiteljici, i naredio joj da razdvoji djecu po nacionalnosti, a zatim je izvadio kamu i rekao: »Djeco, gledajte!« Počeo je klati pravoslavnu djecu. Neke je prorezao pa su stala trčati u krug i vrištati. Poluzaklanu djecu, izbezumljenu od holova, ustaše su dočekale i tukle drškama od pištolja i ubijale. Klao je i žene, a trudnicama bi rasporio trbuh ili bi ih priklao govoreći: »Neka se psi muče«. (404,415). »Veliki« župan pukovnik Aleman piše ustaškom ravnateljstvu za javni red i sigurnost: »... Jedna satnija ustaške bojne pod zapovjedništvom natporučnika Mišlova, u pratnji župnika fra Vjekoslava Filipovića, dana 7. februara 1942. godine u 4 sata ujutro zaposjela je rudnik Rakovac i poubijala krampama 37 radnika grkoistočnjaka. Nastavila je sa ubijanjem i sjekirom grko-istočnih muškaraca, žena i djece u selima Motike, gdje je ubijeno 715, Drakulić i Šargovac gdje je ubijeno 1500 osoba. Ubijanje završeno oko 14 sati. Od tada pa sve do danas ustaše prevoze hranu, stoku i pokućstvo iz kuća poubijanih u svoja skladišta...« (275,117) 7. februara 1942. godine borci 1. bataljoha 2. KNOP odreda vodili su borbu s neprijateljem koji je pokušao da prodre u selo Vodičevo i Kuljane. 7. februara 1942. godinc borci 3. bataljona 2. KNOP odreda napali su posadu u Omarskoj. Uplašeni neprijatelj istog dana je napustio Omarsku i povukao se prema Piskavici. Kakva je vojnička situacija bila na području Kozare u februaru 1942. godine najbolje svjedoči podatak da se komandant njemačkih snaga, koje su bile stacionirane u Prijedoru i rudniku Ljubiji, obratio 2. krajiškom NOP odredu sa zahtjevom da im se dozvoli slobodan prolaz do Dubice. Ovaj zahtjev upućen je od strane njemačke komande u februaru 1942. godine. Štab 2. KNOP odreda poslao je pismeni odgovor u kojem se, između ostalog, zahtijeva predaja grada Prijedora i naoružanja koje neprijatelj posjeduje, a odred će im garantovati slobodan i bezbjedan prolaz do Dubice. Poslije odgovora od štaba 2. KNOP odreda njemački komandant u Prijedoru zatražio je pomoć za izvlačenje svojih snaga iz obruča. (275,227) 8. februara 1942. godine borci 2. bataljona 2. KNOP odreda napali su neprijateljsku posadu u Rasadniku, kod Prijedora. Zarobljeno je 7 domobrana, zaplijenjeno je 7 pušaka i 1 puškomitraljez. Noću između 8. i 9. februara 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda srušili su željezničku prugu Blagaj-Ravnice. 9. februara 1942. godine borci 3. bataljona 2. KNOP odreda odbili su pokušaj neprijatelja, u jačini od 60 i ustaša da prodru u selo Krnete. Neprijatelj je imao 2 mrtva, preko 10 ranjenih. Zaplijenjena su 4 karabina i 200 metaka. Borci 3. bataljona 2 krajiškog NOP odreda odbili su napad neprijatelja koji je htio da prodre u sela Mašiće i Elezagiće. Jedna partizanska patrola u selu Rogoljima zapalila je kuću poznatog kulturbundovca Hajnriha Lamersa, u kojoj su se smještali ustaško-domobranski vojnici. Poslije podne oko 100 kulturbundovaca, obučenih u njemačke uniforme i naoružanih automatskim puškama, napalo je sela i tuklo minobacačem, ali mine nisu eksplodirale. Partizanska zasjeda dočekala je neprijatelja. U borbi su ubijena 3 kulturbundovca, a 6 ih je ranjeno. Zaplijenjena je 1 automatska puška, 1 pištolj, 16 metaka za automatsku pušku. Ranjen je 1 partizan i 1 civil. 9. februara 1942. godine borci 2. bataljona 2. KNOP odreda minirali su i srušili 3 mosta na pruzi Prijedor-Kozarac. Borci 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda prekopali su na više mjesta cestu Prijedor-Dubica i onemogućili svaki saobraćaj. Jedna patrola 1. bataljona 2. krajiškog NOP odrcda. na čelu sa zamjenikom političkog komesara bataljona, prebacila se preko rijeke Sane i uspostavila vezu sa 1. krajiškom NOP odredom. Noću izmedu 9. i 10. februara 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda mini-rali su most dug 40 m na rijeci Strigovi, na cesti Kostajnica - Bosanski Novi. Most je onesposobljen za saobraćaj. Noću između 9. i 10. februara 1942. godine jedna patrola 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda zarobila je 3 domobrana u selu Brezičanima. Zapljenjena su 2 karabina i 500 metaka. Noću između 10 i 11. februara 1942. godine Kozarska proleterska ćeta, 4. četa 2. bataljona, Marićka četa 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda napale su željezničku stanicu Omarska na pruzi Prijedor - Banja Luka. Napadom je rukovodio zamjenik komandanta odreda Josip Mažar Šoša. Veliki snijeg omeo je partizanske jedinice da se privuku i zauzmu položaje. Borba je trajala cijelu noć. Neprijatelj je dao jak otpor. Efikasnom mitraljeskom vatrom spriječio je privlačenje bombaša bunkerima. U svitanje je izdato naređenje da se napad obustavi. Ubijeno je i zarobljeno 15 neprijateljskih vojnika. Borac proleterske čete Ostoja Tukić, kad je bilo svanuće, likvidirao je dva neprijateljska bunkera i ubio 6 ustaša. Partizani su imali 2 ranjena (11,102). 11. febntara 1942. godine borci 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda minirali su i srušili most na pruzi Prijedor - Kozarac, udaljen svega 300 m od Prijedora. Porušena je pruga, posječeni su teletonski stubovi i pokidana telefonska linija na dužini od 25 km. Stubovi su podijeljeni siromašnim stanovnicima većinom da ih iskoriste za loženje vatre. Noću između 11. i 12. februara 1942. godine borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda minirali su Strižanski most na cesti Bosanski Novi - Dobrljin i saobraćaj je prekinut. Minirana je i pruga na više mjesta. Neprijateljske snage sa oklopnim vozom iz Bosanskog Novog došle su do Strižanskog mosta, izišle iz voza, bacile nekoliko mina i krenule u pljačku obližnjih sela. 12. fehruara 1942. godine borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda napali su željezničku stanicu Piskavicu, vodili borbu punih šest sati i zauzeli je. Ubijeno je 5 neprijateljskih vojnika i više ranjeno. Zarobljeno je 15 neprijateljskih vojnika. Četrnaestorici domobrana saopšteni su ciljevi NOB-a i oni su pušteni kućama. Zaplijenjeno je 15 krabina, 2500 metaka, 3 poljska telefona, 25 ćebadi, 37 šatorskih krila, 8 ranaca, 17 ćuturica, 20 porcija, 1 poljska kuhinja, 35 fišeklija, 1 pisaća mašina i 10 vagona zobi. U borbi je teže ranjen partizan Ostoja Puzić, koji je nakon 12 sati umro (\ 1,85). Uništene su sve staničke instalacije i državne zgrade u selu Piskavici (283,16). 12. tebruara 1942. godine snage 3. bataljona zauzele su željezničku stanicu Omarsku i zarobile 14 neprijateljskih vojnika, a stanicu i uređaje porušili. (275,393) Njemački bataljin u Ljubiji i Prijedoru bio je opkoljen. 12. februara 1942. godine po prvi put su opkoljeni bataljon snabdjevali iz aviona. (275,198) 12. februara 1942. godine neprijateljske snage iz Dobrljina tukle su bacačima obližnja sela. Noću između 12. i 13. februara 1942. godine borci 1. bataljona 2. KNOP odreda minirali su 9 mostića, dužine 3-6 m, na pruzi Blagaj - Prijedor. Na cesti Blagaj - Prijedor minirana su 4 mosta. Zapaljena je čuvarnica pred Prijedorom. Pokidane su telefonske veze između Prijedora i Brezičana na dužini od 2 km. 13. februara 1942. godine neprijateljska artiljerija sa položaja na Baniji tukla je položaje 1. bataljona 2. KNOP odreda, radi osiguranja opravke Strižanskog mosta. 13 februara 1942. godine osnovan je vojno-politićki kurs u Jablanici i Bistrici, a nastavio sa radom u Miloševu Brdu sa komandirom kursa Jovom Gajićem i politićkim komesarom Ademom Kovačevićem. Kurs je pohađalo 157 omladinaca. (404,458) 14 februara 1942. godine izdato uputstvo za organizovanje i rad rezervnih partizanskih četa, koje je imalo svako selo na području 2. krajiškog (kozarskog) NOP odreda. (404,499) 14. febntara 1942. godine jedna patrola 2. bataljona 2. KNOP odreda zaplijenila je imovinu Burdina na ribnjaku Saničani kod Prijedora (veće količine ribe, gasa, benzina i drugog materijala). Borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda srušili su oko 150 m »Šipadove« pruge između Bosanskog Novog i Dobrljina. Patrola 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda iz zasjede na pruzi Kozarac - Prijedor dočekala jc 50 ustaša i domobrana. Ubijen je 1 i 2 ranjena neprijateljska vojnika. Jedna patrola 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda izvršila je pretres sela Gornje Puharske kod Prijedora. Zapljenjen je 1 karabin i 30 metaka. Ta ista patrola je minirala i digla u vazduh most na pruzi Prijedor - Kozarac, koji je udaljen 200 m od stanice Kozarac. Neprijatelj je pokušao da se probije u selo Jošik i zaštiti izvoz sijena izbjeglih ustaških porodica. Borci 2. bataljona 2. KNOP odreda su ga spriječili u tome. Ubijena su 3, a ranjeno 7 neprijateljskih vojnika. Od decembra 1941. do sredine februara 1942. godine na terenu Kozare uspješno je radilo 6 vojno-političkih kurseva koje je pohađalo preko 400 omladinaca. Kursevi su održavani sve do početka ljetne ofanzive 1942. godinc. (275.338) Vrhovni štab je u februaru 1942. godine formirao Operativni štab za Bosansku krajinu i potčinio mu sve jedinicc u zapadnoj i srednjoj Bosni. Ljubija i sela prema Prijedoru bili su pod uticajem 2. krajiškog odreda (Kozarskog), dok su ostala sela prema jugu od Ljubije bila više pod uticajem 1. krajiškog NOP odreda (Grmečkog), (215,43) 16. februara 1942. godine ncprijatelj je postavio zasjedu koju je otkrila jedna patrola 2. bataljona 2. KNOP odreda i protjerala neprijatelja do Bosanske Dubice. Neprijatelj je pokušao da se probije kroz blokadu oko Bosanske Dubice, ali mu nije uspjelo. 16. februara 1942. godine Kozarska proleterska četa je izvršila pokret pravcem sela Marićka - Sovići - Kola i stigla na Krčmu, jugozapadno od Banje Luke, gdje se nalazila jedna četa boraca koji se nisu tada osjećali ni partizani ni četnici. U razgovoru sa proleterima borci ove čete izjavljali su da su za borbu protiv okupatora. Svi su bili protiv toga da se pravi razlika između petokrake zvijezde i kokarde. Ova »šarena ćeta«, kako su je proleteri nazvali, prividno je dobro primila Proletersku četu. Proleteri su maršovali od Krčme do Krupe dva dana i dvije noći po velikoj hladnoći i dubokom snijegu bez prtine i skoro bez ikakve hrane. Tek trećeg dana pred zoru četa je stigla u blizinu Krupe. Odmah je uspostavljena veza sa bataljonom »Milan Branko-vić«, koji je bio okružio Krupu. Josip Mažar Soša donosi odluku da.se neprijateljska posada u Krupi napadne i uništi. Selo Krupa branila je 22. satnija 10. pješaćke pukovnije, ojačana ustašama i oružnicima. Ukupna jačina posade iznosila je 250 vojnika. Proleterska četa napala je posadu. Posada se pri-prcmala da se povuče u pravcu Banje Luke. Četa se pojavila s pravca odakle se neprijatelj nije nadao. Ustaše su mislile da im dolazi pomoć. Kad su shvatili o čemu se radi, zahvatila ih je ta-kva panika da su mnogi u očajanju skočili u Vrbas, iz koga nijedan nije isplivao. Proleteri su poslije nekoliko časova borbe likvidirali uporište. U toku borbe neprijatelj je imao oko 70 mrtvih. Zarobljeno je 160 ustaša i domobrana. Ustaše su, zbog zločina koje su počinili, streljani, a domobrani pušteni kućama. Sve zapljenjeno oružje i ostali ratni materijal dobio je bataljon »Milan Branković«, jer je bio slabo naoružan. (11,104) Četa je prešla Vrbas na splavovima i, poslije trodnevnog boravka u selu Boćac, produžila za muslimansko selo Vranić. Muslimani su prijateljski dočekali proletere, dobro ih smjestili i nahranili. Odmah po njihovom odlasku u selo su upali četnici i zvjerski ubijali stanovništvo koje nije uspjelo da pobjegne. (11,104) U toku januara i prve polovine februara 1942. godine željeznička pruga Banja Luka - Prijedor - Bosanski Kovi - Kostajnica bila je dobrim dijelom razorena, pa je i ekspolatacija željezne rude iz Ljubije bila već tada onemogućena. U Prijedoru i Ljubiji u to vrijeme na obezbeđenju rudnika Ljubije, čiju je željeznu rudu eksploatisala Njemačka, nalazilo se 923. Landesšicen bataljon sa oko 500 njemačkih vojnika. Bataljon se našao u blokadi partizanskih snaga bez redovnog snabdijevanja i u opasnosti da bude svakog časa uništen. Snabdijevanje se vršilo vazdušnim putem. Zbog toga je štab njemačke 718. divizije odlučio da ovaj bataljon deblokira i izvuče akcijom s polja. U tu svrhu obrazovana je borbena grupa »Vute«. Borbena grupa »Vute« bila je jačine 1120 pripadnika Vermahta. U njoj je bilo angažovano oko 45 oficira, a bila je ojačana i jednim domobranskim vodom brdskih topova (65 mm), jačine oko 25 vojnika. (275,200) Grupa je imala zadatak da u Prijedor prodre iz Bosanske Dubice. U to vrijeme položaje oko Bosanske Dubice držale su jedinice 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. Pravac Bosanska Dubica - Prijedor (Kruškovac) - Hadžibair - Grabovac zatvarala je 2. četa ovoga bataljona, a pravac Bosanska Dubica - Jasenovac - Gradiška 3. četa, dok se 1. četa nalazila u rejonu Prijedora i zajedno sa četama 1. bataljona držala u blokadi ovaj grad. (293,33) Na dan početka napada, 17. februara 1942. godine na položajima na Kruškovcu (5 km južno do Bosanske Dubice) nalazila se samo jedna desetina 2. čete. Ostali dijelovi ćete dan ranije prebačeni su u rejon Prijedora radi učešća u napadu na Kozarac. 17. febrnara 1942. godine borbena grupa »Wutte« (»Vute«) krenula je iz Bosanske Dubice u pravcu Prijedora.2 1. Obrad Stisović piše: »Ovoj borbi prethodilo je pismo njemačkog komandanta iz Prijedora u decembra 1941. godine upućeno Trećoj ćeti (Karanskoj) i traicnu da im se đozvoli slobodan prolaz do Dubice. Tražili smo do Njemaca da predaju oružje i grad. Gararitovali smo slobodan prolaz pod našom zaštitom do Dubice. Ovo pismo sam ja lićno odnio u Stab Odreda. Poslije je uslijedila priprema Nijemaca i napad od Dubice Na Kruškovcu, 5 km južno od Bosanske Dubice, Nijemce je dočekala desetina Ljubana Aćimovica, putpomognuta dijelovima 3. ćete, boćnom vatrom sa Hadžibaira. Uspjela je da zadrži prednje dijelove Nijemaca i da im nanese osjetne gubitke. Vođene su žestoke borbe. U borbama ovog prvog dana poginuo je i komandant 1. bataljona 750. njemačkog puka. On je pogođen kad je izlazio na osmatračnicu. Borcima desetine Ljubana Aćimovića pao je u rafce, pored ostalog, i jedan njemački puskornitraljez »šarac«. To je prvi mitraljez »šarac« zaplje-njen od Nijemaca na Kozari. Zapljenio ga je borac Rade Gajić, zvani RONjGO* Po imenu poznatog kozarskog junaka partizana Rade Gajića zvanog »RONjGO«, koji ga je zaplijenio i njime rukovao, kozarski partizani su ovaj njemaćki puškomitraljez nazvali »RONjGO. U partizanskom groblju na Kruškovcu, među brojnim junacima Kozare nalaze se i posmrtni ostaci ovog borca. Na ploći piie: »Rade Gajić »RONjGO« 1920-1943«. Ovdje na Kruškovcu ovaj kozarski junak zarobio je prvi mitraljez »Šarac* i eto tu su kasnije sahranjeni njegovi posmrlni ostaci i njime odmah rukovao. Po njegovu nadimku ovo prvo zapljenjeno njemačko oružje ostalo je i do danas poznato na Kozari. Rade Gajić je zarobljenim mitraljezom odmah tukao njemačke položaje. Desetini Ljubana Aćimovića istog dana stigao je u pomoć jedan vod 2. čete 1. bataljona sa komandirom voda Milanom Muharemom. takođe poznatim junakom sa Kozare (293,34). Zbog nastale situacije na Kruškovcu štab Odreda je odgodio napad na Kozarac i naredio 2. četi da se odmah vrati na svoje položaje prema Bosanskoj Dubici. Usiljenim maršom u toku noći između 17. i 18. februara 1942. godine četa je, usprkos dubokog snijega i zavijenih puteva, uspjela da 18. februara stigne na Kruškovac. (293,34) Stigao je jedan vod 2. čete 2. bataljona, a poslije podne stigla su i ostala dva voda iste čete, tako da se na položaju Kruškovac poslije podne našla cijela 2. četa. Istog dana je štab 1. bataljona, po naređenju štaba 2. krajiškog NOP odreda, uputio svoju 2. četu sa zadatkom da posjedne Grabrovac, na lijevom krilu 2. čete 2. bataljona. Ranom zorom 18. februara 1942. godine Nijemci su nastojali da po svaku cijenu prodru prema Prijedoru. Vodila se ogorčena borba. Nijemci su čitav dan tukli partizanske položaje jakom artiljerijskom i minobacačkom vatrom, ali nisu uspjeli da ih zauzmu. Nijemci su pokušali smućarskim odjeljenjima da obuhvate partizanske položaje. Partizani su hrabro doćekivali Nijemce koji dolaze na skijama i ubitačnom vatrom ih odbijali ili uništavali. Neprijatelju je propao pokušaj obuhvata. Prema neprijateljskim podacima ovoga dana je poginulo oko 150 Nijemaca (11,90). Partizanima je najteže padao nedostatak municije. Do municije poginulih neprijateljskih vojnika, koji su ležali na »ničijoj zemlji«, nije se moglo doći uslijed neprijateljske vatre. Naveče, kada se borba stišala, jedna grupa boraca 2. čete 2. bataljona uspjela je da dođe do nekoliko pušaka i nešto municije. 19 februara 1942. godine borba je nastavljena pojačanim tempom. Naročito je bila aktivna neprijateljska artiljerija, kojoj partizani nisu mogli parirati svojim lakim naoružanjem. Sva artiljerijska vatra bila je koncentrisana na Kruškovac. Bio je to pravi vatreni pakao, u kojem se cijeli dan nalazila 2. četa 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. Ipak, veće gubitke nije pretrpjela zahvaljujući dubokom snijegu. Poginuo je borac Rade Makivić, a ranjeni desetar Perica Ručnov i puškomitraljezac Jovo Bijelić. Odlučnost koju su Nijemci pokazivali u naporima da zauzmu Kruškovac ukazivala je na to da imaju namjeru da dublje prodru u oslobođenu teritoriju. Zbog toga je donesena odluka da se Kruškovac napusti i da se pređe na taktiku dubinskih zasjeda. Da se ne bi dalje upuštale u frontalnu borbu, jedinice su trebale napustiti Kruškovac - Grabovac i pomjeriti se desno i lijevo od komunikacije. Borbu su nastavili sa novih položaja prepadima na bokove i pozadinu neprijatelja. 19 februara 1942. godine komandant borbene grupe »Wutte« (»Vute«) izvijestio je svog pretpostavljenog generala Fortnera da borbenom grupom, koja mu je stavljena na raspolaganje, zbog dubokog snijega neće biti u stanju izvući opkoljeni Landenšicen bataljon. 19 februara 1942. godine dijelovi 2. čete 1. bataljona povučeni su odmah, dok je 2. četa 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda ostala na položajima do 20. februara 1942. godine ujutro sa namjerom da u jutarnjim časovima prisili neprijatelja da se razvije i da mu na taj način uspori kretanje, kako bi se obezbijedilo potrebno vrijeme da se stanovništvo iz sela oko druma skloni i na taj način izbjegnu represalije od strane neprijatelja. U tom smislu izdalo je naređenje narodnooslobodilačkim odredima. Ovakvu odluku donijela je samoinicijativno komanda čete, jer su tih dana rukovodioci iz štaba Bataljona i štaba Odreda bili na oblasnoj konferenciji KPJ za Bosansku krajinu u Skender-Vakufu. Borci su prihvatili takvu odluku iako su bili iz sela koja su morala biti evakuisana u Kozaru po velikoj zimi i snijegu. Ujutro 20. februara 1942. godine 2. četa se povukla s Kruškovca u pravcu Gornjeg Međuvo-đa, ostavljajući zaštitnice koje su usporavale napredovanje neprijatelja. Povlačenjem naroda prema Kozari sva sela duž ceste potpuno su opustjela. Bilo je tužno posmatrati sa vlaškovačkih visova gomile žena, djece i staraca kako se, posrćući preko zavijenih brda, povlače u planinu Kozaru. U direktivi za borbu 718. njemačke pješadijske divizije, operativnog odjeljenja (1-a POV br. 650 - 42, od 20. II 1942. godine) stoji: »Sa svim Srbima muškarcima postupati tako kao da su uhvaćeni sa oružjem u ruci protiv nas. Srpska naseljena mjesta koja leže s obje strane nastupnog druma, ukoliko ne bi bila više potrebna za smještaj njemačkih trupa, spaliti.« 20. februara 1942. godine borbenoj grupi »Vute« dodijeljeno je pojačanje, i to: 1. bataljon 738.p.p. 718.p.d. (409 oficira, podoficira i vojnika) 2. bataljona 738.pp (280 oficira, podof. i vojnika), art.bat.668. art.div. (160 ofic, podof. i vojnika), tri radio-stanice i tri telefonska odelj. 718. ćete za vezu (15. ofic, podof. i vojnika), kolona sa konjskom vučom 6/171 (10 ofic, podpt. i vojnika), 1 /2 male kolone (5. ofic, podof. i vojnika). Ukupno je ovo pojačanje. iznosilo oko 880 oficira, podoficira i vojnika Vermahta. U ovom pojačanju bilo je angažovano oko 20 oficira, a bio je pridodat i jedan ustaški bataljon od 220 ustaša. (275,200) Na poziv Oblasnog komiteta KPJ za Bosansku krajinu, 21. februara 1942. godine počelo je prvo oblasno partijsko savjetovanje KPJ za Bosansku krajinu u Skender-Vakufu pod Čemernicom. Savjetovanju su pristustovali članovi Oblasnog komiteta, svi sekretari i neki članovi okružnih, sreskih i mjesnih komiteta, KPJ, komandanti i politički komesari NOP odreda i politički komesari svih bataljona i četa i drugi istaknutiji komunisti Bosanske krajine. Ukupno je prisustvovalo oko 200, a sa Kozare 24 delegata. Analizirana je vojno-politička situacija u jedinicama i na terenu. Pooštrena je borba protiv šovinizma i četničke izdaje. Postavljen je zadatak da se što brže sredi stanje u partizanskim jedinicama da bi se spriječilo osipanje i četnički uticaj koji je počeo na terenu srednje Bosne i u istočnom dijelu Bosanske krajine. (275,228) Preneseni su zaključci sa pokrajinskog savjetovanja u selu, Ivančićima (kod Sarajeva). Formiran je Operativni štab NOP i DV za Bosansku krajinu. Za komandanta Operativnog štaba NOP i DV za Bosansku krajinu postavljen je Kosta Nađ, Za političkog komesara Osman Karabegović, a za načelnika štaba dr Mladen Stojanović, do tada komandant 2. krajiškog (Kozarskog) NOP odreda. Zbog odlaska Mladena Stojanovića na tu dužnost, u štabu 2. krajiškog NOP odreda nastale su izmjene. Za komandanta 2. krajiškog (Kozarskog) NOP odreda postavljen je Obrad Stišović, za političkog komesara Ratko Vujović Čoče. Zamjenik komandanta bio je Josip Mažar Šoša, a zamjenik političkog komesara Dušan Misirača. Nikola Luketić je postavljen za političkog komesara 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. Savjetovanje u Skender-Vakufu završilo je 23. februara 1942. godine. Na savjetovanju 21. i 22. februam 1942. godine Branko Babič Slovenac, sekretar Okružnog komiteta partije za Kozaru, iznio je da na Kozari djeluje 26 ćelija Komunističke partije Jugoslavije, od kojih 16 ćelija u partizanskim jedinicama i 12 čelija u pozadini. Sreski komitet su formi-rani u Bosanskom Novom mjesni komiteti u Bosanskoj Dubici i Prijedoru. Na oslobođenom području Kozare djeluje 129 izabranih narodnooslobodilačkih odbora sa opštinama u Podgracima, Palančištu, Knešpolju, Moštanici, Pounju i Knežici. (404,474) Obrad Stišić piše:”Operativni štab za Bosansku krajinu, određen na samoj konferenciji bio je drugog sastava.(Kom. Mladen Stojanović, polit.kom Osman itd). Ova postavka određena je po završetku konferencije. Kosta I Lepa nisu prisustvovali konferenciji u Skender Vakufu, jer nisu stigli na nju, već su stigli u selo Agiće sutradan po završetku konferencije. Tu je donešena druga odluka.” U skladu sa pismom PK SKOJ-a za Bosnu i Hercegovinu, od 22. februara 1942. godine, na Kozari su formirane posebne partizanske ćete na Kozari bio je Vlado Pekić, a politički komesar Idriz Ćejvan (275,316). U selu Božićima, Gornjem Jelovcu, Gornjim i Donjim Orlovcima, G. i D. Garavcima, Čirkin-Polju i Baltinim Jarugama ovih dana formirani su aktivi SKOJ-a koji su brojali od 3 do 7 članova. Formirani su aktivi SKOJ-a u selima Gornje i Donje Vodičevo, Kuljane i Mravopolje. Formirani su NO odbori u selima Mljakovci, Gačani, Rakelići i Saničani. (170,651) Poslije povlačenja sa Kruškovca partizanske čete su imale prvenstveni zadatak da putetn zasjeda sprećavaju prodiranje neprijatelja prema Kozari, radi zaštite naroda u zbjegovima. Južno od ceste prema Kozari dejstvovala je 2. četa 2. bataljona, a sjeverno od ceste 1. i 2. četa 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda.

Od 21. II 1942. godine Drugim krajiškim (kozarskim) NOP odredom su komandovali: 1. Obrad Stišević, komandant; 2. Josip Mažar Soša, zamjenik komandanta; 3. Ratko Vujović Čoče, politički komesar; 4. Dušan Misirača, zamjenik političkoga komesara

Ovom grupacijom snaga, od oko 2245 oficira, podoficira i vojnika, od 23. februara 1942. godine lično je komandovao komandant 718. pješadijske divizije general Fortner sa svojim štabom iz Bosanske Dubice. (275,200) Nijemci su često vršili izviđenja sa jedne i sa druge strane ceste Bosanska Dubica - Prijedor snagama od jednog voda do jedne čete. 23. februara 1943. godine ovakva jedna izvidnica u jačini od jedne čete u selu Mlječanici naišla je na zasjedu 2. čete 2. bataljona. Poslije žestokog okršaja Nijemci su bili prisiljeni da se povuku natrag prema Grbavcima. Ubijeno je 10, ranjeno više neprijateljskih vojnika. To su bili prvi zarobljenici Nijemci na Kozari. Od ovih njemačkih zarobljenika dobijeni su precizni podaci o cilju njemačkog nastupanja prema Prijedoru i o sastavu njihovih jedinica. Tada se saznalo da je cilj ove akcije izvlačenje njemačkih snaga koje su bile u Prijedoru i Ljubiji. U ovoj borbi poginuo je Stevo Katić. Prilikom povlačenja Nijemci su sa sobom odveli nekoliko seljaka iz Meduvoda, medu kojim Nikolu Jajčanina, Savka Grujića, Jovana Jajčanina i dr., koji nisu uspjeli da izbjegnu od svojih kuća. Iste noći Nijemci su ih poubijali. O ovome zločinu ostalo je traga i u zapljenjenoj ustaško-domobranskoj arhivi. Tako se u depeši 718. divizije, od 24. februara 1942. godine, upućenom njemačkom generalu u Zagrebu i višoj komandi LXV, o tome kaže: »Među neprijateljskim gubicima od 21 mrtvog nalazi se i 14 streljanih zbog osvete. . .« 24 febmara 1942. godine 2. četa 1. bataljona sačekala je u zasjedi u selu Brekinji (sjeverno od ceste) jednu izviđaćku grupu iz njemačkog uporišta Milića Gaj. Ubijen je jedan njemački oficir i nekoliko vojnika. Zaplijenjeno 2 puškomitraljeza, 6 pušaka, 600 metaka. (404,381) Prilikom juriša poginuo je puškomitraljezac Dragutin Muharem i borac Dušan Graovac. 26 februara 1942. godine u 19,30 časova prednji odred borbene grupe »Vute« (jedna četa 1. bataljona 750 pp sa vodom inžinjerije) probio se u Prijedor. Tako je od 17. do 26 februara 1924. godine izvedena operacija dijelova 718. i 704. pješadijske divizije u cilju deblokade njemačke posade u Prijedoru i Ljubiji (923. Landesšicen bataljona). Nijemcima je bilo potrebno 9 dana da pređu put od Bosanske Dubice do Prijedora u dužini od 34 km. Tako se uz stalan otpor 2. krajiškog NOP odreda u vrlo teškim vremenskim uslovima njemačka borbena grupa »Vute« probila do Dubice do Prijedora. Da bi Nijemci obezbijedili povratak iz Prijedora, svoje snage su rasporedili pored ceste Bosanske Dubice - Prijedor posjedajući visove koji su obezbjeđivali pojas širine 6-8 km. 26 februara 1942. godine raspored ove njemačke grupacije »Vute« bio je sljedeći: srednji dijelovi nalazili su se u Prijedoru, a glavnina 750. puka u marševskoj koloni od kote 144 do Prijedora; sjeverno od ceste u rejonu Goca bio je 1. bataljon, a u rejonu sela.Grbavci 2. bataljon 738. puka sa jednom isturenom četom u selu Agincima; 1. i 3. baterija u rejonu kote 144, a 2. baterija 668. artiljerijskog diviziona u Bosanskoj Dubici; 3. baterija 654. diviziona u selu Grbavci. Ovakav raspored divizije sa tri jaka uporišta u međuprostoru između Bosanske Dubice i Prijedora obezbjeđivao joj je kontrolu ceste i okolnog terena. (293,35) Raspored snaga 2. krajiškog NOP odreda 26. februara 1942. godine bio je sljedeći: 1. bataljon 2. krajiškog NOP odreda zauzimao je položaje zapadno od ceste Bosanska Dubica-Prijedor do Bosanskog Novog i Bosanske Kostajnice, oslanjajući se na Karan, Pastirevo i Balj i stalno rušeći prugu Prijedor-Bosanski Novi-Bosanska Kostajnica-Slunj; drugi batlajon 2. krajiškog NOP odreda zauzimao je položaje istočno od ceste Bosanska Dubica-Prijedor, oslanjajući se na Kozaru i Prosaru; 3. bataljon 2. krajiškog NOP odreda je napadao komunikaciju Bosanska Gradiška-Banja Luka. Prema izvještajima njemačkih komandi, u borbama od 17. do 26. februara 1942. godine od Bosanske Dubice do Prijedora Nijemci su imali 146 izbačenih iz stroja, među kojima 34 poginula i 48 ranjenih vojnika i oficira. O teškim borbama i gubicima komandant 718. njemačke divizije je u izvještaju napisao: »... 1942. gddine u mjesecu februaru bila je akcija za oslobođenje jednog našeg bataljona u Prijedoru. I tu su s nama išli domobrani i ustaše. Akcija je uspjela i bataljon je oslobođen. Borbe su bile oštre i imali smo velike gubitke...« U izvještajima se mogu naći podatak da je preko 200 Nijemaca ranjeno i ubijeno, među kojim je na Kruškovcu kod Bosanske Dubice ranjen i jedan od komandanata po imenu Hofman. Zaplijenjen je veliki broj pušaka i preko 20 puškomitraljeza. Činjenica je da je njemačka 718. divizija u borbama na Kozari pretrpjela gubitke u tolikoj mjeri da je njena ubojna moć prilikom proljetnih operacija u istočnoj Bosni bila znatno oslabljena, ne samo zbog izgubljenih vojnika, nego još više zbog velikog broja promrzlih i iscrpljenih vojnika i oficira. Prema dokazima boraca 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda, u ovim borbama je poginulo i ranjeno oko 300 neprijateljskih vojnika. Zaplijenjeno je 30 karabina, 3 mitraljeza »šarca«, nekoliko automata, pištolja, municije... Jedinice 2. krajiškog odreda su imale oko 20 mrtvih i ranjenih boraca. Neprijateljske snage ubijale su uhvaćene stanovnike i palile kuće i sela kud su prolazili.

Kad su prodrli u Prijedor, Nijemci su se uvjerili da se u njemu ne mogu zadržati i da ne mogu obezbijediti eksploataciju gvozdene rude iz Ljubije, što je bio glavni razlog za preduzimanje ove operacije njemaćkih snaga na tlu zapadne Bosne. Gvozdenu rudu iz Ljubije, tako potrebnu njemačkoj ratnoj privredi, morali su transportovati na preradu u željezare željezničkom prugom Prijedor-Bosanski Novi-Sunja. Ali, tu su prugu partizani skoro neprekidno držali u prekidu. Popravka i održavanje pruge iziskivali su znatno veće snage nego su njemačke i ustaško-domobranske vojne vlasti mogle da stave na raspolaganje. Uvidjevši da bi to bio »sizifovski posao«, Nijemci su odlućili da napuste Prijedor i Ljubiju. Partizani Kozare su u januaru i februaru 1942. godine ubili i teško ranili 2100 neprijateljskih vojnika, koji su kao takvi izbačeni iz borbenog stroja bez povratka. Zarobljeno je preko 2000 neprijateljskih vojnika. Zarobljeni domobrani i žandari su pušteni iz zarobljeništva, a neprijatelj ih je ponovo naoružavao i upućivao u borbu protiv partizana. Tako je ubijenih, teško ranjenih i zarobljenih bilo oko 4100 vojnika. Zbog jake aktivnosti partizana na Kozari neprijatelj je morao stalno angažovati od 10 do 15000 vojnika. Za vrijeme tri ofanzive angažovao je više od 15000 vojnika. Krajem februara 1942. godine napušta Ljubiju 700 njemačkih vojnika. Čuvanje rudnika preuzela je skupina od 120 domobrana. Februara 1942. godine, po naređenju štaba 2. bataljona 2. KNOP odreda, Bora Baroz formira bolnicu u selu Vojskova, u kući Janka Međeda. U toj bolnici je radila i Soja Mrkšić. I ova bolnica je u toku ofanzive evakuisana na Pogleđevo. (275,460) Istovremeno je formirano nekoliko bolnica' na terenu Kozare, kao što su: Prosja, pri štabu 2. KNOP odreda, sa 20 ležaja; bolnica 3. bataljona u selu Jablanici i bolnica 4. bataljona u zaseoku Rajkovići kod Kozarca, sa kapacitetom 30 kreveta. (275,480) Obrad Stišović piše: »Zvali smo ih ambulante. To su, u stvari, i bile. Njih je počeo formirati Moric Levi po nalogu Mladena. Bolnica na Vitlovskoj je bila prava bolnica.«

Opštinski narodnooslobodilački odbori na području Kozare izabrani su početkom januara, negdje krajem februara, a negdje početkom marta 1942. godine. Neki autori navode da je na području ratnog sreza Prijedor izabran prvi narodnooslobodilački odbor za Opštinu Palančište u selu Božićima, u martu 1942. godine. Na čelu opštinskih NO odbora bili su komandanti opština. Prvi komandant opštine Palančište bio je Boško Simatović. (275,502) U sastavu sanske opštine ušla su sela: Gornja i Donja Dragotinja, Marini, Brezičani, Jutrogošta i Crna Dolina. Prvi komandant Sanske opštine bio je Rade Kantar. (275,502) U martu 1942. godine formiran je Opštinski NOO u Omarskoj čiji je prvi komandant bio Branko Obradović. (275,502 ili 283,22) Opštinski NOO-i se formiraju i na drugim područjima ratnih srezova Kozare. Na području Bosanske Dubice su bile opštine: Kostajnica, sa komandantom Dušanom Stojnićem; Knežica, sa komandantom Žarkom Bućmom; pounjska opština, sa komandantom Mirkom Bižićem; Kne-žopoljska, sa komandantom Miloradom Miljatovićem; Moštanička opština, sa komandantom Miloradom Ježicom. (275,502).* Na kozarskom području sreza Bosanski Novi bile su u to vrijeme četiri opštine, i to: ravnička (kotnandant Relja Goronja), dobrljinska (komandant Mirko Malbašić), svođanska (komandant Dragan Vujanović) i radomirovačka koja je nešto kasnije formirana (aprila 1942.) sa komandantom Mirkom Anićem. Ubrzo je došla direktiva da se na čelu opština ne zovu komandanti nego predsjednici. (275,502). Tako se u nekim podacima na području Kozare spominje čak 14 opština. Navedenom se dodaje Orahova, Podgraci, Bistrica, a negdje se spominje da je sjedište opština u Kuljanima, Žuljevici, Dvorištu, Međuvođu itd. Nijemci su preduzeli detaljne mjere za prikupljanje podataka o snagama i rasporedu jedinica 2. krajiškog odreda, kao i o političkoj situaciji i raspoloženju naroda na slobodnoj teritoriji Kozare. Pored postojećih ustaških obavještajnih punktova, početkom marta 1942. godine Nijemci su formirali svoje obavještajne centre u Banjaluci, Prijedoru, Kostajnici, Bosanskoj Dubici i Bosanskoj Gradišci. Ovim obavještajnim punktovima rukovodili su iskusni njemački vojni obavještajci, opremljeni radio-stanicama i drugim tehničkim sredstvima obavještavanja. (293,78) Nijemci su preduzeli i druge preventivne mjere da bi prikrili koncentraciju svojih snaga i njihovo dovođenje na polazne položaje za napad. Pored ostalog hapsili su i odvodili u koncentracione logore sva lica za koja se sumnjalo da rade za partizane. Tako su u Bosanskoj Dubici pohapsili gotovo sve prosvjetne radnike i druge napredne građane, kao i partijske aktiviste Osmana Zubovića, Ahmeta Čelaka i druge. Slične mjere preduzeli su i u Banjaluci, Prijedoru, Bosanskom Novom i Kostajnici. 1 marta 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda porušili su prugu Dobrljin — Strižanski most u dužini od 400 m. Borci su pokušali da uđu u selo Šurkovac, ali su dočekani puščanom vatrom iz sela. Poginuo je jedan borac. Borci 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda minirali su most na cesti Prijedor — Kozarac. Pozadinske čete, uz zaštitu boraca 2. bataljona 2. KNOP odreda, posjekle su i oborile više staba-la preko ceste Prijedor-Bosanska Dubica. Jedna patrola 3. bataljona 2. KNOP odreda ušla je u selo Šimići, koja je iz sela dočekana puščanom i mitraljeskom vatrom. U toj borbi ubijena su 4 i ranjeno 7 ustaša. Ranjene su i 2 žene. Partizani nisu imali gubitaka. 2 marta 1942. godine izvedena je jedna od najuspješrnjih akcija iz zasjede u borbama sa 718. njemačkom divizijom. Patrola od 19 njemačkih vojnika sa komandirom 7. čete 2. bataljona 738. njemačkog puka ujutro je krenula iz uporiSta u selu Garevcima i naišia na zasjedu boraca 2. čete 2. bataljona 2. KNOP odreda kod škole u selu Međuvođu. Na drugom mjestu piše kod crkve u selu Uremovcima. Vod u zasjedi bio je pod komandom Dragutina Ćurguza. Ovih 19 neprijateljskih vojnika partizani su pustili blizu i prvim plotunom ubili 16 na čelu sa vođom patrole kapetanom Fervisterom (Vemuste) i dva podoficira. Svega 3 neprijateljska vojnika uspjela su da pobjegnu. Zaplijenjena su 2 puškomitraljeza »šarca«, 2 mašinke (automata), 8 pušaka, 4 pištolja i dosta municije, 3 dvogleda, 3 foto-aparata... Borci partizani nisu imali gubitaka. Ovo je bila dobro pripremljena zasjeda blizu neprijateljskog uporišta. (293,37 i 11,92) 2 marta 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog odreda u Mlječanici su dočekali neprijateljsku kolonu i ubili 15 neprijateljskih vojnika, a veći broj ranili. U borbi su ranjena 2 borca 1. bataljona. Borci 1. bataljona 2. KNOP odreda dočekali su neprijateljsku patrolu od 25 vojnika. Ubijen je 1 i teško ranjena 3 neprijateljska vojnika. Borci 1. bataljona 2. KNOP odreda postavili su minu na pruzi Dobrljin-Strižanski most. Neprijateljska patrola, jačine 7 vojnika sa oficirom, otkrila je minu i sakupila se da je demontira. Borci iz zasjede minu su upalili električnim putem pa je mina raznijela neprijateljske vojnike i oficira. Borci 1. bataljona razorili su prugu između Blagaja i Bosanskog Novog. Sukobili su se s neprijateljem kod Blagaja i nanijeli mu velike gubitke. 2 marta 1942. godine poslije podne u Opatiji je počelo pregovaranje između njemačkih, italijanskih i ustaško-doraobranskih prestavnika o preduzimanju akcije protiv partizana na Kozari. Drugog i 3. marta 1942. godine na sastanku u Opatiji sa njemačke strane prisustvovali su general Kuntze. zapovjednik njemačkih snaga za jugoistok, general Vader, glavnokomandujući za Srbiju, general Gleize von Horstenau, njemački vojni predstavnik pri ustaškoj vladi, general Rintilen, njemački vojni predstavnik pri talijanskoj vrhovnoj komandi; sa talijanske strane ge-neral Ambrozio, načelnik generalštaba talijanske vojske, general Gandini, iz italijanske vrhovne komande, i u ime ustaško-domobranske komande general Laha. (293, 159) Njerački general Kuntze rekao je da partizansko žarište na Kozari ugrožava glavnu saobraćajnicu koja vodi prema istoku i opstanak Nezavisne Države Hrvatske. Rudnik Ljubija je važan objekat za njemačku ratnu privredu, ali je paralizovana zbog akcija partizana s Kozare. marta 1942. godine sastanak u Opatiji je nastavljen. Na njemu su prisustvovali njemački general Kuntze, italijanski Ambrozio i ustaško-domobranski Laha. (293,62) Sporazum u Opatiji nazvan je »Opatijski protokol«, sačinjen u 12 tačaka. Za operacije protiv partizana predviđene su snage od 1 njemaćke i 3 talijanske divizije, sa jačim vazduhoplovnim snagama i 8-10 ustaških bataljona. Čišćenje bi se izvodilo u dvije etape: u istočnoj, a potom u zapadnoj Bosni. Početak operacije dogovoren je za 30. aprila 1942. godine. U sporazumu je unijeta odredba o zabrani pregovaranja i sa partizanima i sa četnicima. Predviđen je jednoobrazan postupak prema ustanicima i prema stanovništvu u području obuhvaćenom operacijama. (293,62) Tako je 3. marta 1942. godine u Opatiji na sastanku predstavnika generalštabova Njemačke, Italije i NDH donesena odluka da se na proljeća uništi 2. krajiški NOP odred i da uguše poznato žarište pokreta na Kozari. (275,505) 3 marta 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda minirali su 3 mosta na pruzi Brezičani-Prijedor. Borci 5. čete 1. batajona 2. krajiškog NOP odreda ušli su u selo Šurkovac kod Ljubije. Borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda vodili su borbu i odbili neprijatelja koji je bio prodro u selo Jurkovicu, gdje je opljačkao i zapalio 7 kuća. Ubijena su 2 neprijateljska vojnika i nekoliko ranjeno. Noću između 3. i 4. marta 1942. godine borci 3. bataljona 2. KNOP odreda napali su neprijateljsko uporište u Kolonija Dubravi. Borba se vodila 6 časova dok je uporište zauzeto. Selo je spaljeno kao neprijateljsko uporište. Zarobljeno je 13 domobrana. Zaplijenjeno je 12 karabina, 2 puškomitraljeza i nešto municije. U ovoj borbi lakše su ranjena 3 borca, 3. bataljona. Iste noći izvršen je napad na neprijateljsko uporište između Kolonija Dubrave i 15 kilometra. Neprijatelj se izvukao ostavivši nešto opreme i municije. 4 marta 1942. godine štab 2. krajiškog NOP odreda piše: »Stanovništvo odobrava našu borbu protiv okupatora i pomaže naše partizane na svakom koraku.« (275,302) 4 marta 1942. godine desetina boraca 1. bataljona 2. KNOP odreda iz zasjede je dočekala patrolu od 18 neprijateljskih vojnika i tom prilikom ubila 5 i zarobila 7 neprijateljskih vojnika. Zaplijenjeno je 6 karabina, 1 puškomitraljez, 800 metaka i 18 šanžera za puškomitraljez i 1 bombu. Partizani nisu imali gubitaka. Borci 1. bataljona 2. KNOP odreda napali su 10 kola koje je pratilo 20 njemačkih vojnika. Ubijeno je i ranjeno nekoliko njemačkih vojnika. Borci 3. bataljona 2. KNOP odreda odbili su neprijatelja koji je pošao u selo Busnove radi pljačke. Rade Bašić piše: »U jedinicama 4. krajiškog odreda osjećala se sve veća aktivnost pročetničkih elemenata. Trebalo je preduzeti potrebne mjere da se te jedinice učvrste, jer su njihov moral i jedinstvo bili ozbiljno poljuljani. Početkom marta 1942. godine u tom cilju krenuli su Kosta Nađ i dr Mladen Stojanović, načelnik Operativnog štaba za Bosansku krajinu sa Kozarskom proleterskom četom u selo Lipovac, gdje se nalazila četa Laze Tešanovića, koja dotada nije nigdje otvoreno istupala protiv partizana. Proleteri su maršovali bez potrebnog obezbjeđenja. Kada je kolona stigla u neposrednu blizinu lipovske škole, četnici Laze Tešanovića otvorili su na nju vatru sa svih strana. Iako su bili u vrlo teškoj situaciji, proleteri su 5. marta 1942. godine prihvatili ovu neravnu borbu i junački izdržali punih 12 sati. Oni su odbili više uzastopnih četničkih juriša pri čemu su imali 13 mrtvih i 8 ranjenih boraca. Između ostalih poginuli su poznati borci sa Kozare: Mirko Burazer, Smajo Ališić, Petar Bundalo, Aleksa Đenadija, a ranjeni su dr Mladen Stojanović, Mihajlo Gačić, Milan Budimir, Pero Stojnić, Braco Bijelić, Mile Mećava i Simo Ivanović, komandir čete. Tek kada je pala noć, četa je uspjela da se izvuče iz borbe i prebaci u selo Čelinac.« (11,105) Ranjenog dr Mladena Stojanovića drugovi su smjestili u bolnicu sela Jošavka. I tako je 5. marta 1942. godine došlo do otvorenog oružanog sukoba između Kozarske proleterske čete i četnika Laze Tešanovića na Lipovcu. Bilo je i prije ovog oružanog sukoba četničkih grupa na terenu sela Buletić, Pribinić, Vlaić, Čečova i dr. U martu je došlo do otvorene izdaje četnika. Tad se počinju nizati pučevi u četama 4. krajiškog NOP odreda (Pribinić, Buletić, Blatnica, a docnije i Jošavka). Osipanje jedinica bilo je svakodnevno. Mnogi borci odlaze kućama da bi se kasnije pasivizirali ili pristupili četničkim jedinicama. Preduzete su mjere radi sređivanja stanja na terenu. Kozarčani su od svojih snaga odvojili i slali pomoć 4. krajiškom NOP odredu da savlada nastale teškoće. Dok je 2. krajiški NOP odred u to vrijeme izvodio neobično znaćajne podvige, u 3. i 4. krajiškom NOP odredu četnici su vršili pučeve. Po ocjeni Operativnog štaba za Bosansku krajinu, u to vrijeme 2. krajiški NOP odred je bio u vojno-političkom pogledu među prvima na području zapadne Bosne. 5 marta 1942. godine 2. krajiški narodnooslobodilački partizanski odred od naoružanja ima: 1600 pušaka, 50 puškomitraljeza, 11 teških mitraljeza i 4 bacača mina. (404,479) 5 marta 1942. godine Operativni štab NOPO za Bosansku krajinu dostavio je izvještaj Glavnom štabu NOPO i DV Bosne i Hercegovine o razvoju ustanka na teritoriji Bosanske krajine od prvih dana ustanka jula 1941. godine pa do februara 1942. godine. U izvještaju su dati podaci o razvoju svih pet KNOP odreda, a za 2. krajiški NOP odred data je najviša ocjena koja se navodi. O tome se, pored ostalog, kaže: »... Drugi krajiški narodnooslobodilački partizanski odred (kozarski) po teritoriji je najmanji, ali je vojnički najaktivniji i politički najzdraviji, što se može vidjeti iz njegovih biltena. Ovaj odred za nepuna dva mjeseca (januar i februar 1942. godine) udvostručio je svoje snage i naoružanje. Ovaj odred je izolovan i izložen jakim koncentričnim napadima neprijatelja. Osim toga, u tom kraju ustanak je bio u rukama naših partijskih drugova. Među oružanim ljudstvom, iako politički još sirovim, nije prodrla četnička propaganda, jer je od prvog dana povedena borba protiv četničke politike u vojsci i ustanku, prvog dana počelo je čišćenje vojnih jedinica od tih elemenata. Onemogućeno je stvarnje vojnočetničkih formacija, iako su u tome pravcu radili izvjesni elementi (na Balju). Politički rad bio je savjesno organizovan u četama i njemu sc posvećivala naročita pažnja. Prva četa oko Kostajnice, Dubice, Prijedora, Novoga, Balja, Dobrljina, Gradiške organizovali su naši partijski drugovi... Kozarski odred čini pozitivan uticaj na čete 4. odreda oko Prnjavora i Crnog Vrha. Ovaj ored prebacuje svoje snage preko pruge oko Jelićke, Piskavice, pa prema Bronzanom Majdanu. Jedna četa ovog odreda logoruje već u Jelićkoj i tamo ima direktan dodir sa četama Manjačkog bataljona 4. krajiškog NOP odreda. Ovaj odred pruža svoje snage preko Miljakovca i Rosovaca ispod Prijedora i vojnički sarađuje sa sanskim bataljonom. Vojnici ovog odreda primjer su discipline i pravog partizanskog odgoja. Pravilnom politikom u prvim danima ustanka prema muslimanskim seljacima pridobili su kozarski muslimanski živalj uza se. Ne samo da je razvijena politička saradnja između Muslimana i kozarskih partizana nego ima slučajeva da i muslimanski seljaci ulaze u partizanske čete (iz Kozarca)...« Moralno-političko jedinstvo naroda na području Kozare i jedinica 2. krajiškog NOP odreda postignuto je požrtvovanim i pravilnim političkim radom Okružnog komiteta KPJ za Kozaru, Okružnog komiteta SKOJ-a i štaba 2. krajiškog NOP odreda. Na području Kozare već od prvih dana borbe formirane su partijske ćelije, aktiv SKOJ-a, izabrani seoski NOO i formirane pozadinske čete. Po selima su održavane konferencije i narod je upoznavan sa ciljevima NOB-a i značajem borbe protiv neprijateljske propagande i špijuna koje je neprijatelj ubacivao, kao i sa značajem uništenja nekoliko četničkih elemenata odmah prvih dana borbe. Zbog toga okupator nije uspio prodrijeti pomoću četničkih elemenata na kozarsko područje radi slabljenja i razaranja snaga odreda i jedinstva naroda. Štab ovog odreda držao se za vrijeme borbe pravila partizanskoga ratovanja, vršeći akcije danonoćno. i ne držeći se fronta, (293,42) 5 marta 1942. godine oko 150 ustaša, domobrana i Nijemaca prodrlo je u selo Brezičane i zapalilo oko 50 kuća. Borci 1. bataljona protjerali su neprijatelja. Borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda napali su njemačku komoru na cesti Dubica-Prijedor. Pobijeni su konji i 7 vojnika koji su bili u pratnji. Borci 1. bataljona 2. KNOP odreda u zasjedi s obje strane ceste u rejonu kote 265 m (Planinica) na cesti Bosanska Dubica-Prijedor dočekali su kolonu od oko 60 neprijateljskih vojnika. Poginulo je 13, a ranjeno preko 20 neprijateljskih vojnika. Zaplijenjena su 2 puškomitraljeza, 25 pušaka, veća količina municije i ručnih bombi. U ovoj borbi poginuo je jedan borac partizan, a 4 su lakše ranjena. U selu Volaru domaće ustaše napale su jednu patrolu 1. bataljona 2. KNOP odreda. Partizani su razbili neprijatelja koji se povukao sa više mrtvih i ranjenih. Borci 3. bataljona 2. KNOP odreda napali su neprijateljsku stražu kod Bronzanog Majdana. Ubijen je 1, a 9 domobrana je zarobljeno. Zaplijenjeno je 10 pušaka, oko 500 metaka i 4 bombe. Partizani nisu imali gubitaka. Borci 3. bataljona 2. KNOP odreda odbili su pokušaj neprijatelja da prodre u selo Piskavicu radi pljačke. Ubijen je 1 domobran. Neprijateljska artiljerija tukla je selo uz cestu Dubica-Prijedor, kao i položaje 2. bataljona. 6 marta 1942. godine borci 3. bataljona 2. KNOP odreda su u borbama sa neprijateljem zarobili 11 domobrana, zaplijenili 8 karabina, 7 bombi, 720 metaka, 1 poljski telefon i dvije rezervne cijevi za puškomitraljez. Partizani nisu imali gubitaka. U toku 4, 5. i 6. marta 1942. godine neprijatelj je često napadao sektor 2. bataljona, ali je svaki put bio odbijen sa gubicima. Noću između 6. i 7. marta 1942. godine borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda izvršili su pretres sela Batra, kod Bos. Gradiške. Borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda napadali neprijateljske posade u selima Laktašima, Jablanu, Topoli i Šimićima. 7. marta 1942. godine borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda izvršili su napad na neprijateljsko uporište na 15 kilometru i zarobili 3 domobrana i zaplijenili 2 karabina. Nestao je 1 borac partizan. Treći bataljon 2. krajiškog NOP odreda izvršio je pretres sela Mičija gdje je došlo do borbe sa neprijateljem. 7 i 8. marta 1942. godine pri štabu 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda u sali Radničkog doma u Gornjim Podgracima održana je prva okružna konferencija SKOJ-a za Kozaru. Konferenciji je prisustvovalo oko 100 delegata skojevskih organizacija iz svih ratnih srezova Kozare i iz odreda i trajala je dva dana. Konferenciji su prisustvovali Mile Perković, član Pokrajinskog komiteta SKOJ-a za Bosnu i Hercegovinu, Branko Babić, sekretar okružnog komiteta KPJ za Kozaru, i Ratko Vujović Čoče, član štaba Odreda. Referat je podnio Vladimir Nemet Braco, sekretar OK SKOJ-a. Na konferenciji je izabran Okružni komitet SKOJ-a za Kozaru. Ova konferencija je podstakla dalje širenje omladinske organizacije na Kozari. Prenesene su direktive za formiranje organizacija NOSO BiH. Ovo je bio značajan događaj za dalju mobilizaciju omladine u borbi protiv fašizma i njegovih slugu, ustaša i četnika. (275,343 i 339) Na ovoj konferenciji po prvi put su se sreli i našli na okupu mnogi istaknutiji skojevski rukovodioci sa terena Kozare. Tad je Kozara imala mnogo aktivnih omladinskih rukovodilaca od kojih ćemo nabrojiti samo neke: Brane Prokopić, Mirko Marijanović, Anđa Knežević, Mladen Oljača, Dušan Vidović Dule, Božo Dimitrijević, Desa Batoz, Miša Perović, Tošo Dragišić, Radosava Tica, Dušanka Ostojić, Mira Kaus, Radovan Makić, Mara Strika, Anka Marijanović, Mira Šinik, Duško Vujanović, Anđa Kerkez i niz drugih. (293,40) Kozara je u ovo vrijeme imala masovnu i dobro organizovanu omladinsku organizaciju. Jedinice 2. krajiškog NOP odreda u to vrije-me su imale na desetine istaknutih bombaša, puškomitraljezaca i nezamjenjivih kurira iz redova skojevske omladinske organizacije. Poznati su kozarski kuriri: Marko Bućma, Husein Hatipović, Gojko Šiljegović, Gojko Kusonjić, Milinko Knežević, Dragoljub Aleksić Beba, Tošo Dragišić, Vladimir Celica, Đurica Pavić i mnogi drugi. Poznati su kozarski bombaši i puškomitraljesci: Matijaš Ostoja Sabotaža, Simo Mrđa, Marko Tomaš, Uzeir Zubović, Milinko Knežević, Dragan Mačak, Omer Memić, Mirko Stojanović, Čedo Milošević, Jovo Biga, Stojan Grujičić, Jaruga, Branko Gavrilović, Dragomir Muharem, Ljuban Trivić, Perica Burazer, Ljuban Bosančić, Ljuban Bosiočić i drugi. (293,40) Omladina Kozare primjeran je nosilac bratstva i jedinstva naših naroda i narodnosti i nerazrušivi bastion na ovom osjetljivom mozaiku vjerskih i nacionalnih suprotnosti. Noću izmedu 7. i 8. marta 1942. godine 3. i 5. četa, ojačane vodom 2. čete i 2. bataljona 2. kra-jiškog NOP odreda, izvršile su napad na neprijateljsko uporište Hadžibair, 2 km istočno od Bosanske Dubice. Borba je trajala više od 1 sata. Ubijeno je 15 ustaša i domobrana, a zarobljeno 15 domobrana i 5 ustaša. Zaplijenjeno je 30 pušaka, 3 puškomitraljeza i 3000 metaka i drugog materijala. Zarobljeni domobrani upoznati su sa ciljevima NOB-a i pušteni kućama. Ustaše su, po izvršenoj istrazi, osuđeni i strijeljani. U ovoj borbi partizani su imali 3 poginula i 3 ranjena borca. (293,37) 8 marta 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda odbili su napad ustaša iz Blagaj Japre. Neprijatelj je imao 2 mrtva i 3 ranjena. Borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda odbili su napad neprijatelja na selo Krivaju i nanijeli mu gubitke. U Ljubiji i Prijedoru neprijatelj je doveden u bezizlaznu situaciju. Partizani su stalno rušili prugu između Prijedora, Bosanskog Novog, Bosanske Kostajnice i zauzimali brojne željezničke stanice. 8 marta 1942. godine kotarski predstojnik Bitarajac piše: »Posljednjih dana mjeseca veljače, jedinice njemačke vojske probile su se od Bosanske Dubice, prema Prijedoru. Osmog ožujka dio njemačkih snaga otišao je u rudnik Ljubiju, pokupio i odveo iz rudnika pripadnike svojih jedinica i članove njemačke narodnosne grupe. Kada su kretali iz Ljubije, zapovjednik ove njemačke jedinice, dao je da se zapali eksploziv koji se nalazio u podzemnom skladišlu. Uništeno je 50.000 kg eksploziva, čime su razrušena okna rudnika i nanesena ogromna šteta rudničkim napravama. Za vrijeme dok su bile njemačke snage u Prijedoru, opravljen je izvjestan dio pruge prema Brezičanima. Kada su njemačke jedinice napustile Prijedor i Ljubiju ostale su da brane samo hrvatske snage. Tim povodom nastala je panika kod stanovništva i vojske. Nadalje, daljni opravak pruge potpuno je obustavljen, zbog stalnog napada komunista i daljnjeg rušenja...« (275,394) 9. marta 1942. godine iz zasjede borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda otvorili su vatru na 3 automobila na cesti Dubica-Prijedor. Automobili su uništeni. Ubijena su dva vojnika i dva ustaška funkcionera, advokat Pinter iz Prijedora i inženjer Pavičić iz Ljubije. Ranjen je ustaški tabornik iz Ljubije Hikl. Druga zasjeda otvorila je vatru na neprijateljsku kolonu. Ubijena su dva neprijateljska vojnika i više ranjeno. Borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda vodili su borbu i odbili neprijateljski napad na selo Busnove. Zarobljen je 1 domobran i zaplijenjen 1 karabin sa 150 metaka. 10 marta 1942. godine zasjeda 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda u Ravnom Gaju zaplijenila je 6 kola sa 6 pari volova koji su vozili namirnice za Nijemce u Bosansku Dubicu. Borci 1.bataljona 2. krajiškog NOP odreda srušili su oko 850 m željezničke pruge između Bosanskog Novog i Blagaja. Pet boraca 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda odbilo napad 60-70 ustaša iz Suhače. Ubijena su 2 neprijateljska vojnika i više ranjeno. Borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda odbili su napad neprijatelja na selo Piskavicu. U Bistrici je počeo rad vojno-politički kurs omladine. Kurs je pohađalo oko 70 mladića. U Vojskovi je organizovana ženska radna grupa. Nijemci su odlučili da napuste Prijedor i Ljubiju, a u tim mjestima da ostanu ustaško-domobranske jedinice. General Vader, komandujući general i komandant u Srbiji (koji je bio ovlašćen da rukovodi operacijama u NDH), morao je izvijestiti generala Kunca, komandanta oružanih snaga na jugoistoku, da se odustalo od namjere »da se, u nastavku operacije Prijedor, pod borbom oslobodi željeznička pruga Prijedor-Bosanski Novi, jer su snage bile slabe, a transportovanje od Bosanskog Novog nije bilo moguće zbog porušene pruge.« Nijemci su najprije iz Prijedora i Ljubije evakuisali u Dubicu 85 folksdojčera, 88 njemačkih žena i 65 djece. U rudniku Ljubiji uništili su 50.000 kg eksploziva, centralno skladište i rudničke instalacije i opljačkali sve što su mogli. Pošto su prethodno razrušili rudnik željeza u Ljubiji i evakuisali njemačke porodice, njemačka 718. pješadijska divizija i 923. Landesšicen bataljon otpočeli su napuštati Prijedor i Ljubiju. Povlačenje je počelo 10. marta 1942. godine i trajalo je 3 dana do Bosanske Dubice. 11. marta 1942. godine Nijemci vode žestoke borbe i u povlačenju nastoje da izvuku svoje opkoljene snage iz Prijedora i Ljubije. Ustaše i domobrani nastoje da u svojim rukama zadrže komunikaciju Prijedor-Bosanska Dubica. Borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda prekopali su cestu na 6 mjesta od Bosanske Dubice prema Bosanskoj Kostajnici. Jame su bile široke 6, a duboke 2-3 m. Isto tako prekopana je cesta od Kostajnice prema Balju, kao i ona prema Pastirevu. 11 marta 1942. godine neprijateljske snage od 1200 vojnika iz Dobrljina, Žurinskog mosta i od Kule napale su polazne položaje 1. bataljona 2. KNOP odreda sa tri pravca. Prva kolona napadala je od Žurinskog mosta uz potok, u pravcu Krive Glave; druga od Kule u pravcu Bojišta, a treća iz rejona sela Ravnice u pravcu sela Žuljevice. Napad je potpomognut jakom artiljerijskom i minobacačkom vatrom. Bataljon je pružio snažan otpor neprijatelju i nanio mu velike gubitke tako da se povukao na polazne položaje. Neprijatelj je opljačkao i zapalio nekoliko kuća u Ravnicama, Poljavnici i Žuljevici. Tako je 1. bataljon protjerao neprijatelja. Borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda minirali su prugu prema Prijedoru i pripucali na željezničku stanicu Brezičani. Borci 2. bataljona 2. KNOP odreda privukli su se neprijatelju na oko 200 m u selu Brekinji i jakom vatrom nanijeli mu gubitke. Borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda odbile su neprijateljski napad na sela Krivaju i Busnove. U vremenu od 17. februara do 13. marta 1942. godine stradala su sela uz dubičku cestu od Bosanske Dubice do Prijedora. Dijelovi 718. njemačke divizije zajedno sa ustašama stvaraju pustoš. Topovima i bacačima su, bez prestanka, danju i noću, tukli ove položaje i sela oko ceste. Kuće i zgrade gore, a leševi ljudi po putu; kraj njih tijela pasa, mačaka i svinja. (275,22) Njemačka komanda izvještava da su 189 partizana ubili, 13 ranili i 16 zarobili. To se odnosi na poubijano civilno stanovništvo. Poginulo je samo 9 boraca, a ostalo su bili civili. Nijemci izvještavaju da su zaplijenili 53 konja, 558 goveda, 5 teladi, 235 ovaca i 85 svinja. (404,384) Kako su izgledala sela poslije prolaska njemačko-ustaških zločinaca, svjedoči i sjećanje Rade Vučena: »Stigao sam u selo Donji Jelovac. Bilo je spaljeno. Još su dogorijevale kuće i ostali objekti. Leševi ljudi, žena i djece ležali su po krvavom snijegu. Bili su tu Milan Babić, Aleksa Vučen zvani Ajka, te još tri žrtve. Muslimani, vjerovatno iz Bosanske Dubice. Na sve strane ležali su leševi. Ne samo ljudskih nego i domaćih životinja: svinja, pasa, mačaka, goveda, pa čak i pernatih životinja. Krvnici su uništavali sve što je bilo živo. Kada sam stigao do kuće moje porodice, našao sam ubijena Milana Vučena. Kod kuće Riste Vučena našao sam mrtvog Mikana (Lazinog) Čađu. Ležao je zajedno sa ubijenim svinjama. U stajama Alekse Vučena Ajke izgorjelo je 18 komada krupne stoke. Nedaleko od Aleksine kuče našao sam Nikolu Burazor iz Mirkovca, inače borca, koji je poginuo skupa sa Mikanom Čađom i Milanom Vučenom. Kasnije smo čuli kako su uhvaćene dvije kćerke ubijenog Milana Babića, sestre Savka i Desa, i na razne načine mučene. Gdje su neprijateljski vojnici stigli, bilo je sve uništeno. Krvnici su nalazili po kućama piće, napijali se, ubijali i orgijali.« Od 17. februam do 13. marta 1942. godine borci 1. i 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda vodili su borbe sa njemačkim snagama, jačine oko 2000 vojnika, na pravcu Bosanska Dubica-Prijedor-Ljubija i pri povlačenju iz Ljubije i Prijedora do Bosanske Dubice. Prvi i 2. bataljon 2. KNOP odreda su organizovali stalne napade na njemačke pobočnice i zaštitnice prilikom povlačenja i nanosili im gubitke sve do Bosanske Dubice. 2 bataljon 2. KNOP odreda bez jednog voda, koji se nalazio na položajima oko Kozarca, učestvovao je u borbama protiv Nijemaca sa položaja istoćno i jugoistočno od ceste Prijedor-Bosanska Dubica, a 1. bataljon zapadno. Njemačkim snagama su naneseni znatni gubici, naročito u rejonu Kruškovca i Donjeg Jelovca. Prema izjavama zarobljenika i procjenama 2. krajiškog NOP odreda, u ovim borbama Nijemci su imali oko 400 mrtvih i ranjenih, među kojima je komandant ovih snaga, 1 major i 5 nižih oficira. Zarobljeno je 38 Nijemaca. Zaplijenjeno je 8 puškomitraljeza, 60 pušaka, 3 automata (mašinke) i veća količina municije. Partizani su imali u tim borbama 30 mrtvih i ranjenih boraca. Jedinice 2. KNOP odreda izašle su iz ovih borbi sa većim iskustvom i naoružanjem. Samo 2. četa 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda ojačana je sa 52 puške, 6 puškomitraljeza, 3 mašinke i 5 pištolja. Sličan plijen imala je i 2. četa 1. bataljona 2. KNOP odreda. Ova operacija deblokade i izvlačenja svih snaga Vermahta iz Ljubije i Prijedora pravcem Prijedor-Bosanska Dubica trajala je skoro mjesec dana. Prema njemačkim izvještajima od anga-žovanih oko 2000 vojnika Vermahta u ovoj operaciji je poginulo 34, nestalo 15, ranjeno 48 i razboljelo se 49. Trupe Vermahta su se povukle sa šireg područja Kozare u svoje smještajne garni-zone, prepuštajući ga ustaško-domobranskim formacijama i ustaškoj vlasti. (275,200) Prema ocjeni generala Fortnera, partizani kao protivnici su se pokazali vrlo žilavi sposobni naročito da se približe putu Dubica-Prijedor, iznenadno napadnu, ometu saobraćaj i iščeznu. »Samo prilagođavanjem njihovom načinu ratovanja i zalaganjem artiljerijskih posada (osjetljivi su na artiljerijsku vatru), uspio je proboj do Prijedora.« (275,200) U toku ove akcije za raščišćavanje snijega na putevima borbena grupa »Vute« je prisilno angažovala grupe od oko 350 ljudi mjesnog stanovništva, a koristila je i mjesne konjske zaprege. (275,200) Komandant borbene grupe »Vute« govorio je da mu se prodor do Prijedora nije isplatio zbog velikih gubitaka u mrtvim i ranjenim. (293,37) 13 februara 1942. godine jedinice 718. divizije povukle su se sa cijele linije Prijedor-Bosanska Dubica i sa željezničke stanice Cerovljani kretale za istočnu Bosnu, gdje se priprema-la njemačko-italijansko-kvislinška operacija »Trio I« i »Foča«. (293,37) Poslije borbi koje su trajale od 17. februara do 13. marta 1942. godine, komunikacija Prijedor-Bosanska Dubica ponovo je pala u ruke partizana. Borci 2. bataljona 2. KNOP odreda zauzeli su položaje istočno oko dubičke ceste, a borci 1. bataljona zapadno. Ponovo je Prijedor odsječen od Bosanske Dubice (11,97 i 98). I Kad su se Nijemci povukli, u Ljubiji i Prijedoru, Bosanskoj Dubici i Bosanskom Novom ostale su ustaše i domobrani, pa je zavladala prava panika. Posade su pristupile utvrđivanju gradova očekujući sa strahom napad partizana. Jedinice 1. krajiškog NOP odreda blokirale su Ljubiju, a jedinice 2. krajiškog NOP odreda Prijedor. U prvoj polovini marta 1942. godine 1. bataljon 2. KNOP odreda je vodio preko 20 borbi u kojima je neprijatelj imao 72 mrtva i oko 80 ranjenih. Uspio je da poruši 4 mosta i preko 1500 metara željezničke pruge. Zaplijenio je 16 pušaka, 1 puškomitraljez i 2000 metaka. Gubici bataljona bili su 3 mrtva, i 5 ranjenih. (11,92) U prvoj polovini marta 1942. godine jedinice 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda vodile su preko 20 borbi. Među ove spadaju napadi na neprijateljska uporišta Laktaši Ilidža, Simići, Nova Topola itd. U toku ovih borbi ubijeno je 9, ranjeno 9, a zarobljeno 36 neprijateljskih vojnika. Zarobljeno je 38 pušaka, 3 puškomitraljeza i 2000 metaka. (11,93) 13 marta 1942. gođine neprijateljske snage jačine od 3000 vojnika (milicionara i ustaša) sa komunikacije Bosanska Gradiška-Banja Luka pokušale su da se probiju preko sela Klašnice, Topole, Jablana, Šimića i Mičja na slobodnu teritoriju. Neprijateljske snage podržane su jakom artiljerijskom i minobacačkom vatrom. U dnevnim borbama borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda su uspjeli da zadrže neprijatelja i da ga povrate u njegove garnizone. 13 marta 1942. godine borci 1. bataljona u blizini Prijedora dočekali su jednu neprijateljsku patrolu koja je išla preko Brezičana. Ubijena su 2 neprijateljska vojnika, 1 je teže ranjen, a dva lakše. Zarobljeno je 5 vojnika, zaplijenjeno 10 karabina, oko 1200 metaka i ostale opreme. Iz Prijedora je odmah došlo oko 150 neprijateljskih vojnika, koji su napali selo Brezičane. Borci 1. bataljona dočekali su neprijatelja i povratili ga u garnizon, nanoseći mu osjetne gubitke. Partizani nisu imali gubitaka. (11,97) Noću između 14. i 15. marta 1942. godine u selu Strigovi, u kući Mikana Tubića održana je sreska konferencija SKOJ-a za srez Bosanski Novi. Izabran je Sreski komitet i sekretari opštinskih komiteta 15. marta 1942. godine neprijateljska avijacija bombardovala je selo Grbavce. Borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda spalili su most preko rijeke Strigove na cesti Dobrljin-Kostajnica. Borci 5. čete 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda dočekali su neprijateljsku patrolu i ubili 2 vojnika. 15 marta 1942. godine formiran je Sreski komitet SKOJ-a za bosanskonovski srez. Noču između 15. i 16. marta 1942. godine jedinice 2. krajiškog NOP odreda napale su Kozarac. Ovo neprijateljsko uporište bilo je utvrđeno za kružnu odbranu. Korišteni su povoljni dominantni položaji ispred spoljnih kuća. Bile su dvije zgrade kao otporne tačke. Prva otporna tačka je zgrada zdravstvene stanice, koja se nalazila na raskršću gdje se ukrštavaju putevi od željezničke stanice Kozarac, Ivanjska, Prijedora, Mrakovice. Druga otporna tačka je bivša žandarmerijska kasarna. Nalazila se zapadno od zida kule Ključanina. Ovo neprijatejsko uporište bilo je od prve polovine januara blokirano i odsječeno od prijedorskog garnizona i ostalih uporišta. Snabdijevano je isključivo vazdušnim putem. Posada je brojala oko 90 domobrana i oko 30 ustaša i oružnika. Bila je raspoređena po utvrđenjima pripremljenim za kružnu odbranu. U napadu na Kozarac učestvovala je 1,2. i 4. četa 2. bataljona, 1. i 4. četa 3. bataljona i 2. ćeta 1. bataljona. Prva četa i dijelovi druge čete iz sastava 2. bataljona napadale su sa sjeverne i zapadne strane, duž komunikacije Prijedor-Kozarac; 4(Miljakovačka) četa, takođe iz sastava 2. bataljona, sa jugozapadne; a čete iz sastava 1. i 3. bataljona sa južne i istočne strane. Napad je počeo tačno u ponoć noću između 15. i 16. marta 1942. godine. Borba je trajala sve do 8 časova 16. marta kad je slomljen otpor neprijatelja. U borbi je ubijeno 11 i ranjeno 12 neprijateljskih vojnika. (293,38) Dio posade uspio je da probije blokadu i da se spoji sa garnizonom u Prijedoru. 0293,38) Zarobljeno je 70 domobrana i 27 ustaša i oružnika. Zarobljeni domobrani su upoznati sa ciljevima NOB-a i pušteni kućama. O ustašama je povedena istrana i ustanovljeno je da su učestvovali u zločinima, pa su strijeljani. Zaplijenjeno je 110 pušaka, 2 teška mitraljeza i veće količine pušćane i mitraljeske municije i druge ratne opreme. Gubici 2. krajiškog NOP odreda bili su 5 mrtvih i 8 ranjenih boraca. (11,110) Pošto je Kozarac nastanjen pretežno Muslimanima, njegovo je oslobođenje imalo i politički značaj. Orahova je prvo mjesto naseljeno Muslimanima koje je oslobođeno, a drugo Kozarac. Mještani Kozarca prijateljski su dočekali partizane i jedan broj omladinaca Muslimana odmah je stupio u 2. krajiški NOP odred. Držanje partizana prema stanovništvu bilo je besprijekorno i to je još više učvrstilo bratstvo Srba i Muslimana u ovom kraju. U oslobođenom Kozarcu formirana je komanda mjesta sa prvim komandantom Obradom Davidovićem, koga je kasnije zamijenio Adem Kalabić. (404,503) U izvještaju štaba 2. krajiškog NOP odreda od 17. marta 1942. godine Operativnom štabu za Bosansku Krajinu piše: »Vojnici su po saslušanju i upoznavanju sa ciljevima naše borbe pušteni svojim kućama, dok je izvršeno strijeljanje nad 27 ustaša i žandara. Među ustašama su pronađeni i najzloglasniji zločinci iz prošloljetnog pokolja nad srpskim narodom toga kraja. Pošto je to mjesto ispostava sreza gdje je muslimansko stanovništvo u većini, ipak su naši partizani dostojno se vladali za sve vrijeme borbi i boravka u mjestu.« (11,110) Poslije oslobođenja Kozarca polovinom marta 1942. godine, koji su zauzeli snage 2. krajiškog NOP odreda, Prijedor i Ljubija su ostali odsječeni od drugih okolnih posada i bili su pod kontrolom i blokadom snaga 1. i 2. krajiškog NOP odreda. Ni jaki garnizoni, ni mnogobrojne posade, ni dva oklopna voza kojima je neprijatelj raspolagao na tom području, nisu bili dovoljni za uspostavljanje saobraćaja na pruzi Prijedor-Bosanski Novi-Bosanska Kostajnica-Sunja. Najveću zaslugu za to ima 1. bataljon 2. KNOP odreda, koji je i u martu pokazao naročitu aktivnost. Bili su stvoreni svi povoljni uslovi da se izvrši napad na posadu u Prijedoru i Ljubiji i da se ta mjesta oslobode. Posada u Prijedoru bila je sastavljena iz dijelova 2, 10. i 11. pješadijskog domobranskog puka, ustaša i legionara, žandarma i policije. Jačina neprijateljskih snaga iznosila je 1200 vojnika, naoružanih sa oko 1000 pušaka, 30 puškomitraljeza, 13 teških mitraljeza, 5 teških bacača i 2 topa (k. 100 mm). 16. marta 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda na 17 mjesta porušili su željezničku prugu između Brezičana i Prijedora. Borci 1. bataljona minirali su vodovod u blizini Dobrljina. 17 marta 1942. godine borci 1. bataljona 2. KNOP odreda zapalili su željezničku stanicu Brezičani. Neprijatelj je napao i zauzeo selo Turjak, Kijevce, Dragelje i Lužane. S ovim neprijateljskim snagama borbe su vodili borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. U martu 1942. godine održan je vojno-politički kurs u Kozarcu u jačini jedne čete. Rukovodilac kursa bio je Džavid Midžić. (404,469) Omladinski kurs u Piskavici sa komandirom Božom Mlinarićem. Na kursu je bilo 103 omladinaca. (404,465) U osnovnoj školi Jelićka radio je omladinski vojno-politički kurs, koji je počeo sa radom u martu 1942. godine. Komandir kursa bio je Božo Mlinarić, a politički komesar Dragoljub Stojnić. Na kursu je bilo 85 omladinaca. (404,467) 20 marta 1942. godine izvršen je napad na Ljubiju. Zarobljeno je 15 domobrana i zaplijenjeno nešto oružja. 21 marta 1942. godine borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda odbili su napad neprijatelja na selo Vrbašku. Noću između 22. i 23. marta 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda mini-rali su oklopni voz na pruzi Bosanski Novi-Dobrljin. 23 marta 1942. godine, prema naređenju GŠ NOV i DV za BiH, Operativni štab NOP i DV za Bosansku krajinu je u selu Čelincum, kod Banje Luke, formirao 1. krajiški proleterski bataljon. U sastavu 1. krajiškog proleterskog bataljona su ušle Grmečka proleterska četa od 118 iskusnih probranih i dobro naoružanih boraca iz sastava 1. krajiškog NOP odreda; Kozarska proleterska četa od 115 provjerenih i dobro naoružanih boraca iz sastava 2. krajiškog NOP odreda i Drvarski proleterski vod od 40 probranih i dobro naoružanih proletara iz sastava 5. krajiškog NOP odreda. Brojno stanje 1. proleterskog krajiškog bataljona u času formiranja iznosilo je 273 borca, naoružana sa 250 pušaka i 22 puškomitraljeza. (11,106) Komandant bataljona bio je Zdravko Čelar, a politički komesar Esad Midžić. Formiranju bataljona su prisustvovali drugovi Đuro Pucar Stari, Osman Karabegović, Kosta Nađ, Lepa Perović i Danko Mitrov, koji su pred strojem u govorima istakli osnovne vojničke i političke zadatke i ulogu ove jedinice. 23 marta 1942. godine borci 1. bataljona 2. KNOP odreda odbili su napad neprijatelja od Ravnica i Poljavnica i ometali opravku pruge. 23 marta 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda napali su neprijateljsku stražu između Dobrljina i Strižanskog mosta. Zarobljeno je 59 domobrana, zaplijenjena su 2 puškomitraljeza i 21 puška. Poslije upoznavanja s ciljevima NOB-a domobrani su pušteni kućama. Neprijatelj je istog dana napao i ponovo zauzeo most. Noću izmedu 24. i 25. marta 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda ponovo su napali posadu između Dobrljina i Sanskog Mosta, na pruzi Bosanski Novi-Kostajnica, zarobili 58 domobrana, zaplijenili 4 puškomitraljeza, 51 pušku i mnogo municije. Most je ponovo zauzeo neprijatelj. Noću između 24. i 25. marta 1942. godine kod sela Vodičeva, na pruzi Bosanski Novi-Kostajnica, borci 1. bataljona 2. KNOP odreda zarobili su 59 domobrana iz 7. čete bjelovarskog dopunskog bataljona. Krajem februara, pogotovo u martu 1942. godine, situacija u 4. krajiškom NOP odredu bila je teška. U četama je dolazilo do četničkih pučeva. Slično stanje bilo je i u nekim jedinicama 3. krajiškog NOP odreda. Operativni štab za Bosansku krajinu je odlučio da iz sastava 1, 2. i 5. krajiškog NOP odreda izdvoji izvjesne snage i uputi ih kao pomoć 3. i 4. krajiškom NOP odredu. Od jedinica 1. i 5. krajiškog NOP odreda formiran je Udarni bataljon, jačine oko 800 boraca, pod komandom komandanta Voje Todorovića i političkog komesara Velje Stojnića. Bataljonu je dat zadatak da na teritoriji 3. krajiškog NOP odreda, između planine Manjače, Mrkonjić-Grada, Jajca i Glamoča, energičnim dejstvom razbije četnike i da dobro organizovanim političkim radom sredi situaciju na tom području. 25 marta 1942. godine u stabu 2. krajiškog NOP odreda na Kozari održano je vojno-političko savetovanje OK KPJ za Kozaru i 2. KNOP odreda pod rukovodstvom članova člana povjereniščko savjetovanje OK KPJ za Kozaru i 2. KNOP odreda pod rukovodstvom članova člana povjereništva za Bosansku krajinu, u prisustvu člana Pokrajinskog komiteta KP Bosne i Hercegovine Đure Pucara Starog, na kojem je donesena odluka da se formiraju još dva bataljona, četvrti i Udarni bataljon 2. krajiškog NOP odreda. Obrad Stišović piše: »Na savjetovanju 25. marta 1942. godine nije donesena odluka o formiranju Udarnog bataljona i njegovo upućivanje u Centralnu Bosnu. Ovo je zakljućak skenderske konferencije da se formiraju dva udarna bataljona - podgrmečki i kozarski - i upute na Manjaču. Odluku smo donijeli u Bočcu sa drugom Starim da idemo u Centralnu Bosnu da bi pronašli dr Mladena. S tim bataljonom sam ja i drug Stari išli u Centralnu Bosnu.« Đuro Pucar je upoznao OK KPJ za Kozaru i 2. KNOP odred sa teškom situacijom na terenu Manjače i na području srednje Bosne, gdje 1. krajiški proleterski bataljon vodi danonoćne borbe sa naraslim četničkim snagama. Odlučeno je da se Udarni bataljon što prije formira i krene u srednju Bosnu u pomoć 1. proleterskom krajiškom bataljonu. U 2. krajiškom NOP odredu, u januaru, februaru i martu, kroz mnogobrojne akcije došlo se do znatnih količina oružja i ratne opreme, što je omogućilo formiranje novih četa. Prvi i 2. bataljon imali su već u martu po 5 četa. Pored formiranja novih, znalno su brojno narasle i postojeće čete. Tako je 2. krajiški NOP odred imao oko 3000 boraca. Formiran je i 4. bataljon 2. kraji-škog NOP odreda, pa je brojno stanje bataljona i komandni sastav izgledao ovako: Prvi balaljon imao je 4 čete i oko 1000 boraca, sa komandantom bataljona Ivicom Marušićem Ratkom i političkim komesarom Žarkom Zgonjaninom; Drugi bataljon imao je 4 čete i oko 800 boraca, sa komandantom bataljona Milošem Šiljegovićem i političkim komesarom Nikolom Luketićem; Treći bataljon imao je 4 čete sa oko 650 boraca, sa komandantom bataljona Mirkom Pekićem i političkim komesarom Jocom Marijanovjćem; Četvrti bataljon imao je 3 čete sa oko 500 boraca, sa komandantom bataljona Mlađom Obradovićem i političkim komesarom Milanom Vrhovcem. 2 krajiški NOP odred imao je 4 bataljona i oko 3000 boraca. Komandant Odreda bio je Obrad Stišović (španski borac), zamjenik komandanta Josip Mažar Šoša politički komesar Ratko Vujović Čoče (španski borac), zamjenik komesara Dušan Misirača. (11,112) Novoformiranom 4. bataljonu dodijeljena je teritorija između sela Marićke, Jelićke, Ivanj-ske, Lisine (978 m) i Kozarca sa zadatkom da zatvori pravac koji od Banje Luke vodi ka oslobođenoj teritoriji na Kozari. 25 marta 1942. godine borci 1. bataljona 2, krajiškog NOP odreda iz zasjede su dočekali neprijateljsku komoru koja je išla za Bosanski Novi i ubile 4 neprijateljska vojnika. Borci 5. čete 1. bataljona 2. KNOP odreda vodili su borbu sa neprijateljem koji je iz Suhače prodirao na slobodnu teritoriju i palio sela. Neprijatelj je protjeran. Borci 3. bataljona 2. KNOP odreda vodili su borbu sa neprijateljem i nanijeli mu osjetne gubitke. 26 marta 1942. godine borci 1. bataljona 2. KNOP odreda dočekali su oko 200 ustaša koji su pokušali prodrijeti u selo Ravnice i Cerovicu. Nakon kraće borbe ustaše su vraćene. 27 marta 1942. godine jedan domobranski i jedan žandarmerijski bataljon iz Bosanskog Novog, poslije trodnevnih borbi, probili su položaje 1. i 2. krajiškog NOP odreda i blokiranim neprijateljskim posadama u Prijedoru i Ljubiji doturili municiju i hranu. Noću između 27. i 28. marta 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda napali su i zauzeli neprijateljsko uporište Blagaj Japra, kod Bosanskog Novog. Zarobljeno je 87 vojnika i 3 oficira 11. čete dornobranskog 2. pješadijskog puka. Zapiijenjeno je 65 pušaka, 4 puškomitraljeza i 2000 metaka. Borci 1. bataljona 2. KNOP odreda minirali su 2 oklopna voza na pruzi Bosanski Novi-Prijedor. Ovi oklopni vozovi neprijatelju su bili jedino sredstvo kojim je smio iz opkoljenih garnizona saobraćati i patrolirati na dijelu pruge koja još nije bila porušena. 28 marta 1942. godine neprijateljske snage napadaju na teren 3. i 4. bataljona 2. KNOP odreda, pljačkajući i paleći sela. Borci 3. i 4. bataljona borili su se sa neprijateljskim šnagama i nanijeli im gubitke. Sa zabranom pregovaranja sa četnicima nisu se slagali predstavnici njemačke Vrhovne komande. U četnicima su oni gledali sigurne saveznike u borbi protiv partizana, a i kao protivtežu ustašama. Na sastanku održanom u Ljubljani 28. i 29. marta 1942. godine, ovom pitanju italijanski predstavnik general Koata se otvoreno izjasnio: »Saglasni smo da se četnici bore protiv komunista, a i mi hoćemo u krajnjoj liniji da suzbijemo komuniste. Da li je cjelishodno za nas da se, umjesto da iskoristimo tu situaciju, borimo jednovremeno protiv komunista i četnika. Ovim tjeramo prinudno obje strane u jedan tabor. Izgleda mi cjelishodnije da najprije likvidiramo komunističku opasnost, jer kada jednom ova opasnost bude likvidirana, može se u jednoj drugoj fazi bliže prići pitanju četnika. Bilo bi nerazumno stvoriti sebi sada 10.000, možda i 20.000 neprijatelja. U prvoj fazi suzbijanja komunista moglo bi se računati na pomoć četnika, a u najmanju ruku izolovati ih od borbe...« (293,63) 29 marta 1942. godine borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda odbili su neprijateljski napad na selo Šmitrane i Subotiće. Noću između 29. i 30. marta 1942. godine neprijateljske snage iz Ivanjske napale su teren 4. bataljona. Partizani su odstupali. Borci 1. bataljona napali su neprijateljsko uporište u selu Ravskoj. Zarobljeno je 7 ustaša. 31 marta 1942. godine napadom na štab 4. krajiškog NOP odreda i njegovu bolnicu u selu Jošavci otpočeo je četnički puč u 4. krajiškom NOP odredu. Četnici su u partizanskoj bolnici poubijali bolesne i ranjene partizane, među kojima i načelnika Operativnog štaba NOP odreda za Bosansku krajinu dr Mladena Stojanovića, sekretara OK KPJ za Banju Luku Milana Ličinu i člana PK SKOJ-a za BiH Rajka Bosnića, narodne heroje. (170,656) Napominjem da u nekim podacima stoji da su ranjenog dr Mladena Stojanovića četnici uhvatili u Jošavci (kotorvaroški srez) 1. aprila. Pošto nisu uspjeli da ga pridobiju na svoju stranu, četnici su ga zvjerski ubili u Jošavci 2. aprila 1942. godine. (274,63) 31 marta 1942. godine neprijatelj prebacuje svoje snage iz sela Dragelja u selo Grbavce. Borci 3. bataljona 2. KNOP odreda dočekali su neprijatelja i vratili nazad. U svim selima bosanskonovskog sreza formirane su omladinske radne grupe koje su jednom nedjeljno pomagale porodicama palih boraca i onima čiji su domaćini u partizanima u obavljanju poljskih radova. U ranim jutarnjim časovima 1. aprila 1942. godine, pred zgradu Osnovne škole u selu Marićka, stizali su odabrani borci i poznati junaci iz 1. i 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda sa Kozare. To su bili viđeni momci po ljepoti svoga tijela, čuveni po čojstvu i junaštvu, prekaljeni u proteklim bojevima. Za većinu od njih pričane su priče o čudima od junaštva iz proteklih bojeva. To su bili borci Udarnog bataljona. Na čelo stroja stao je komandant Udarnog bataljona Miloš Šiljegović. Odmah do Miloša stao je Ranko Šipka, komandir Prve čete, a do njega Milan Vuković politički komesar. Prvu četu Udarnog bataljona saćinjavali su izabrani borci iz 1. bataljona 2. krajiškog NOP odfeda. Na čelu Druge čete stajao je Rade Kondić, komandir, a do njega Rade Bašić, politički komesar. Drugu četu Udarnog bataljona sačinjavali su izabrani borci iz Drugog bataljona 2. krajiškog NOP odreda. U stroju Udarnog bataljona bilo je 350 Izabranih boraca, naoružanih sa 300 pušaka, 19 puškomitraljezaca, od čega 11 njemačkih šaraca.« Ovo je bila udarna snaga mladosti i junaštva 2. krajiškog NOP odreda svrstana u Udarni bataljon. Tu je bio sve veći jedan do drugoga junak do junaka. Nije se znalo koji je po ljepoti spoljašnjeg izgleda ljepši, po visini veći, po junaštvu poznatiji. O mnogim od ovih junaka Kozarčani su već bili stvorili legende. Nije ga bilo ko nije čuo za junaštvo Rade Kondića i Ranka Šipke; i njih je rodila herojska majka Kozarčanka. Tu je i Rade Bašić, Miloš Šiljegović i drugi glasoviti junaci Kozare. Samo srećni narod može da ima ovakvu mladost i ovakvu vojsku. Tako je 2. krajiki NOP odred imao pet bataljona (1,2,3,4. i Udarni). Sa Udarnim bataljonom sve vrijeme se nalazio Obren Obrad Stišović, komandant 2. krajiškog NOPodreda. (404,489) Odmah poslije formiranja 1. aprila 1942. godine Udarni bataljon 2. krajiškog NOP odreda krenuo je u koloni u pravcu Manjače i Centralne Bosne da se u zajednici sa 1. krajiškim proleterskim bataljonom i preostalim snagama 4. krajiškog NOP odreda bori protiv četnika na tom terenu. Udarni bataljon je odmah stupio u borbu protiv četnika na prostoru Banja Luka, Bronzani Majdan, Han-Kola. Sa Udarnim bataljonom iz Marićke krenuo je sekretar Oblasnog komi-teta KPJ za Bosansku krajinu Đuro Pucar Stari i član Oblasnog komiteta KPJ za Bosansku krajinu i politički komesar Operativnog štaba NOP i DV za Bosansku krajinu Osman Karabegović. U srednjoj Bosni Udarni bataljon 2. KNOP odreda se svega zadržao dva mjeseca, jer je morao da se vrati u Kozaru. Svi borci i narod Kozare tada su bili u velikoj žalosti zbog pogiblje omiljenog i legendarnog prvog komandanta Kozare doktora Mladena Stojanovića, kojega su četnici ranjenog uhvatili u Jošavci 1. aprila. Pošto nisu uspjeli da ga pridobiju na svoju stranu, četnici su ga ubili u istom selu 2. aprila 1942. godine. Početkom marta 1942. godine Prvi krajiški NOP odred imao je 870 naoružanih boraca, Drugi 1665, Treći 1530, Četvrti 1795 i Peti 968; ukupno krajiški NOP odredi imali su oko 6.848 naoružanih boraca. Od toga 6600 pušaka, 166 puškomitraljeza, 41 mitraljez, 5 minobacača i 5 topova (od kojih 1 haubica i 4 brdska topa). Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda, tom IV knjiga 5, dok. 12 (u daljem tekstu Zb. NOR IV/5,12). Obrad Stišović piše: »Osman Karabegović nije krenuo sa Kozare sa Udarnim bataljonom. On se nalazio u to vrijeme u Centralnoj Bosni. Sa nama se vratio na Kozaru. S tim bataljonom sam ja i Stari išli u Centralnu Bosnu.« Tad je 2. krajiški (kozarski) NOP odred imao 1600 pušaka, 50 puškomitraljeza, 11 teških mitraljeza, 4 bacača mina. (293,25) Kako se vidi iz navedenih podataka, početkom marta 1942. godine krajiški partizanski odredi bili su dovoljno jaki da su mogli preduzeti čišćenje manjih ustaško - domobranskih posada na svojim operativnim područjima, a udruženim snagama mogli su da vrše uspješne napade na veće garnizone po gradovima. Operativni štab za Bosansku krajinu morao je da odvoji znatan dio svojih najboljih jedinica za suzbijanje četničke izdaje i akcije u 3. i 4. krajiškom NOP odredu u momentu kada su mu one bile potrebne za borbu protiv njemačkih i italijanskih okupatora i ustaško-domobranskih garnizona. Tako su koncem februara i početkom tnarta 1942. godine na teren 3. i 4. krajiškog NOP odreda u centralnu Bosnu, upućene Proleterska četa sa Kozare (115 boraca), Proleterska četa sa Grmeča (118 boraca) i Proleterski vod iz Drvara (40 boraca), od kojih je formiran čuveni 1. krajiški proleterski bataljon sa 273 borca, na čelu sa komandantom bataljona Zdravkom Čelarom i političkim komesarom Esadom Midžićem. Nešto kasnije u martu i početkom aprila 1942. godine na teren 3. i 4. krajiškog NOP odreda došla su i dva udarna bataljona, i to: Udarni bataljon sa Kozare od 350 boraca, pod komandom Miloša Šiljegovića, koji su otišli u centralnu Bosnu (Snjegotina-Prnjavor) na teren 4. krajiškog NOP odreda i Udarni drvarsko-grmečki bataljon, pod komandom Voje Todorovića, koji su otišli u rejon Manjače i Mrkonjić-Grada na teren 3. krajiškog NOP odreda. Samo 2 krajiški (kozarski) NOP odred od svojih jedinica izdvojio je izabranih 468 boraca i poslao ih sa Kozare u centralnu Bosnu na teren 4. krajiškog NOP odreda u borbu protiv četnika. To je bila velika snaga, ako se još uzme u obzir da su to bili izabrani borci, kojim je 2. krajiški NOP odred mogao da vrši ozbiljne akcije na neprijatelja. 1 aprila 1942. godine štab 1, bataljona 2. KNOP odreda od najboljih boraca iz svog sastava formirao je udarnu četu. Udarna četa bila je pod komandom štaba 1. bataljona i nije imala određeni sektor već je djelovala prema potrebi na cijeloj teritoriji Bataljona. Poslije reorganizacije krajem marta i početkom aprila 1942. godine u jedinicama Drugog krajiškog narodnooslobodilačkog partizanskog odreda štabove bataljona i komande četa su sačinjavali: Stab 1. bataljona na Karanu: Ivica Marušić Ratko, komandant; Žarko Zgonjanin, politički komesar; Dragan Marin, zamjenik komandanta; Savo Kesar, zamjenik političkog komesara; 1. četa (u Jutrogoštoj): Gojko Kukavica, komandir; Jovan Zec Mićo, politički komesar; 2. četa (na Balju): Veljko Stojaković, komandir; Živko Rodić, politički komesar; 3. četa (u Kuljanima): Stevo Rauš, komandir; Pero Curić, politički komesar; 4. četa (u Zuljevici): Dušan Deretić, komandir; Relja Lukić, politički komesar; 5. četa (u Radomirovcu): Dušan Egić, komandir; Lazo Lazić, politički komesar. Udarna četa pri Štabu 1. bataljona: Mile Tubić, komandir; Pavle Marin, politički komesar; Stab 2. bataljona (na Vitlovskoj): Stanko Milić, komandant; Nikola Luketić, politički komesar; Dušan Utješinović, zamjenik političkog komesara; 1. četa (u Palančištu): Dragutin Stanić, komandir; Mile Rajlić, politički komesar; 2. četa (u Vlaškovcima): Đorđo Vučenović, komandir; Idriz Ćejvan, politički komesar; 3. četa (u Klekovcima): Tomica Spanović, komandir; Pero Ćurguz, politički komesar; 4. četa (u Miljakovcima): Mile Vučenović, komandir; Rajko Radetić, politički komesar; Stab 3. batlajona (u Gomjim Podgracima): Mirko Pekić, komandant; Joco Marijanović, politički komesar; Piljo Stanišljević, zamjenik komandanta; Milan Egić, zamjenik političkog komesara; 1. četa (u Vrbaškoj): Mirko Bašić, komandir; Rade Ranilović, politički komesar; 2. četa (u Grbavcima): Drago Lapor Dudža, komandir; Brane Kovačević, politički komesar; 3. četa (u Turjaku): Ljuban Aćimović, komandir: Danilo Bprković, politički komesar; Stab 4. bataljona (u Lamovitoj): Mlađo Obradović, komandant- Milan Vrhovac, politički komesar; Vladeta Radić, zamjenik komandanta; Mićo Šurlan, zamjenik političkog komesara; 1. četa (u Bistrici): Branko Radulj, komandir; Joco Stefanović, politički komesar; 2. četa (omladinska) u Piskavici: Mihajlo Đurić, komandir; Milan Stanić, politički komesar, 3. četa (u Jašikovim Vodama): Petar Mećava, komandir; Gojko Kusonjić, politički komesar; 4. četa (u Marićkoj): Ljuban Crnobrnja, komandir; Mirko Knežević, politički komesar (404,485); Udarni bataljon nije imao štaba 1. aprila 1942. godine kad je osnovan nego samo komandanta Miloša Šiljegovića; 1. četa: Ranko Šipka, komandir; Milan Vuković, politički komesar; 2. četa: Rade Kondić, komandir; Rade Bašić, politički komesar. (404,489) 2 aprila 1942. godine borci 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda vodili su borbu sa 20 ustaša. Ubili su 3 ustaša. Borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda napali su neprijateljsko uporište u selu Ravskoj i spalili ga. Borci 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda odbili su napad neprijatelja, ubili su 7 i ranili više neprijateljskih vojnika. Formiran je Sreski komitet KPJ za Bosansku Dubicu u selu Međuvođu. 6 aprila 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda uhvatili su ustašu Ivana Martinovića. Do 6. aprila 1942. godine Udarnom bataljonu (kozarskom) u centralnoj Bosni se predala 2. četnička četa, jačine oko 170 ljudi. 6. aprila se predala 3 (manjačka) četa, pod komandom Ratka Milojevića. Većina ljudstva ove čete izjavila je da želi da nastavi borbu protiv okupatora i ustaša, tako da im je ostavljeno oružje, a samo je nekolicina četnički nastrojenih elemenata razoru-žana i puštena kućama. Raskrinkavanju četnika u cjelokupnom političkom radu posvećena je ozbiljna pažnja. 6. aprila 1942. godine Okružni komitet za Kozaru poslao je pismo bataljonskim biroima u kom se kao važan zadatak postavlja pojačan politički rad u cilju raskrinkavanja četnika. Pojava četnika u centralnoj Bosni, koju od Kozare dijeli samo rijeka Vrbas, i pučevi u partizanskim četama susjednog 4. krajiškog NOP odreda nametali su političkim radnicima na Kozari najveću političku budnost. Noću između 6. i 7. aprila 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda minirali su prugu između Dobrljina i volinjskog mosta. 7 aprila 1942. godine neprijateljske snage.napale su na teren slobodne teritorije 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. Neprijatelj je dočekan i prisiljen da se povuče. Zaplijenjena su 2 kola sa municijom. 8 aprila 1942. godine 3. bataljon domobranskog 12. pješadijskog puka, ojačan sa tri čete ustaša i žandarma, uz podršku 6 aviona, iz Bosanskog Novog i Dobrljina napao je u pravcu sela Žuljevice. Borci 1. bataljona 2. KNOP odreda dočekali su neprijatelja, razbili i vratili nazad. U toj borbi ubijeno je 30 neprijateljskih vojnika i više ranjeno. Zarobljena su 34 neprijateljska vojnika i 2 oficira. Zaplijenjeno je 30 pušaka, 3 puškomitraljeza i 2 kola municije. (11,120) 9 aprila 1942. godine borci 2. bataljona 2. KNOP odreda izvršili su napad na straže oko Bosanske Dubice. Straže su protjerane u grad, a njihova uporišta spaljena. 12 aprila 1942. godine Prvi bataljon 2. krajiškog NOP odreda izdao je proglas domobranstvu u kom se, između ostalog, kaže: »Hrvatski domobrani, dočasnici i časnici! Krajnje je vrijeme da odbacite oružje koje služi neprijatelju hrvatskog naroda, izdajici i plaćeniku Paveliću... Mi partizani ne vodimo borbu protiv hrvatskog naroda, mi se borimo protiv njemačkog i italijanskog fašizma koji je okupirao i pljačkao našu zemlju, mi se borimo protiv njihovih slugu, ustaša i četnika. Mi vas bratski pozivamo na zajedničku borbu za zajedničku stvar.« (275,258) 12. aprila 1942. godine udarnom (kozarskom) bataljonu predala se četnička četa kod Bronzanog Majdana, jačine oko 70 boraca, naoružana sa 67 pušaka i 2 puškomitraljeza. Jedinicama Udarnog bataljona pristupilo je više pojedinaca i grupa, koji su izjavili da su bili zavedeni i da će zajedno sa partizanima nastaviti borbu protiv Nijemaca i ustaša. Bataljon je izvršio zadatak. Sa bataljonom se nalazio Đuro Pucar Stari i Osmani Karabegović. (11,115) Obrad Stišović piše: »Ni Đuro ni Osman ovdje nisu bili.«

14 aprila 1942. godine borci 2. krajiškog NOP odreda zapalili su selo Gornja Puharska čije se stanovništvo neprijateljski odnosilo prema NOB-u i učestovalo u pljački sela slobodne teritorije. Polovinom aprila Udarni bataljon je kod sela Bočac prešao na desnu obalu Vrbasa i čistio sela od četnika sjeverno od planine Osmače. Prethodnica Udarnog bataljona rastjerala je štab i komoru četničkog komandanta Tešanovića u selu Javorani. Kod Skender-Vakufa Udarni bataljon se sastao sa istoimenom partizanskom četom koja je u ovom dijelu centralne Bosne bila jedina partizanska jedinica. Održan je narodni zbor. Udarni bataljon je nastavio za selo Maslovare. Četnici su bježali ispred partizana šireći lažnu propagandu među mještanima. Pod uticajem njihove propagande većina seljaka se skrivala po šumama ispred partizana. U selu Maslovare prethodnica Udarnog bataljona vodila je borbu sa četnicima. Zarobljena su 2 četnika i 2 puške. U selu Garići (muslimansko selo) Udarni bataljon se odmorio i ručao. Četnici su ovo selo pljač kali i mještane terorisali i ubijali. Seljaci su partizane primili prijateljski. Uveče je Udarni bataljon stigao u Snjegotinu i zanoćio u zaseoku Karač. Bataljon nije postavio dovoljno obezbeđenje, samo stražu kod logora2. Nije se znalo gdje se nalaze četnici. Borci su bili umorni. Četnici Laze Tešanovića i Rade Radića izvršili su koncentraciju, jačine oko 700, među kojima više stotina prisilno mobilisanih seljaka iz okolnih sela, prikupili se na prostor sela Snjegotina-Jošavka-Crni Vrh. Ćetnici su u toku noći zaposjeli dominantne tačke oko zaseoka Kačar i u svanuće napali sa svih strana na Udarni bataljon. Opkoljen nadmoćnim četničkim snagama bataljon se našao u teškoj situaciji. Mjesto Kačar, gdje je bio smješten bataljon, nalazi se u dolini. Štab bataljona hitno je rasporedio borce za kružnu odbranu. Žestoka borba vodila se cijeli dan. Odbijeni su mnogobrojni četnički juriši. Prilikom svakog juriša četnici su imali velike gubitke. Predveče su partizani razbili četnički obruč i produžili u pravcu sela Vijačani. Tog dana u borbi sa četni-cima Udarni bataljon je imao 8 mrtvih i 12 ranjenih boraca. (11,117) Obrad Stišović piše: »Netačno da nismo znali gdje su četnici i da nismo postavili jaće obezbjeđenje u Javoranima. Četnici su po visovima oko nas palili vatre. Naši borci bili su umorni i trebalo ih je odmoriti. Napad četnika je bio silovit. Bez obzira na žrtve, oni su jurišali. Zbog velikih gubitaka kod četnika došlo je do razdora i nikad se više nisu tako okupili.« U prvoj polovini aprila 1942. godine štab 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda formirao je Udarnu četu. Komandir Udarne čete bio je Mile Tubić, a politički komesar Pavle Marin. Četa se nalazila na Karanu. 16. aprila 1942. godine štab 2. krajiškog NOP odreda i Okružni komitet KPJ za Kozaru izdaju zajednički proglas narodu Kozare povodom mučkog ubistva dr Mladena Stojanovića, popularnog i omiljenog borca i komandanta. U proglačsu je ocrtan lik ovog heroja i istaknute njegove zasluge za NOP u ovom kraju. Pozvani su partizani i narod u odlučnu borbu protiv četnika. U proglasu se, između ostalog, kaže: »Od ruke tih zlikovaca-srpskih ustaša-pao je naš drug Mladen! Mi nećemo nikada zaboravi-ti taj gnusni zločin tih izdajica i plaćenika tuđina! (Zbornik IV/4,212-214, dok. 78) Noću između 16 i 17. aprila 1942. godine borci 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda prebacili su se preko rijeke Save i zaplijenili 208 svinja, koje su bile ustaše oduzele od srpskog življa. Ubijena su 3 ustaša. 17 aprila 1942. gođine borci Drugog bataljona 2. krajiškog NOP odreda pucali na avion koji je kružio iznad aerodroma u Prijedoru. Na aerodromu je ranjeno 6 neprijateljskih vojnika i oštećen automobil. 18 aprila 1942. godine borci 2. bataljona pucali na motorni čamac na rijeci Savi i ubili jednog ustašu. 19 aprila 1942. godine, zbog velikih zasluga i popularnosti koju je u narodu uživao istaknuti borac i rukovodilac sa Kozare dr Mladen Stojanović i prvi komandant kozarskog odreda, partizanski odred je dobio njegovo ime, a štab 2. krajiškog NOP odreda izdao je naredbu o promjeni naziva Odreda u 2. krajiški NOP odred »Mladen Stojanović«. (Zbornik IV/4,221, dok. 82) Naredba o promjeni naziva odreda u cjelini glasi:

NAREDBA

Drugarskim štabovima bataljona, četa, komandantima opština i narodnooslobodilačkim odborima i narodu. U znak priznanja za stvaranje i podizanje ovog odreda, kao odreda gdje su se okupili najbolji sinovi svoga naroda i stvorili pravu narodnooslobodilačku vojsku, ovaj odred nosiće ime svoga prvoborca i prvog komandanta druga Mladena Stojanovića, čiju će smrt partizani ovoga odreda nemilosrdno osvetiti nad svim narodnim neprijateljiima zbog zločina nad nezaboravljenim drugom i komandantom Mladenom

Smrt fašizmu – sloboda narodu! 19. aprila 1942. godine

Štab 2. KNO partizanskog odreda »Mladen Stojanović« (404,513)

19 aprila 1942. godine neprijatelj je napao selo Jošik i zapalio nekoliko kuća. Borci 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda protjerali su neprijatelja i zarobili 1 ustašu. Aprila 1942. godine došlo je do sporazuma Adolfa Hitlera i Benita Musolinija u Berhtersgadenu u vezi promjene strategijskog plana daljeg vođenja rata. Musolini je naredio da se povuku italijanske jedinice iz druge i treće zone NĐH i da taj prostor popune ustaško-domobranske jedinice. Ali, Nijemci su ustaško-domobranske snage angažovali na Kozaru. Komanda 2. talijanske armije poslala je zahtjev da se početak operacija u istočnoj Bosni odloži za neodređeno vrijeme. Očigledno se Italijanima nije žurilo. 19. aprila 1942. godine održan je sastanak u Sarajevu ali bez italijanskih predstavnika. Donijeta je odluka da se prvo očisti istočna pa onda zapadna Bosna. O tom su obavješteni Italijani. Situacija na Kozari sve više je skretala pažnju na sebe njemačkih komandi. Noću izmedu 20. i 21. aprila 1942. godine borci 3. bataljona 2. KNOP odreda »Mladen Stojanović« izvršili su napad na neprijateljsko uporište u selu Kijevcima, koje je bilo utvrđeno rovovima i bodljikavom žicom. Uporište je branilo 250 legionara. Nakon kratke i žestoke borbe razbijena je odbrana neprijatelja. Neprijatelj je protjeran za Bosansku Gradišku. Ubijeno je 30 ne-prijateljskih vojnika i više ranjeno. Zarobljena su 2 neprijateljska vojnika. Zaplijenjen je 1 puškomitraljez, 10 pušaka, 2 sanduka municije, 1 sanduk bombi i ostale opreme. U ovoj borbi poginulo je 9 i ranjeno 10 boraca 3. bataljona 2. KNOP odreda. 21 aprila 1942. godine jedna desetina 2. bataljona 2. KNOP odreda sa puškomitraljezom i plotunskom paljbom s položaja od sela Božića dočekala je neprijateljski avion i teže ga oštetila, koji se srušio kod željezničke ložionice u Prijedoru. Avion je nosio 800 kg soli za blokirani garnizon u Prijedoru. Noću između 22. i 23. aprila 1942. godine borci 1. i 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda napali su Bosansku Dubicu. Dio snaga uspio je da prodre u sam grad. Zaplijenjeno je 20 pušaka, 6 pištolja i nekoliko sanduka puščane municije i bombi. 25 aprila 1942. godine borci 1. bataljona 2. KNOP odreda uhvatili su 25 razoružanih domobrana u blizini Prijedora, koje su razoružale ustaše. Uhvaćen je ustaša koji je pratio domobrane i strijeljan. Domobranima je saopšten cilj NOB-a i oni su pušteni kućama. 26 aprila 1942. godine borci 1. bataljona 2. KNOP odreda napali su stražaru broj 5 kod Bosanskog Novog i razoružali 12 domobrana sa svom ratnom opremom. 28 aprila 1942. godine borci 1. bataljona 2. KNOP odreda napali su neprijateljsku posadu koja je obezbjeđivala željeznički most na rijeci Strigovi, na pruzi Bosanski Novi-Kostajnica. Za-robljena su 44 domobrana, zaplijenjene su 33 puške, 2 puškomitraljeza, kao i izvjesna količina municije. (11,120) Na zajedničkom sastanku štabova 1. i 2. krajiškog i banijskog NOP odreda u Podgrmeču formiran je privremeni operativni štab za kordinaciju dejstva u dolini rijeke Une. U proljeće 1942. godine vođa fašističke Njemačke Adolf Hitler u dogovoru sa vođom fašističke Italije Benitom Musolinijem mijenja strategijski plan i, umjesto ponovnog pokušaja osvajanja Moskve i Lenjingrada, koncentriše velike snage u Ukrajini sa ciljem prodora preko Kavkaza u Iran i Bliski istok da bi se dokopao bogatih izvora nafte. Njemačko-italijanske armije pod komandom Ervina Romela u sjevernoj Africi, sa teritorije Libije, vrše snažnu ofanzivu prema Sueskom kanalu sa ciljem osvajanja Egipta, Arabijskog poluostrva i spajanja sa njemačko-italijanskim armijama, ojačanim vojnim jedinicama saveznika i satelita, koje treba da prodru preko Kavkaza u Iran. Za uspješno sprovođenje strateškog plana fašističkim državama Njemačkoj i Italiji su potrebne velike količine rude željeza radi proizvodnje naoružanja i motornih vozila.

U to vrijeme ustanak se sve više rasplamsavao i u zapadnoj Bosni, a naročito na području Kozare. Partizani Kozare, Drugog krajiškog NOP odreda, oslobodili su u 1941. godini i u proljeće 1942. godine cijelu teritoriju na području planine Kozare, Prosare i Pastireva. U tom vremenu presječene su željezničke i putne veze izmećtu gradova Banje Luke, Prijedora i Bosanskog Novog, i Kostajnice, Bosanske Dubice i Gradiške. Neprijatelj je držao samo gradove i povremeno ispadao iz njih radi pljačke. Prekidanjem željeznićkih saobraćajnica na relaciji Ljubija-Prijedor-Bosanski Novi onemogućen je izvoz željezne rude iz Ljubije, koja je bila toliko potrebna njemačkoj vojnoj industriji za proizvodnju oružja i opreme za vojsku. Nijemci su razmišljali kako da se uspostavi izvlačenje željezne rude iz Ljubije. Jedini izlaz bio je u dovlačenju velikih snaga i uništenje partizanskog žarišta na Kozari. (275,227) Krajem aprila 1942. godine Udarni bataljon (kozarski) stigao je u selo Vijačane i povezao se sa štabom 4. krajiškog NOP odreda i 1. krajiškim proleterskim bataljonom. U selu se zadržao nekoliko dana i odmorio. Koncem aprila 1942. godine 2. krajiški NOP odred »Mladen Stojanović« je brojao oko 3000 boraca. Samo 1. bataljon na Karanu brojao je oko 1000 boraca. Odred je imao preko 2500 pušaka, 58 puškomitraljeza, 24 teška mitraljeza i 4 teška bacača. 30 aprila 1942. godine Vrhovni komandant NOP i DVJ dao je u depeši, upućenoj Operativnom štabu za Bosansku krajinu, sljedeću direktivu: »Najviše koristi izvukli biste osvajanjem Prijedora; povezali biste teritoriju 1. i 2. krajiškog NOP odreda, dobili biste dobro uporište za vaš dalji rad, a Nijemcima bi se onemogućilo izvlaćenje rude...« (275,127) U aprilu je Prijedor bio blokiran partizanskim snagama. Neprijatelj je svoju posadu u Prijedoru snabdijevao vazdušnim putem. Izvlačenje rude iz Ljubije i drveta iz Grmeča i Kozare neprijatelju je bilo onemogućeno. Prijedor je bio treći po veličini grad u Bosanskoj krajini. Prijedor, koji nije imao samo strateški nego i poseban privredni značaj, branilo je oko 1200 dobro naoružanih neprijateljskih vojnika. Na drugom mjestu piše da se u Prijedoru i Ljubiji tada nalazilo 10 domobranskih satnija (četa) iz sastava 2, 10. i 11. pješadijske pukovnije, preko 200 ustaša 8. ustaške bojne (bataljona), sanska posadna bojna jačine 580 domobrana i preko 100 žandara, policajaca i agenata. Ukupno se nalazilo u Prijedoru i Ljubiji oko 2600 domobrana, ustaša, žandara i policajaca. Prema datoj direktivi, štab 2. krajiškog NOP odreda donio je odluku da napadne jake neprijateljske snage u Prijedoru i oslobodi grad, prethodno uz dobro organizovane pripreme. U proljeće 1942. godine formirani su prvi, opštinski komiteti SKOJ-a na Kozari, i to za palan-čišku, orlovačku, sansku, omarsku, svođansku, ravničku, knežičku, dobrljinsku i druge opštine. Poslije održane konferencije u martu i aprilu 1942. godine razvija se organizacija SKOJ-a. Na Kozari je to ovako zapisano: Došla sam u Gornji Jelovac. Tamo sam našla školsku drugaricu Vuku Aleksić. Bile smo ranije u istom razredu pa mi nije bilo teško da sa njome uspostavim vezu u radu. Sa Vukom sam izvršila izbor omladinki i omladinaca za skojevsku grupu... Vuka je vodila omladinsku organizaciju i skojevsku grupu. Kada smo sazvali sastanak, došla je sva omladina. Svi su bili spremni da rade. Skojevske grupe su bile nepoznate omladini i djelovale su ilegalno, nije se znalo ko su članovi skojevske organizacije. Braco Nemet je dao zadatak da se skojevske grupe formiraju tajno i da se ne smije znati ko su članovi SKOJ-a, dok se ostala omladina okuplja masovno i javno«. Tako je teklo prvih dana stvaranja SKOJ-a i NOSO BiH na Kozari. USAOJ je bio brojan i organizaciono učvršćen. Gotovo svako selo je imalo omladinsku organizaciju i aktiv SKOJ-a, koji su bili pod rukovodstvom Okružnog komiteta SKOJ-a, izabranog na Okružnoj konferenciji u Podgracima 7.III 1942. (275,350) Organizacija KPJ bilo je 65, sa 16 opštinskih i 4 sreska komiteta, a njihovim radom je ruko-vodio Okružni komitet KPJ. Kozara je bila partizanska sa svojom vojskom i organizovanom vlasti naroda. To je bila slobodna oaza u proljeće 1942. godine, kada je čitava Evropa bila-pod bičem devet i po miliona fašističkih vojnika. U proljeće 1942. godine intenziviran je društveno-politički život na Kozari. Na tom terenu djeluje 130 seoskih, 16 opštinskih NO odbora, sa ukupno 934 odbornika. Rad narodnooslobodilačkih odbora bio je od velikog značaja za cjelokupni život u ratnim uslovima. Odbori organizuju sjetvu koja se morala obaviti na vrijeme kod onih koji su imali zaprege, ali i kod onih čije su porodice stradale u ratu. Formiraju se pozadinske čete i seoske straže. Kada bi se negdje na području pojavio neprijatelj, svaki čoban, poljoprivrednik i svaki stanovnik bio je svojevrstan stražar i o novonastaloj situaciji obavještavao je odbornika, a od-bornici su o tome obavještavali najbliže partizanske jedinice. Opštinski NOO-i su objedinjavali rad seoskih NOO-a, prenosili direktive na njih i organizovali cjelokupnu aktivnost pozadine. Prepecala se rakija za ispiranje rana ranjenicima. Obezbjeđivala se hrana, odjeća, obuća, smještaj boraca i ranjenika. Išlo se na trganje pruge, miniranje mostova i druge diverzije. Sabiralo se voće i nosilo u partizanske bolnice. NOO izgrađivali su skloništa za ljudstvo i za žitarice. Stručnjak za odabiranje mjesta za skloništa bio je Boško Simatović, predsjednik SNOO-a za srez Prijedor, poslije odlaska Pere Gajića na drugu dužnost. Otvarane su radionice za opravku oružja i poljoprivrednih sprava. Jedna od takvih radionica radila je u selu Međuvođu. Narod i vojska bili su jedno. Partizanskim jedinicama nuđeno je sve u Potkozarju, a o kozarskim četama, odredima i njihovim komandantima pjevane su pjesme i stvarane legende. Tako su nastale brojne pjesme o Mladenu, Soši, Ranku Šipki, Radi Kondiću i drugim herojima Kozare. Aprila 1942. godine na kosi Vitlovskoj, pri štabu 2. bataljona 2. KNOP odreda sagrađena je drvena zgrada, u koju je smještena centralna bolnica 2. KNOP odreda. Ovo je bila najveća i najopremljenija bolnica tokom rata na Kozari. Kapacitet ove bolnice iznosio je 60 kreveta, sa hiruškom salom i pomoćnim prostorijama. Tek u proljeće 1942. godine u sastav saniteta počele su se masovnije uključivati i drugarice. Krajem aprila 1942. godine štab 2. kmjiškog NOP odreda naredio je da se u selu Međuvođe uredi aerodrom. Taj je zadatak povjeren Ivici Mitračiću Bregejcu, kome je dodijeljen izvjestan broj boraca iz sastava 2. čete 2. bataljona i potrebna radna snaga. Trebalo je iskrčiti i izravnati nekoliko livada kako bi se obezbijedilo dovoljno prostora i uredila poletno-sletna staza. Početkom maja 1942. godine aerodrom je bio gotov, a komandu nad njim preuzeo je Ivica Mitračić Bregejac. Njegovi su pomoćnici bili Piljo Balaban i Kamenko Ćanak. Za kurira je određen Stojan Grujičić Jaruga, (11,148)

1 Noću su partizani i narod rušili prugu a danju su je ustaše popravljate; 2. Komunikacije oko  Kozare su  danonoćno  bile pod  udarom  kozarskih  partizana; 3.   Uništen  voz   u  Dragotinji; 4. Diverzija na pruzi Bosanski  Novi —  Kostajnica; 5.  Kozarski partizani uništili su još jedan voz na pruzi; 6. Uništena lokomotiva blizu Prijedora

U vremenu od šest mjeseci od decembra 1941. godine do maja 1942. godine, na 16 mjesta na području Kozare održavani su omladinski vojno-politički kursevi koje je pohađalo i završilo 2084 omladinca: u Jutrogoštoj (223), na Paležu (Balj) (256), u Radomirovcu (78), na Mednjaku u Kozari (238), u Donjem Jelovcu (58), u Mrazovcima (49), u Brekinji (121), na Vranovcu (72), u Mirkovcu (97), u Pucarima (130), u Orahovi (131), u Miloševom Brdu (157), u Lamovitoj (214), u Piskavici (103), u Jelićkoj (85) i u Busnovima (72) omladinaca. Broj je bio dosta veći, ali se nije moglo ustanoviti, jer su mnogi omladinci u ratu poginuli. (404,470) 1 maja 1942. godine svečano je proslavljen međunarodni praznik rada u svim jedinicama 2. krajiškog NOP odreda uz učešće naroda, sa političkim i kulturnim programom. 1 maja 1942. godine je komandant 1. bataljona 2. KNOP odreda lvica Marušić Ratko krenuo sa tri voda svojih boraca, sa minerima i 500 kg eksploziva preko rijeke Une. 1 maja 1942. godine Udarni bataljon (kozarski)i 1. krajiški proleterski bataljon proslavili su Prvi maj u selu Lišnji na cesti Banja Luka-Prnjavor. (11,118) 2 maja 1942. godine borci 1. bataljona 2. KNOP odreda minama su razorili most kod KOstajnice, dug 52 m, a time blokirali saobraćaj za 3-4 mjeseca na pruzi Sunja-Bosanski Novi. Partizani stalno napadaju željezničke straže i stanice. Neprekidno razaraju prugu i planski ometaju svaku popravku. Prugom Bosanski Novi-Prijedor-Banja Luka gospodare partizani sa Kozare. Neprijatelj je sabijen u gradove i nekoliko naselja. Gradovi su bili opasani raznim utvrđe-njirna. Ljubija je bila opasana bodliikavom žicom i ježevima. U periodu januar-maj 1942. godine neprijateljski bunkeri, utvrde i jedinice na željezničkoj pruzi bili su razbijeni i uništeni. Od januara do maja 1942. godine dopremljeno je oko 2500 kg eksploziva kozarskim minerima. (275,393) 3 maja 1942. godine poslanik Kaše se obratio generalu Korstenauu, njemačkom generalu u Zagrebu, molbom da se prilikom razmatranja daljeg vođenja operacija na tlu Nezavisne Države Hrvatske uzme u obzir da je »liferovanje rude iz prostora oko Prijedora od najvećeg značaja za njemačku ratnu privredu«. Rudno bogatstvo željeza nalazi se na podrućju Kozare u rudniku Ljubiji, od Omarske i Tomašice, dolinom Gomjenice i Sane do Blagaja. Insistirali su da se operaciji na toj teritoriji u planovima da prioritetno mjesto. U njegovom pismu je dalje stajalo: »Vrlo poštovani gospodine generale! .. .Za njemačku ratnu privredu liferovanje rude iz prostora oko Prijedora je od najvećeg značaja. Najhitnije čišćenje i ponovno osiguranje pruge preko Novog za izvoz rude je neodložan zahtjev... (275,149) Njemački poslanik Koše«. Ovo pismo je pisano 3. maja 1942. godine. Brojno stanje i naoružanje 2. krajiškog NOP odreda od septembra 1941. godine do početka maja 1942. godine kretalo se ovako: u septembru 1941. godine bile su 3 čete, 200 pušaka i 1 puškomitraljez; u novembru 1941. godine 6 četa, 660 boraca, 510 pušaka, 5 puškomitraljeza i 1 mitraljez; u decembru 1941. godine 3 bataljona, 900 pušaka, 40 puškomitraljeza,.14 mitraljeza i 4 minobacača; u martu 1942. godine 4 bataljona, 2950 boraca, 1600 pušaka, 50 puškomitraljeza, 15 mitraljeza i 4 minobacača; u početku rnaja 1942. godine 2. krajiški NOP odred je imao 5 bataljona, od kojih jedan Udarni, sa ukupno 3500 boraca, 2850 pušaka, 150 puškomitraljeza, 30 mitraljeza i 14 minobacača. (11,126) 4 maja 1942. godine Privremeni operativni štab 1. i 2. krajiškog NOP odreda uputio je izvještaj Operativnom štabu za Bosansku krajinu o pripremama za napad na Prijedor. U proljeće 1942. godine na čitavom oslobođenom području Kozare izabrani su opštinski narodnooslobodilački odbori i imenovani komandanti za opštine: Na bosanskonovskom srezu: Ravnička-Relja Goronja, Dobrljinska-Mirko Malbašić, Svođanska-Dragan Vujanović, Sanska-Rade Kantar i Bosansko-kostajnička-Dušan Stojnić; Na Bosansko-dubičkom srezu djelovali su opštinski narodnooslobodilački odbori sa komandantima opština za: Puharsku-Mirko Bižić, Moštaničku-Milorad Jažica, Knežičku-Žarko Bućma, Knešpoljsku-Milorad Miljatović i Ravljansku-Simo Trivić. Na prijedorskom srezu komandanti opština bili su: Palanćište-Boško Simatović, Omarska-Branko Obradović, Kozarac-Adem Blažević. U bosanskogradiškom području, opština Bistrica sa komandantom Mićom Danilovićem, opština Podgraci sa komandantom Petrom Misimovićem. (404,565) Odbori su imali da se brinu o svemu, od snabdijevanja stanovništva i partizanskih jedinica do reda i mira. Preduzete su sve mjere da se blagovremeno obavi proljetna sjetva. 5 maja 1942. godine borci 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda sukobili se sa neprijateljem i ubili 2 neprijateljska vojnika. Borci 3. i 4. čete 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda izvršili su napad na čuvarnicu pruge između Bosanskog Novog i Ravnica. Prugu su uništili na dužini od 15 km. Zarobili su 34 domobraha i 1 ustašu. Domobranima je saopšten cilj NOB-a i pušteni su kućama, a ustaša je strijeljan. Snažno djelovanje partizana priznaje i neprijatelj. »Kada zarobe izvjestan broj domobranaca, redovno im održe komunističko-propagandistički govor, ponude ih hranom i cigaretama, previju im rane (ako ih imaju) i potom puste kućama. Ubijenim uzmu dokumenta i novac, spakuju i pošalju njihovim kućama. Na taj način toliko utiču na moral vojnika da su ovi neupotrebljivi ubuduće za akciju protiv pobunjenika«. (164,48) Domobrani su se predavali bez otpora. Neki domobrani postali su dobri borci u partizanima. Od 4. do 6. maja 1942. godine Udarni bataljon (kozarski) i Prvi krajiški proleterski bataljon vodili su borbe protiv četničkih snaga na liniji planina Ljubić-planina Čavka i u selu Pojezna. Najžešća borba vođena je 6. maja u selu Pojezna. Tu su bili koncentrisani četnici sa područja prnjavorskog, teslićkog i tešanjskog sreza. Četnici su bili posjeli položaje ispred sela i pružali snažan otpor sve dok im nije jedna četa 1. krajiškog proleterskog bataljona obuhvatila lijevo krilo. Tad su se četnici povukli iz sela. Stiglo je obavještenje da su četnici opkolili partizansku bolnicu na planini Čemernici. Partizanska četa kod Skender-Vakufa nalazila se pred rasulom. Prijetila je opasnost da četnici zauzmu Skender-Vakuf. Naređeno je Udarnom bataljonu (kozarskom) da usiljenim maršom krene pravcem od sela Pojezna preko planine Ljubić-selo Maslovare prema planini Čemernici. Bataljon je odmah krenuo usiljenim maršem bez odmora. Borci su išli koliko su mogli izdržati svojom fizičkom snagom. Ali, kad su stigli na Čemernicu, partizanska bolnica je bila već likvidirana.1 Ćetnici su prije dolaska Udarnog bataljona likvidirali odbranu bolnice i poubijali ranjenike i bolničko osoblje. (11,118) 'Obrad Stišović piše: »Doneta je odluka za povratak na Kozaru. Vidjeti moj rad o Udarnom bataljonu. Netačno da se išto na spasavanje bolnice. Mi smo o napadu obaviješteni kad je već bolnica bila zauzeta, ranjenici poubijani, sem pojedinaca.« 6. maja 1942. godine VŠ NOP i DV Jugoslavije izdao je uputstvo o organizaciji i načinu funkcionisanja obavještajne službe u partizanskim jedinicama. U selu Međuvođu dovršeno je uređenje aerodroma za slijetarije prvih partizanskih aviona. 8 maja 1942. godine ustaše su prešle rijeku Savu i prodrle na teren 3. čete 2. bataljona 2 krajiškog NOP odreda. Borci su dočekali neprijatelja prilikom iskrcavanja i nanijeli su teške gubitke. 8 maja 1942. godine ranom zorom iz Prijedora se kretala 3. satnija domobrana i oko 150 legionara u pravcu sela Miljakovca, Rakelića, Ćele i Saničano. U samu zoru pred položaje 4. čete 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda izbila je neprijateljska kolona od oko 300 vojnika. Razvila se žestoka borba. Posle 4 časa vodenja žestoke borbe ustašama je stigla u pbmoć 3. pješačka satnija, ojačana odjeljenjem teških mitraljeza i vodom minobacaća. Pod pritiskom jačih neprijateljskih snaga 4. četa se povlačila. U tom je stigla u pomoć 3. četa 4. bataljona sa jednom desetinom 2. čete 4. bataljona. Uvođenjem u borbu snaga 3. čete neprijateljsko nastupanje je za- ustavljeno. Jedan vod 4. čete obuhvatio je neprijateljsko desno krilo i napao ga sa leđa. Vidjevši da je napadnut sa leđa, zbunjeni neprijatelj je počeo da se koleba i da se povlači. 3. i 4. četa su napravile snažan protivnapad i otjerale neprijatelja u Prijedor. Neprijatelj je imao preko 30 poginulih vojnika i više ranjenih. U ovim borbama zarobljeno je oko 20 ustaša i legionara, a zaplijenjena dva teška mitraljeza, 12 pušaka i 3 kola municije i opreme. (11, 121) Ovog dana ustaše su spalile 18 kuća u Miljakovcima i Rakelićima i, između ostalog, ubile 13 djece. Ovog dana izvršeni su masovni pokolji u Omarskoj i Piskavici kojom prilikom je našlo smrt i 83 djece. (275, 272) 9 maja 1942. godine Udarni bataljon (kozarski) je stigao u selo Borkoviće i vodio borbe sa jačim četničkim snagama pod komandom Drenovića i Marčetića. U snažnom naletu udarnici su razbili četničke snage i nanijeli im gubitke od 20 mrtvih i zarobljenih. 11 maja 1942. godine borci 3. i 4. čete 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda napali su nekoliko neprijateljskih uporišta na pruzi Bosanski Novi-Ravnice. Zarobljena su 104 domobrana i 1 satnik, zaplijenjeno 101 karabin i 8000 metaka. U borbama je poginuo 1 borac partizan. Udarna četa 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda i 3. četa banijskog NOP odreda digle su u vazduh i srušile vijadukt dug 60 m na Veriginoj strani, između željezničkih stanica Hrvatske Kostajnice i Volinje. Rušenjem vijadukta za duže vrijeme prekinut je svaki saobraćaj na ovoj pruzi. (275, 394) Neprijatelj je pokušao da prodre iz Banje Luke prema Omarskoj i Prijedoru i iz Bosanskog Novog prema Prijedoru, ali je na oba pravca bio vraćen. Kakvu su krizu preživljavale partizanske jedinice u centralnoj Bosni i na Manjači najbolje se vidi iz sačuvanih izvještaja Operativnog štaba za Bosansku krajinu iz tih dana. U izvještaju od 13. maja 1942. godine, upućenom Glavnom štabu za Bosnu i Hercegovinu, pored ostalog stoji: »Na sektoru 4. krajiškog NOP odreda i jednom dijelu 3. krajiškog NOP odreda (oko Mrkonjić-Grada) vodimo žestoke borbe sa četnicima koji su dosta agresivni. Na sektoru 4 krajiškog NOP odreda operišu 1. proleterski i jedan udarni i bataljon sa ukupnim snagama od 700 pušaka, 55 puškomitraljeza i jednim bacačem. Ove snage se nalaze na terenu 3. i 4. bataljona 4. krajiš-kog NOP odreda oko Borja, Čečave, Maslovara i Blatnice. U zadnjem pismu koje smo dobili od druga Starog i Osmana pišu nam da će poslati proleterski bataljon u pravcu koji ste vi odredili. Da li je to izvršeno ne znamo, pošto za sada nemamo veze sa njima. Mi preduzimamo sve da tu vezu uspostavimo i da im po potrebi pošaljemo pojačanje. Drugi udarni bataljon, sastavljen od snaga 1, 3. i 5. krajiškog NOP odreda u jačini od 800 partizana sa 60 puškomitraljeza, nalazi se na terenu oko Manjače i Mrkonjić-Grada. Taj bataljon imao je u prvom redu vidne uspjehe u borbi sa četnicima; međutim, u posljednje vrijeme, kada su četničke bande pod vođstvom Uroša Drenovića, Laze Tešanovića i Vukašina Marčetića sklopile sporazum sa ustašama u Mrkonjić--Gradu i zajednički napadaju naše snage sa namjerom da nam nametnu frontalnu borbu, što bi njima više konveniralo, pošto imaju veće snage, drže oni inicijativu u svojim rukama. U Mrkonjić-Gradu nalazi se sada 750 hrvatskih vojnika i oko 300 četnika. Talijani su se izvukli iz grada pomoću četnika do Ključa, odakle isto pokušavaju da se izvuku. Prilikom tih pokušaja naše snage oko Ključa nanijele su im ozbiljne gubitke. (293, 25) Na terenu 1, 2. i 5. krajiškog NOP odreda nema većih pojava četničkih bandi, na sektoru 2. krajiškog (kozarskog) NOP odreda (Kozara) uopće ih nema. Na sektoru 5. krajiškog NOP odreda (Drvar) nalaze se u manjim formacijama zajedno sa Talijanima...« Polovinom maja Udarni bataljon (kozarski) došao je u Skender-Vakuf. Ovdje je ostao 2 do 3 dana dok je prikupio borce skendervakufske čete. Borci skendervakufske čete ušli su u sastav Udarnog bataljona (kozarskog) kao 3. četa. Stigla su obavještenja da se četnici pripremaju da napadnu Udarni bataljon. Štab Udarnog bataljona donio je odluku da krene na Kozaru. Sa Udarnim bataljonom (kozarskim) pošli su pripadnici NOP-a i partizanske porodice iz Skender--Vakufa. Udarni bataljon je neprekidno vodio borbu sa četnicima u pokretu od Skender-Vakufa do Vrbasa. Prelaz Vrbasa izvršen je kod sela Boljevine, a zatim je kretanje nastavljeno preko planine Manjače. Pokretljivost Udarnog bataljona bila je umanjena zbog ranjenika i izbjeglica. 14. maja 1942. godine Pavelićev izaslanik Slišković proglasio je Prijedor »Alkazarom«, neosvojivom tvrđavom. Ustaše su ga nazivale »ustaški Alkazar«.Za vrijeme španskog građanskog rata frankovi fašisti su izdržali u gradu Alkazaru dugu blokadu, koju su vršile republikanske snage i internacionaine brigade. Slišković. koji je proglasio Prijedor »Alkazarom«, 16. maja 1942. godine opkoljen u gimnaziji sam se ubio. Maja 1942. godine Operativni štab za Bosansku krajinu izdao je zapovijest potčinjenim jedinicama za napad na Prijedor. 14. maja 1942. godine u Banju Luku stiže četa za vezu 714. njemaćke divizije da u hotelu »Bosni« pripremi komandno mjesto buduće borbene grupe »Zapadna Bosna«. Maja 1942. godine četnički puk »Manjača« potpisao ugovor sa ustašama u Banjoj Luci o zajedničkoj saradnji u borbi protiv NOP-a. Do 15. maja 1942. godine posebno je važno istaći u stalnim akcijama učešće naroda na totalnom uništenju pruge. U selima su formirane i radne čete u koje su uključivani svi sposobni za rad, i muško i žensko. Veliku pomoć pružile su radne čete partizanskim jedinicama i minerima na uništenju željezničke pruge na ovom području. Narod, svrstan u ove radne ćete, učestvovao je u brojnim akcijama na trganju pruge i odvozu šina i pragova zaprežnom stokom daleko u brda ili u rijeku Sanu. Na pojedinim međustaničnim prostorima, pod zaštitom svojih boraca i uz pomoć minera za raskidanje šina, učestovalo je po nekoliko desetina zaprežne stoke i stotine pripadnika ovih radnih četa. U toku proljeća do Ijeta 1942. godine još dvije grupe omladinaca prešle su kroz omladinski kurs u Jutrogoštoj. Posljednja grupa kursista omladinaca iz Jutrogošte, po naređenju štaba Prvog bataljona, upućena je u akciju na Prijedor 16. maja 1942. godine. Prema spisku kurs je zavr-šilo 223 omladinca. (404,224) Prijedor je smješten u kotlini rijeke Sane. Dno kotline je aluvijalna ravan oko rijeke Sane, a dalje prema periferiji su brežuljci. Oko Prijedora pruža se zatalasana ravnica od 2 do 6 km u poluprečniku. Šumu i žbunje oko grada neprijatelj je bio posjekao. Sa lijeve (zapadne) strane Prijedor opasuje rijeka Sana koja je ovog maja imala maksimalan vodostaj. Ona predstavlja prirodnu prepreku koja se ne može savladati bez plovnih sredstava (čamaca, lađa, splavova) ili mostova. Sa ovim sredstvima nisu raspolagali partizani i napad na grad sa zapadne strane bio je neizvodljiv. Sela koja se nalaze na lijevoj obali i strani Sane od Prijedora bila su u rukama ustaške milicije. Na mostovima preko Sane neprijatelj je držao jača osiguranja, a na ostalim dijelovima rijeke vršio je samo kontrolu patrolama. Rijeka Sana omogućila je posadi da skrati front odbrane i gušće posjedne položaje na desnoj obali i strani rijeke. Prirodni položaj Prijedora smještenog u kotlini Sane pružao je povoljne uslove za organizaciju spoljne odbrane. Odbrana Prijedora imala je kružni karakter. Njeno težište bilo je na desnoj obali i strani Sane tj. na polukružnoj liniji koja se proteže od klanice na obali Save, pri izlazu iz grada, preko donje Puharske , rasadnika, škole za Urijama, bolnice, ciglane, sela Gomjenice do desne obale Sane pri izlazu iz grada. Na ovom polukrugu bio je raspoređen gro neprijateljskih snaga i vatrenih oružja. Odbrana na lijevoj obali i strani rijeke Sane protezala se linijom sela Čarakova-Rizvanovići-Bišćani, uključujući i željezničku stanicu Baltine Bare na desnoj obali rijeke. Dakle, jedan odbranbeni pojas protezao se uz samu periferiju grada i sastojao se od niza međusobno povezanih zgrada, pripremljenih za odbranu i drvenozemljenih bunkera. Ispred bunkera nalazile su se žičane prepreke. Pojedini objekti bili su istureni čak i preko 1 km od grada (bolnica na Urijama, ciglana, silos). Od ukupno 31 perifernog punkta odbrane; 28 ih je bilo na desnoj, a svega tri na lijevoj obali rijeke. Grad je bio opasan sa 2 predstražarska mjesta i sa 17 stražarskih mjesta. Stražarska mjesta osigurana su rovovima, a neka i bodljikavom žicom. U unutrašnjosti grada bile su zgrade utvrđene za odbranu: gimnazija (komanda), dvije osnovne škole »Umljeković«, žandarmerijska kasarna (bačaci), željeznička stanica, hotel »Balkan«, Gašića hladnjača, Glamočinoj kući i avliji (topovi), hrvatski dom (ustaše), osnovna škola na Urijama, bolnica, silos, ciglana, električna centrala, pravoslavna i rimokatolićka crkva, džamija itd. Neprijatelj je imao dovoljno vremena da organizuje najefikasniju odbranu, pa su uredili grad za kružnu odbranu. Odbranom grada rukovodio je komandant 11. pješačke pukovnije pukovnik Mario Zlobec. (11,129) Posadu Prijedora sačinjavale su jedinice iz sastava 2, 10. i 11. pješadijskog domobranskog puka i 8. artiljerijskog diviziona. Tu su bili i manji dijelovi ustaških i legionarskih formacija, regrutovanih iz gradskog ološa i ustaških izbjeglica iz susjednih mjesta, koji su bili ogrizli u zloči-nima nad narodom. (293,46) Od jedinica iz sastava 2. pješadijskog puka u sastavu prijedorskog garnizona nalazila su se 2. četa (7. i 8. satnija) pješadije sa 130 pušaka, 14 puškomitraljeza i 3 teška mitraljeza. Iz sastava 10. pješadijskog puka bile su 3 čete (4, 5. i 9. satnija) sa 240 pušaka, 11 puškomitraljeza i 1 teški mitraljez. Od jedinica 11. pješadijskog puka nalazili su se 1. i 2. bataljon (2, 4, 5, 7. i 8. satnija), naoružani sa 528 pušaka, 18 puškomitraljeza, 9 teških mitraljeza i 5 bacača mina. Iz sastava 8. artiljerijskog diviziona posadi Prijedora bile su pridodate 2 haubice od 105 mm sa jednim teškim mitraljezom i 55 vojnika za opsluživanje i zaštitu oružja. (293,46) Ustaše, žandarmerijske i legionarske jedinice bile su pod neposrednom komandom zapovjednika posade. Ukupno naoružanje ovih posebnih jedinica iznosila je oko 95 pušaka i dva puškomitraljeza. Neprijateljska posada u Prijedoru imala je ukupno 1189 vojnika, naoružanih sa 1003 puške, 30 puškomitraljeza, 13 teških mitraljeza, 5 bacača mina i dvije haubice. (293,46) Prijedor je održavao dnevne veze sa Ljubijom (tri čete) i sa muslimanskim selima čiji je prednji pojas bio Čarakovo-Hambarine-Mataruge (200 pušaka). Pored ovih regularnih jedinica, neprijatelj je mogao za odbranu Prijedora upotrijebiti i ustašku miliciju obližnjih sela. On je raspolagao i sa dva oklopna voza, 10 minobacača, dovoljnim količinama municije, srazmjerno velikim brojem automatskog oružja i reflektorima za osvjetljavanje prilaza gradu. Ukupna jačina neprijateljskih snaga, kad bi izvršili mobilizaciju i ustaške milicije za odbranu Prijedora, iz-nosila je oko 2000 vojnika. Kod vojnika se nalazilo 90 do 130 metaka za svaku pušku, za puškomitraljeze 700, a za teške mitraljeze po 2500 metaka. U skladištu je bilo 65 sanduka sa 78000 metaka kal. 7,9 mm, 1500 kal. 7 mm i 1700 metaka kal. 8 milimetara. Svaka satnija imala je 500 - 600 ručnih granata. Bilo je 236 mina za minobacače i 150 artiljerijskih granata za haubice. Posada u Prijedoru raspolagala je sa 275 000 puščanomitraljeske municije i 386 granata za oruđa. (404,525) Iako je Prijedor bio blokiran skoro pola godine, moral i borbenost posade bili su dobri. U tome su pogledu prednjačili ustaški i jedan dio domobranskih oficira. Neprijatelj je, uspostavljanjem vazdušnog saobraćaja na liniji Banja Luka-Prijedor-Zagreb i uređenjem aerodroma Urije u Prijedoru (na njega su se mogli spuštati laki transportni avioni) osigurao redovno snabdijevanje namirnicama i najneophodnijim ratnim materijalom. I ovo je doprinijelo podizanju morala kod opkoljene neprijateljske posade. Moramo napomenuti da je Prijedor bio po veličini treći grad u zapadnoj Bosni. U njegovoj neposrednoj blizini nalazi se rudnik željezne rude Ljubija, jedan od najvećih u našoj zemlji i šumsko bogatstvo Kozare i Grmeča. Prijedor je smješten na važnoj željezničkoj i automobilskoj saobraćajnici između Zagreba-Banje Luke-Sarajeva. Prijedor je u centru odakle je neprijatelj mogao vršiti kontrolu slobodnih partizanskih teritorija Kozare i Grmeča. Jaki neprijateljski garnizon u Prijedoru nastojao je da obezbijedi rad industrijskih objekata i saobraćajnica važnih za njemačku ratnu privredu. Na drugoj strani Prijedor je dao od početka ustanka mnoge rukovodioce i borce u odred na Kozaru, među kojima i dr Mladena Stojanovića i Esada Midžića. U gradu su ustaše vršile teror i zločine kod stanovništva, ali je uvijek djelovala grupa aktivista i rodoljuba koji su časno izvršavali direktive KPJ, pa su mnogi od njih bili hapšeni i ubijani. Od aktivista u Prijedoru su se istakli Muharem Suljanović, Mira Cikota i mnogi drugi. (293,44) U obavještajnom punktu u Prijedoru bili su uključeni i neki domobranski oficiri. Od aktivista iz Prijedora dobijeni su podaci o broju i rasporedu neprijateljskih snaga u Prijedoru. Borci koji su bili u blokadi Prijedora vršili su izviđanja, a mnogi borci bili su iz grada. Tako je svaki borac i rukovodilac partizanskih jedinica imao čast da učestvuje u borbi za oslobođenje Prijedora. Vrhovni štab NOVJ imao je pravo kad je dao sugestiju da se oslobodi ovaj grad. Za napad na Prijedor angažovane su sljede-će snage NOV: 1 bataljon 2. krajiškog NOP odreda sa 5 četa i Udarnom četom koja se nalazila pod njegovom komandom; 1 aprila 1942. godine Udarnu četu je formirao 1. bataljon od najboljih boraca iz svoga sastava. Ona je bila pod komandom 1. bataljona i dejstvovala je prema potrebi. 2 bataljona 2. krajiškog NOP odreda sa 3 čete; 3 bataljon 2. krajiškog NOP odreda sa 3 čete; 4 bataljon 2. krajiškog NOP odreda sa svojom 2. i 3. ćetom i jednim vodom 1. čete; 1 krajiški NOP odred sa 2 čete u napadu i 3 čete u osiguranju od Ljubije; dvije čete Udarnog bataljona 1. i 5. krajiškog NOP odreda i Banijska proleterska četa. Ove snage bile su naoružane sa 1360 pušaka, 63 puškomitraljeza, 4 mitraljeza, nekoliko mi-nobacača i 2 topa. Nije bilo dovoljno municije. Odnos snaga bio je u kortst NOV. Partizanske snage koje su određene za napad na Prijedor, bez četa koje su se nalazile u rezervi, raspolagale su sa 1230 pušaka, 50 puškomitraljeza, 8 teških mitraljeza i 3 bacača mina. Prema tome, odnos snaga bio je u puškama 1230 : 1003, u puškomitraljezima 50 : 30, u teškim mitraljezima 13 : 8, u korist partizanskih jedinica, a u pratećim oružjima 7 : 3 u korist neprijatelja. (293,47) Operativni štab za Bosansku krajinu svoju odluku za napad na Prijedor saopštio je štabovima 1. i 2. krajiškog odreda nekoliko dana ranije u selu Božićima kod Prijedora. Pismenu zapovijest za napad izdao je uoči samog napada, tj. 14. maja 1942. godine. (293,45) Koncepcija za napad bila je sljedeća: sa 4 bataljona 2. krajiškog NOP odreda u toku noći izvršiti prodor u centar grada u vidu klinova, a potom dejstvom iz centra i spolja slomiti nepri-jatelja i osloboditi grad; jednim bataljonom 1. krajiškog odreda ovladati spoljnom odbranom na liniji Baltine Bare-Rizvanovići-Bišćani, a zasjedama prema Bosanskom Novom i Ljubiji spriječiti eventualnu intervenciju neprijatelja od tih pravaca; u rezervu je određena Banijska proleterska četa i jedna četa 2. krajiškog odreda. (293,45) Operativni štab za napad na Prijedor, u kojem su pored komandanta Operativnog štaba za Bosansku krajine Koste Nađa, bili predstavnici štabova 1. i 2. krajiškog odreda i Okružnog komiteta KPJ za Kozaru, izdao je 14. maja 1942. godine zapovijest za napad. Sadržaj ove zapovijesti vidi se iz sačuvanog originala. Glavnina snaga, po dubini u dva klina, imala je zadatak da brzim prodorom u centar Prijedora pocijepa jedinstvo odbrane garnizona i šireći se lijevo i desno, savlađuje otpor pojedinih neprijateljskih uporišta. Čelne jedinice oba krila dobile su zadatak da se bez borbe ubace u grad i počnu dejstvo u unutrašnjosti. U zapovijesti je dato uputstvo gdje su raspoređene neprijateljske jedinice i kako će se postupati sa zarobljenicima. Dovođenje jedinica 2. krajiškog NOP odreda na polazne položaje Prijedoru, i to Prvog bataljona od Bosanskog Novog i Kostajnice, Drugog od Bosanske Dubice, Trećeg od Bosanske Gradiške, četvrtog od Ivanjske I Piskavice i četa 1. krajiškog odreda, koje su imale da prođu kroz neprijateljski raspored između Sanskog Mosta i Ljubije, trebalo izvesti u tajnosti, jer bi u pro-tivnom uspjeh akcije mogao biti doveden u pitanje. Stoga su bataljoni 2. krajiškog odreda morali ostaviti dijelove svojih snaga radi pritiska na neprijateljske garnizone koji su držali pod blokadom. Jačina ovih snaga iznosila je jednu do dvije čete iz svakog bataljona. U cilju čuvanja tajnosti, prepiska o pripremama za napad nije vršena, već su naredbe izdavana usmeno, osim zapovijesti koja je napisana uoči samog napada. Broj lica koja su bila upoznata sa planom napada bio je sveden na najmanju mjeru. Komandanti bataljona pozvani su u Operativni štab u selo Božiće i tu su im prenesena naređenja. Dovođenje jedinica na polazne položaje izvršeno je noću. Aktivisti s ovog terena bili su vodiči jedinica. Održani su partijski i skojevski sastanci po četama uoči samog napad. Upozoravani su svi borci i rukovodeći drugovi na držanje prema nedužnom stanovništvu. Svaka pojava osvete ili pljačke smatraće se izdajom i kažnjavati na licu mjesta strijeljanjem. Naš ulazak u grad mora biti dostojan imena druga Mladena Stojanovića i svih naših palih drugova za slobodu. Moramo pokazati onu hrabrost koja je pokazana i dosad u borbi sa neprijateljem. Dozvoljava se paljenje lako upaljivih objekata i neprijateljskih uporišta kao vojnička potreba, a ne osveta. U toku 14. maja 1942. godine pripreme za napad bile su završene. Bataljoni su se nalazili u rejonima prikupljanja. Padom mraka 15. maja započeo je pokret bataljona iz rejona prikupljanja na polazne položaje za napad. Do 22 časa u noći 15. maja 1942. godine vod za vezu 2. krajiškog NOP odreda na čelu sa komandirom Stevom Ćurguzom i politkomesarom Jovom Pekićem uspostavio je telefonske veze između Operativnog štaba i štabova bataljona prvog i drugog klina; time su i posljednje pripreme za napad bile završene. Napad je mogao da počne u određeno vrijeme. Prvi bataljon 2. krajiškog NOP odreda je napadao koritom rječice Puharske, a manjim duž komunikacije Bosanska Dubica-Prijedor. Bataljon je izbio na rampu i razvio snage u pravcu Ga-šića ledine, hrvatskog doma, gradske klaonice i Tešinića škole na Urijama. U ovim sn se objekti-ma branile ustaše. Borba se mjestimično vodila preko cijelog dana, naročito tamo gđje su pri-stizale razbijene grupice iz cijelog grada. Neka od ovih uporišta likvidirana su uz podršku zapli-jenjenih haubica 105 mm. Druga četa 1. bataljona 2. KNOP odreda (60 pušaka, 3 puškomitraljeza) napala je neprijatelj-ske straže kod silosa i bunkera broj 12 (14 vojnika i 1 puškomitraljez) i vodila žestoku borbu sve do poslije podne. Treća četa 1. batlajona 2. KNOP odreda (65 pušaka, 5 puškomitraljeza, 1 teški mitraljez) je brzo zauzela zgradu osnovne škole na Urijama (uporište broj 8 sa 15 vojnika i 1 teškim mitraljezom), zatim bolnicu (uporište br. 9 sa 14 vojnika i 1 teškim mitraljezom) i do 5časova ujutro izvršila svoj zadatak. 4 četa 1. bataljona 2. KNOP odreda (60 pušaka, 5 puškomitraljeza, 1 teški mitraljez) napalaje uporište broj 10 na Senjaku (10 vojnika, 1 puškomitraljez) i ciglanu (broj 11 sa 15 vojnika i 1 teškim mitraljezom). Druga i Četvrta četa 1. bataljona vodile su žestoku borbu do 6 časova dok nisu zauzele najtvrđe uporište u spoljnoj odbrani grada - ciglanu, a silos se držao do poslijepodne. Prva, Peta i Udarna četa 1. bataljona su do 7 časova ujutro likvidirale neprijateljsku odbranu između rijeke Sane i ceste Prijedor-Dubica. Prvi bataljon je poslije žestoke borbe zauzeo selo Rakovčane, Rizvanoviće, Bišćane i produžio dejstva u pravcu rudnika Ljubije. Drugi bataljon 2. NOP odreda je nastupao preko ravnog i nepokrivenog terena prema bolnici i željezničkoj stanici. Taj pravac je neprijatelj osvjetljavao reflektorima i raketama. Bataljon se probio i napao željezničku stanicu i bolnicu. Udarna grupa. koja se kretala na čelu bataljona, prodrla je brzo i iznenada u centar grada i zauzela neprijateljske topove, tako da je posada Prijedora odmah na početku borbe lišena svog najmoćnijeg oružja. Bataljon je likvidirao željezničku stanicu još u toku noći. Poslije toga je sadejstvovao 1. i 4. bataljon pri zauzimanju gimnazije i osnovne škole na Urijama. Prva četa 2. bataljona 2. KNOP odreda (70 pušaka, 2 puškomitraljeza) kao čelna četa »prvog klina« usiljenim maršom između uporišta br. 9 (14 vojnika 1 puškomitraljez) u bolnici i uporišta br. 10. (10 vojnika, 1 puškomitraljez) Senjaka probila se do položaja artiljerije (topova) u Glamočinoj avliji, koja je dejstvovala prema selima ispod Kozare, razbila posadu, zarobila topove i odmah ih upotrijebila protiv neprijateljskih uporišta u gradu. Kad je zarobila topove, upalila je jednu zgradu radi orijentacije drugim četama i veze sa njima. U svojim sjećanjima o upadu u Prijedor i o zauzimanju haubica tadašnji komandir 1. čete 2. bataljona Dragan Stanić kaže: »Nešto prije pola noći bili smo postrojeni u koloni po jedan i samo smo čekali signal da krenemo na svoj zadatak. Na prvom koraku upali smo pod jaku vatru dok smo prolazili između neprijateljskih straža, ali kad smo ih mimoišli, kretali smo se normalno kao na svakom drugom noćnom maršu, samo ubrzanim tempom, jer je trebalo što prije stići do topova i ućutkati ih. Moj komesar Mile Rajlić bio je rodom iz Prijedora i poznavao je svaku kuću, svaku avliju i baštu, te nije bilo lutanja. Pored njega u četi smo imali dosta Prijedorčana, pa smo imali dovoljan broj pouzdanih vodiča. Dok smo prolazili preko pruge, iznad su se čuli fijuci granata upućenih prema selima ispod Kozare. Kad smo stigli do topova, oni su još uvijek snažno dejstvovali. Postrojili smo se pored stare daščane ograde i kroz šupljine na daskama posmatrali neko vrijeme topove u dejstvu. Neprijateljski vojnici, koji su se motali oko topova, nisu ni slutili pred kim de-mostriraju svoju vještinu. U jednom momentu na moju komandu pobacali smo bombe, u jednom zamahu porušili ogradu i u nekoliko skokova topovi su bili u našim rukama. To je bilo oko jedan čas poslije ponoći. Ostavili smo topove na miru i likvidirali deo posade koja je iz obližnjih kuća pokušala da povrati izgubljeno oružje. Bio sam artiljerac i za vrijeme kadrovskog roka obučavan na istim ovakvim topovima, pa sam topove upotrebio u borbi protiv neprijatelja za osvajanje uporišta iz kojih je davan jači otpor našim jedinicama. Tukao sam uporište u Puharskoj u kojem se neprijatelj očajnički branio, a kasnije na neprijateljsko uporište u gimnaziji. Pred veče upotrebio sam haubice za osvajanje neprijateljskog uporišta »Baze«, odakle su ustaše pružale posljednji otpor. Interesantno, u zauzimanju topova nismo imali gubitaka. Gubitke smo imali od aviona koji nas je bombardovao kad smo manevrisali sa topovima.« Druga četa 2. bataljona 2. KNOP odreda (65 pušaka, 4 puškomitraljeza) prošla je bez borbe kroz spoljnu odbranu, zauzela željezničku stanicu i nastavila borbu za žandarmerijsku stanicu, likvidirala posadu u zoru, a zatim posadu u osnovnoj školi. Osigurala je bok prvog klina, a potom nastupala prema gimnaziji radi veze sa drugim klinom. Četvrta četa 2. bataljona 2. KNOP odreda (85 pušaka, 2 puškomitraljeza), čeona četa drugog klina, prošla je bez borbe između željezničke pruge i kanala duž gomjeničke ceste i prodrla do gimnazije, koja je bila najjače uporište u sistemu odbrane grada i iz koje je posada pružala otpor do pada mraka, kada je bila razbijena. Treći bataljon 2. KNOP odreda pošao je u napad od sela Gomjenice niz rijeku Sanu, zaobišao glavninom neprijateljsku posadu koja se nalazila kod mosta na rijeci Gomjenici i produžio duž rijeke prema gradu, dok je dijelom snaga likvidirao ovu posadu. Za vrijeme ove borbe glavnina bataljona se probila koritom rijeke Sane, izbila sporednim ulicama za leđa neprijateljskim snagama koje su branile gradski most na Sani, napala ih, potukli, i zauzeli most; zatim je ostavila na njemu osiguranje i produžila nadiranje kroz grad prema gimnaziji oko koje su nastale ogorčene borbe. Prodiranjem u centar grada bataljon je označavao paljenjem nekih objekata i pomoću crkvenih zvona, što je doprinjelo demoralisanju neprijatelja na drugim sektorima odbrane. Četvrti bataljon 2. KNOP odreda napredujući duž željezničke pruge Banja Luka-Prijedor i rijeke Sane, naišao je na neprijateljska uporišta. Dio bataljona je ostavljen da likvidira posade ovih uporišta, a drugi je dio produžio nastupanje u pravcu oružničke stanice koju je zauzeo u jednom naletu, a zatim produžio napad prema gimnaziji sa ciljem da je u sadejstvu sa snagama 3. bataljona zauzme.

Raspored jedinica NOV za oslobođenje Prijedora 15-16. maja 1942. godine

Druga četa 4. bataljona 2. KNOP odreda (90 pušaka, 3 puškomitraljeza, 1 teški mitraljez) i čete 3. bataljona kao glavnina snaga »drugog klina« do zore su razbile spoljnu odbranu između željezničke pruge i rijeke Sane, a zatim uništile posade u školi »Umljenović«, pravoslavnoj crkvi i neke druge otporne tačke i nastavile borbu za gimnaziju. Štab odbrane sa glavnom rezervom nalazio se u zgradi gimnazije, u jednoj od najutvrđenijih zgrada. U borbi u gimnaziji poginuo je komandant štaba odbrane grada i 1. pješadijskog domobranskog puka pukovnik Mario Zlobec, Pavelićev izaslanik Miro Slišković, zlikovac, koji je prije dva dana Prijedor proglasio »ustaškim Alkazarom«, ustaški tabornik, i još neki ustaški funkcioneri. O tome kako se odigrao posljednji čin dramatične borbe za gimnaziju neposredni učesnik, komandir 2. čete 3. bataljona 2. krajiškog odreda Rade Čekić kaže: »Kad sam likvidirao neprijateljsko uporište u željezničkoj stanici Ljubija, produžio sam sa četom u pravcu grada prema jednoj zgradi gdje se vodila borba sa namjerom da pomognem našim snagama, jer sam svoj zadatak već bio ispunio. Kada sam stigao do te zgrade, saznao sam da je to gimnazija. Odmah sam rasporedio četu po obližnjim zgradama i priključio se našim snagama koje su vodile borbu. U toku dana pojavio se neprijateljski avion i kružio oko gimnazije. Bacio je bombu koja je eksplodirala blizu mene, pa sam zasut prašinom zida koji se rušio. Uskočio sam u gimnaziju. Na ulaznim vratima našao sam Petra Mećavu sa pištoljem u ruci, a na stepenicama prema prvom spratu ležao je mrtav komandant neprijateljske posade u Prijedoru pukovnik Mario Zlobec. Ubio ga je Petar Mećava. Popeo sam se uza stepenice i na prvom spratu ušao u kancelariju koja je bila radni kabinet pukovnika Zlobeca, odakle je rukovodio borbom svojih jedinica. Na njegovu stolu našao sam izvještaj o akciji našeg Trećeg bataljona na neprijateljske položaje u selu Kljevcima kod Bosanske Gradiške. Uzeo sam njegov lični karabin, dvogled i bluzu. Bluzu sam poklonio Joci Marijanoviću, dvogled komandantu našeg bataljona Mirku Pekiću. Karabin sam zadržao za sebe kao uspomenu na prijedorsku akciju.« (293,51) Treća četa 4. bataljona 2. KNOP odreda (100 pušaka, 3 puškomitraljeza) nastupa sa 4. četom 2. bataljona 2. KNOP odreda i pomagala je brzom nadiranju. Jedinice 1. bataljona i 1. četa 2. bataljona 1. krajiškog NOP odreda izvršile su svoj dio zadatka i u prvim prijepodnevnim časovima likvidirale Baltine Bare i ostala uporišta na lijevoj obali Sane, (293,49) Učestvovao je i Udarni bataljon 1. i 5. krajiškog NOP odreda. U akciji oko zauzimanja Prijedora učestovala je i Banijska proleterska četa na čelu sa komandirom Nikolom Demonjom, koja je bila na putu preko Kozare za Slavoniju. Ona je vršila obezbjeđenje slobodne teritorije od Bosanske Gradiške zajedno sa dijelovima 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. Postavljen je protivavionski mitraljez na Simatovića brdo, blizu baterije. Postolje je dala 3. četa 4. bataljona, a mitraljez »maksim« dala je 1. četa 2. bataljona. Ostale snage NOP odreda, koje nisu ovdje navedene, bile su angažovane na zatvaranju pravca od Banje Luke, Bosanske Dubice i Bosanskog Novog. Zarobljenički logor bili su jedan u Rakelićima (kod Vukovića kuća), a drugi u Božićima (opština Palančište). U postupku prema zarobljenicima zabranjeno je bilo svako samovoljno nasilje i mučenje zarobljenika bez i istrage vojnog suda. U pomoć napadnutom Prijedoru neprijatelj je u jačini jedne bojne intervenisao od Bosanskog Novog preko sela Suhaće, ali ga je 5. četa 1. bataljona 2. KN6P odreda prisilila na povlačenje u Bosanski Novi. Intervencija je uslijedila i od Bosanske Dubice i Banje Luke, ali je neprijatelj i na tim pravcima bio razbijen i odbačen u polazne garnizone, od dijelova 2. bataljona prema Dubici i 4. bataljona prema Banjoj Luci. Neprijateljske snage iz Ljubije i okolnih sela, neprijateljski raspoloženih prema partizanima, pokušale su tri puta da pruže pomoć neprijatelju u napadnutom gradu Prijedoru, ali su ih partizani, koji su se nalazili s lijeve obale Sane, odbili nanoseći im velike gubitke. Oko 7. časova 16. maja 1942. godine odbrana Prijedora bila je razbijena. Ostaci garnizona, prikupljeni u gimnaziji, hrvatskom domu i opskrbnoj bazi, uništeni su tokom dana i oko 19 časova borba za Prijedor bila je definitivno završena. Borbe za Prijedor trajale su punih 21 čas. Savladan je otpor neprijatelja u noći 16. maja. Posada je uništena ili zarobljena. Prednost partizana u napadu na Prijedor bila je u borbenom moralu, u ukupnoj borbenoj spremnosti partizanskih jedinica, u dobrom planiranju i vještom izvođenju napada na grad. Oslobođenje Prijedora bila je kruna pobjeda krajiških partizana, a za neprijatelja težak poraz. U sačuvanim domobranskim izvještajima nema podataka da se ma ko od posade Prijedora spasio. Prema priznanju neprijatelja, njegovi gubici na Prijedoru, iznosili su oko 100 mrtvih i ranjenih vojnika i oficira, među kojima i komandant posade pukovnik Mario Zlobec. Zarobljena je cjelokupna neprijateljska posada koja se nalazila u Prijedoru, sa svim naoružanjem i opremom. U zarobljeničke logore pod Kozarom privedeno je 1100 domobranskih vojnika i oficira, oko 200 ustaša, žandara i milicionara i pripadnika ostalih vojnih formacija. Zarobljeni domobrani su saslušani. Saopšten im je cilj NOB-a i onda su pušteni kućama. Jedan neprijateljski oficir je strijeljan radi počinjenih zločina, a ostali po izvršenom saslušanju pušteni kućama. Zaplijenjeno je oko 1200 pušaka, 15 puškomitraljeza, 8 teških mitraljeza, 5 bacača mina, 2 haubice 100 mm i oko 100 000 puščanih metaka. Zaplijenjen je i 1 oštećeni avion. To je ono što je evidentirano u izvještajima za Bosanku krajinu. »Partizani su zaplijenili 3 haubice, 5 minobacača, 8 teških strojnica, 25 pušaka strojmca, 1200 pušaka, 600 ručnih bombi, oko 120 000 metaka, jednu kompletnu radio-stanicu i živežne namirnice. Zarobljeno je oko 1000 vojnika, te mnogo poubijano ustaša i žandara«, pisao je veliki župan dr Gazdić. (404,549) Partizanske jedinice imale su 30 mrtvih i 65 ranjenih boraca i starješina. (275,259 i293,50) Pored bogatog plijena u oružju i municiji, u ruke partizanskih jedinica pale su i velike količine raznog materijala, potrebnog za vojsku i pozadinske ustanove: radio-stanica, štamparija, mnogo sanitetskog materijala i bolničkih instrumenata potrebni za sanitetske ustanove. Ovaj materijal je evakuisan na Vitlovsku kosu na Kozari. Stanovništvo Prijedora oduševljeno je dočekalo oslobodioce. Ono se ogromnom većinom stavilo na stranu NOB-a. Borci partizani u oslobođenju Prijedora pokazali su veliku borbenost i visok moral, a u odnosu prema stanovništvu visoku partizansku svijest. Ovo je imalo velikog uticaja na jačanje bratstva i jedinstva između Srba, Hrvata i Muslimana. (11,146) Oslobođenje Prijedora predstavljalo je veliku vojničku i političku pobjedu za dalji razvoj NOP-a na području Bosanske krajine. Jačala je vjernost naroda u pobjedu partizana i sve više su se sjedinjavale srpske, muslimanske i hrvatske mase u borbi protiv okupatora i domaćih izdajnika, ustaša i četnika. (275,259)

/. Josip Mažar Soša sa grupom svojih boraca Kozarčana; 2. Ranko Šipka sa grupom svojih boraca Kozarčana; 3. Nastava gađanja u jednoj jedinici; 2. KNOP (kozarskog) odreda u proljeće 1942. godine.

Oslobođenjem Prijedora spojila se oslobođena teritorija 1. i 2. krajiškog NOP odreda, Podgrmeča i Kozare, na dužini od oko 80 km. U ostalim neprijateljskim garnizonima je nastao pravi haos. Iz Sanskog Mosta htjeli su da bježe preko Sasine i Bronzanog Majdana u Banju Luku. Komanda Sanskog Mosta naredila je da se poruše svi mostovi na prilazima kako bi se spriječio dolazak partizanskih tenkova. (11,147) Borba za Prijedor nije bila još završena, a neprijateljska posada iz Ljubije bježala je prema Bosanskom Novom. Komandant neprijateljskih snaga u Banja Luci, pukovnik Brajović, pozvao je velikog župana Gvozdića i obavijestio ga da je padom Prijedora nastala kritična situacija za Banju Luku. Istog dana župan je uputio radiogramom ustaškom ministru unutrašnjih poslova Artukoviću, kojim ga je obavijestio: »Poslije pada Prijedora partizani u jačini 2000 ljudi nastupaju prema Banja Luci. Zauzele su jedan dio teritorije koju su držale naše čete, tako da se nalaze 10 km od Banja Luke. Banja Luka i cesta Gradiška-Banja Luka ugroženi. Molim hitno znatno pojačanje, inače će Banja Luka pasti. U gradu mnogo komunista, pa je situacija tim ieža.« (293,52) Tad se u partizanskim štabovima nije ni pomišljalo o napadu na Banju Luku. (293,52) Tako su ustaški komandanti strahovali od dolaska partizana iako su sklopili ugovor sa četnicima o zajedničkoj borbi protiv NOP-a. (293,52) 16 maja 1942. godine u Bosanskoj krajini izašao je prvi broj lista »Krajiške partizanske novine«. Izdavao ga je Obavještajni biro Operativnog štaba NOP i DV za Bosansku krajinu. (170,660) Rukovodilac Obavještajnog biroa na Kozari bio je Ivica Pavlić. On organizuje izdavanje lista »Partizanske krajiške novine« i kulturno-prosvjetni život u oslobođenom Prijedoru. Kozara ima svoju štampariju smještenu na Vitlovskoj kosi u Kozari. Do 16. maja 1942. godine i oslobađanja Prijedora na relaciji od Bosanskog Novog do Piskavice, sa željezničke trase akcijama naroda, koji je bio svrstan u svoje čete, odvezeno je oko 25 km šina i pragova. Ostali dio ove pruge bio je uništen ili djelimično potrgan. (275,393) U vremenu od januara do oslobođenja Prijedora 16. maja 1942. godjne minerska grupa izvela je 196 akcija na prugu. Pored ostalog, željezničke stanice Piskavica, Petrov Gaj, Kozarac, Brezičani, Gornja i Donja Dragotinja, Svodna i Blagaj bile su toliko uništene. Neke su zauzimane i po pet puta. Svi mostovi i propusti na ovoj relaciji su minirani i uništeni. Desetine vagona i lokomotiva sa neprijateljem odletjelo je u vazduh. Željezničke pruge sa stanicama i drugim instalacijama od Bosanskog Novog do Ivanjske, u dužini oko 60 km, i od Prijedora do Ljubije najvećim dijelom potpuno su uništene. Dio željezničke pruge od Volinje do Bosanskog Novog bio je pod udarom minera. Rušilačke aktivnosti minera ravne su podvizima. (275,394) 16 maja 1942. godine neprijateljska posada rudnika Ljubije vidjevši da je čeka sudbina prijedorske posade, poduzela je mjere za izvlačenje. Naše snage, koje su držale blokadu rudnika Ljubije, bile su male da spriječe izvlačenje neprijatelja. Neprijatelj se povukao prema Mijske Glave i Suhače za Bosanski Novi, ne imavši vremena da izvrši rušenje i miniranje postrojenja i rudnika. 16 maja 1942. godine 1. bataljon 2. krajiškog NOP odreda, u sadejstvu sa jedinicama 1. krajiškog NOP odreda, oslobodio je Ljubiju i sva sela između Prijedora i Ljubije. Zaplijenjeno je preko 100 pušaka i druge vojne opreme. Formirane su i komande mjesta sa komandatima Milom Rajlićem u Prijedoru i Dušanom Deretićem u Ljubiji. Bile su i dvije posadne partizanske čete u Pri- jedoru sa komandirom Vladom Pekićem i političkim komesarom Idrizom Ćejvanom u sastavu 2. bataljona i u Ljubiji 6. četa 1. bataljona sa komandirom Dušanom Deretićem i političkim komesarom Milanom Kalinićem. (404,551) Odmah je u Ljubiji formirana partizanska radionica Operativnog štaba za Bosansku krajinu u kojoj su izrađivane ručne i avionske bombe, a opravljano je neispravno oružje. Napravili su dva oklopna automobila. Tako je bilo i poslije oslobođenja Prijedora. Radnici i zanatlije u gradu formirali su radionice u kojima je danonoćno izrađivana odjeća i ostalo što je potrebno vojsci. (11,146 i 275,367) 17 maja 1942. godine na Vitlovskoj (na Kozari) otpočela je rad štamparija Operativnog šta-ba NOP za Bosansku Krajinu. 19 maja 1942. godine u oslobođenom Prijedoru formiran je Sreski komitet SKOJ-a za Prijedor. 20 maja 1942. godine borci 3. ćete 2. bataljona 2. KNOP odreda razbili su prethodničke dijelove neprijatelja i prisilili ih na povlačenje. U borbi su učestovali i seljaci, od kojih je jedan sa kocem u ruci sačekao ustašu i oteo mu pušku. Ubijeno je 25, a zarobljeno 3 ustaša. Zaplijenjeno je 20 pušaka i 3 puškomitraljeza. (11,150) 20. maja 1942. godine udružene ustaško-četničke snage napadaju na teren 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. 20. maja 1942. godine u izvještaju zagrebačke transportne komande generalu u Zagrebu u vezi s tim se, između ostalog, kaže: »Situacija na pruzi Bosanski Novi-Prijedor-Banja Luka je dalje ozbiljna. Prugom potpuno gospodari grupa ustanika iz rejona Prijedora. Pokušaj da se oprave mostovi na ovoj pruzi od strane hrvatske vlade je propao zbog aktivnosti ustanika... Na taj način su prekinute veze sa rudnicima u rejonu Prijedor koji su važni za njemačku ratnu privredu.« (275,259) U instrukciji Operativnog štaba »Zapadna Bosna« za aperacije u zapadnoj Bosni, stoji da je cilj ove operacije: »Uništenje ustanika, umirenje zemlje ponovnim uspostavljanjem javnog mira i sigurnosti, ponovno aktiviranje privrede, naročito za vojnu privredu važne željezne rude koja se vadi kod Prijedora, uključujući i njeno otpremanje.« (275,260)

Narod Kozare u svojim torbama donio je hranu da nahrani svoje borce partizane

Naređuje se obnova željezničke pruge Kostajnica-Prijedor i naglašava da »vojno-privredni razlozi zahtijevaju da se izvrši što brže transportovanje uskladištene rude iz okoline Prijedora i Ljubije.« (275,266) Njemački general u Zagrebu izvještava svoju komandu o situaciji na Kozari i jačanju komunističkog ustanka. 20. maja 1942. godine u izvještaju njemačkih štabova stoji: »Situacija u rejonu Prijedora je nepovoljna. Ustanicima je uspjelo da ponovno prekinu željezničku prugu Sunja-Bosanski Novi-Bihać, koja je u prošlom mjesecu bila potpuno opravljena i puštena u saobraćaj. Razaranje mosta kod Kostajnice dugog 52 m, koje je izvršeno 2. maja, dovelo je do blokiranja saobraćaja za narednih 3-4 mjeseca. Na ovoj pruzi ustanici redovno napadaju željezničke straže i stanice, neprekidno razaraju prugu i planski ometaju radove na popravci. Situacija na pruzi Bosanski Novi-Prijedor-Banja Luka je i dalje ozbiljna. Prugom potpuno gospodari grupa ustanika iz rejona Prijedora. Pokušaj da se od strane hrvatske vlade poprave mostovi na ovoj pruzi propao je zbog aktivnosti ustanika. Sa korišćenjem ove pruge ne može se računati u dogledno vrijeme. Time su prekinute veze s rudnicima u rejonu Prijedora koji su važni za njemačku ratnu privredu«. (275,218) Iz OKW je generalu Kunceu predočeno da »upravo za vojnu privredu i naoružanje traži da se preduzmu mjere za obezbeđenje transporta rude iz rudnika željeza Prijedor«. (275,218) 20. maja 1942. godine odriano je vojno savjetovanje u štabu komandanata oružanih snaga na jugoistoku u Arsakliju, kod Soluna, kome su pored generala Kuncea, prisustvovali: njemački general u Zagrebu Glez-Horstenau, načelnik štaba komandanata u Srbiji pukovnik Keviš i načelnik štaba borbene grupe Bader, pukovnik Pfoferat. General Ktinc je naglasio »da je najveće partizansko žarište u blizini Prijedora, odnosno na Kozari, gdje se partizanske snage procjenjuju na 3000 boraca«. General Horstenau je istakao da se na domobranske jedinice (»staru milicijsku vojsku«) ne može računati, zbog njihove slabe borbene vrijednosti i nedovoljne pouzdanosti, ali da je u toku stvaranje »nove armije« NDH, brdskih brigada (tzv. gorskih zdrugova), za koje je obezbijeđeno mlađe ljudstvo (regruti) i njemačko naoružanje. Prve četiri birgade su se formirale, ali se na angažovanje u borbi ne može računati prije 15. juna. (275,219) Učesnici savjetovanja su sa simpatijama primili Glezova obavještenja o stvaranju brdskih brigada NDH i njihovo angažovanje u predstojećoj ofanzivi na Kozari. Odlučeno je da se od postojećih četiri novoformiranih brigada tri upotrijebe u predstojećoj operaciji. General Kunce je bolje procijenio protivnika i stavio na raspolaganje tri bataljona sa artiljerijom i tenkovima. Odlučeno je da se rukovođenje operacijom povjeri generalu Fridrihu Štalu, komandantu 714. pje-šadijske divizije. Cilj operacije je ponovno puštanje u rad rudnika Ljubije i obezbjedenje transportovanja rude. Duže vremena je razorena pruga Sunja-Prijedor. Brigade su se obučavale u Petrovaradinu. Operacija je dobila naziv »Zapadna Bosna«, čiji je cilj čišćenje i smirivanje tog ustaničkog područja »kako bi se očuvali njemački vojno-privredni interesi«. U naređenju je bilo naznačeno da će borbenu grupu »Zapadna Bosna«, koja se ima odmah formirati, sačinjavati kombinovane njemačke i ustaško-domobranske snage: dva njemačka pje-šadijska i jedan Ladesšicen bataljon, jedan artiljerijski divizion, glavnina 1. bataljona 202. oklopnog puka (ovaj bataljon je imao 59 tenkova), dijelovi dveju četa 521. puka veze i dvije do tri brdske brigade. Nagoviješteno je da će operacija početi početkom juna. (275,219) Panika je bila obuzela ustašku posadu u Bosanskoj Dubici. 20. maja 1942. godine zapovjednik posade u Bosanskoj Dubici satnik Šarkan tražio je hitnu pomoć od ministarstva domobranstva tvrdeći da su partizani spremni da napadnu njegov garnizon. (293,53) Panika je nastala i kod četnika. Četnici Vukašina Marčetića i Uroša Drenovića, koji su bili počeli da se infiltriraju do Ivanjske, pobjegli su prema Manjači i Čemernici, oslonivši se čvršće na ustaške garnizone. (293,53) Pobjeda na Prijedoru nije bila samo ispit vojničke spremnosti krajiških partizana i ispit njihove moralno-političke zrelosti, nego i pobjeda linije bratstva i jedinstva, na čijim su temeljima vaspitavani kozarski partizani. Iz Prijedora i Ljubije ojačao je priliv boraca iz redova Muslimana i Hrvata. Oslobođenjem Prijedora uspostavljena je jedinstvena slobodna teritorija od rijeke Save preko Kozare i Grmeča do Drvara i dinarskog planinskog vijenca. Znatno je ojačao prvi, a naročito 2. krajiški NOP odred. Zaplijenjenim oružjem naoružani su borci omladinskih kurseva sa Kozare i stvoreni uslovi za formiranje 1. krajiške brigade. Po naređenju Operativnog štaba NOP odreda za Bosansku krajinu, 21. maja 1942. godine, u selu Lamovitoj pod Kozarom formirana je 1. krajiška NOU brigada. U brigadu su ušla dva bataljona iz sastava 2. krajiškog NOP odreda »Mladen Stojanović« i dva bataljona iz sastava 1. i 5. krajiškog NOP odreda i dijelovi iz 3. krajiškog NOP odreda. Dakle, 3. i 4. bataljon u Brigadi bili su borci i rukovodioci iz sastava 2. krajiškog NOP odreda. (275,490) U trenutku formiranja Brigada je imala oko 1186 boraca i rukovodilaca, a među njima 284 člana KPJ i 300 skojevaca. Brigada je bila sastavljena od iskusnih boraca sa visokom političkom svijesti i vojnom sposobnosti. Bila je naoružana sa 1053 puške, 74 puškomitraljeza, 5 teških mitraljeza, 3 minobacača. (283,9) Prvi komandant brigade bio je Ivica Marušić Ratko, a politički komesar Veljo Stojnić. (283,20)

/. Dio Prve krajiške NOU brigade formirane 21. maja 1942. godine u selu Lamovitoj pod Kozarom; 2. Slikani 1942. gadine: Drago Mažar, Ivica Marušić Ratko, Stevo Rauš i Mile Tubić, lijevo Mladen Marin i desno Boško Baškot.

To je bila prva brigada formirana u Bosni i Hercegovini, a treća po redu u Jugoslaviji, odmah poslije Prve i Druge proleterske. 21. maja 1942. godine ustaše i četnici od Ivanjske napali su slobodnu teritoriju. Borci 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda odbili su napad i natjerali neprijatelja u bjekstvo. Ubijeno je 9 vojnika, među kojima i 1 satnik i 20 ranjenih neprijateljskih vojnika. Poginula su dva borca. (404,569)

/. Prva partizanska vazduhoplovna baza u Knešpolju 1942. godine sa avionom »potez« Franje Kluza; 2. Franjo Kluz, pilot prvog partizanskog aviona; 3. Rudi Čajavec, pilot partizanskog aviona »brege« u kom je Rudi Čajavec ranjen 4. juna 1942. godine nad Banja Lukom

23. maja 1942. godine oko 10 sati nisko nad Prijedorom letio je avion »potez 25«. Avion se spustio na aerodrom Urije, kod Prijedora, koji su Nijemci izgradili. Avionom je pilotirao Franjo Kluz, rezervni vazduhoplovni podoficir, narednik-pilot, koji je od 1941. godine održavao stalnu vezu sa partijskom organizacijom u Banjoj Luci. Franjo Kluz je imao vezu sa Mjesnim komitetom KPJ u Banjoj Luci kom je davao podatke o neprijateljskim snagama i namjerama. Ovo su bili prvi partizanski avioni. Avion je sklonjen i maskiran u živici na ivici aerodroma. Franjo Kluz je u avion donio desetak pušaka, nekoliko sanduka municije i bombi. Nakon pola sata na aero-drom Urije spustio se i avion »brege 19«. Avionom je upravljao pilot-poručnik Rudi Čajavec. Sa Rudijem je došao i mehanićar avijatičarski podoficir, vodnik Milutin Jazbec. Oba vojna aviona marke »potez 25« i »brege 19« bila su iz sastava neprijateljske avijacije sa aerodroma Zalužani, pored Banje Luke. Avioni su bili ispravni. Tako su partizanske jedinice dobile prve avione. Po naređenju Operativnog štaba za Bosansku krajinu istog dana sa svojim avionom i strelcem Ivicom Mitračićem, koji je još ranije došao na Kozaru, odlaze na pripremljen aerodrom u selu Međuvođu na Kozari. Aerodrom u Mađuvođu Kozarčanke su označile bijelim plahtama. Na aerodromu u Međuvođu nastalo je veliko slavlje. Rudi Čajavec i Mišo Jazbec sa njihovim avionom ostali su na aerodromu u Prijedoru. (11,148 i 170,660 i 275,490) Pad Prijedora i prelazak domobranskih avijatićara Franje Kluza i Rudi Čajevca sa dva aviona na stranu partizana zastrašujuće su djelovali kod vojnika i ustaških vlasti u Zagrebu, a u Banjoj Luci su izazvali pravu paniku. (275,259) Ustaše organizuju potjeru za odbjeglim avijatičarima. 23. maja 1942. godine general Bader izdaje prvo napređenje o formiranju borbene grupe »Zapadna Bosna« protiv partizanskih snaga na području Kozare i određuje njen sastav. dvije brdske brigade NDH, koje su sačinjavale 1. brdsku (gorsku) diviziju; dva bataljona 721. puka 714. divizije (koji će se dopremiti iz Srbije); jedan bataljon 718. divizije (koji će stići iz Zavidovića); jedan Landesšicen bataljon; jedan artiljerijski divizion od četiri baterije iz 714,704, i 717. divizije (koje su se nalazile u Srbiji) i dvije čete 202. oklopnog puka. Za komandanta borbene grupe »Zapadna Bosna« određen je general-major Fridrih Štal, komandant 714. pješadijske divizije, a za načclnika štaba major Cem. Generalu Štalu stavljen je zadatak da do 13. juna dovrši koncentraciju snaga i posjedanje polaznih položaja za napad. Do tog roka trebalo je završiti obuku i domobranskih brdskih brigada. To je otprilike značilo i početak operacije. Narednih dana trebalo je užurbano dovlačiti trupe u rejone Banje Luke, Kostajnice i Bosanskog Novog. Predviđeno je da se transport trupa izvrši u dvije grupe: jedna, jačine od oko 4000 vojnika i 900 konja, iskrcaće se u Okućanima, a druga, jačine od oko 1200 vojnika i 200 ko-nja, u Kostajnici i Majuru. Dotur ratnog materijala (hrane, municije, pogonskog goriva i dr.) i evakuacija ranjenika trebalo je da se vrši preko tih stanica. 25. maja 1942. godine pet četa ustaša iz Jasenovca prešlo je rijeku Savu i prodrlo do sela Draksenića. Borci 2. i 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda dočekali su ustaše i vratili ih preko Save. Nanijeli su neprijatelju gubitke od 25 mrtvih, među kojima 3 oficira i jedan ustaški ljekar iz Jasenovca, a jedan ustaša je zarobljen. Zaplijenjena su 3 puškomitraljeza, 20 pušaka, preko 2000 metaka, 14 mina za bacač, nišanske sprave za bacač, 100 ćebadi i druge opreme. Poginula su 2, a ranjena 4 partizana. (404,569) Prijedor je prvo veće mjesto u Bosanskoj krajini u kome je uspostavljana nova revolucionarna narodna vlast. Pored komande mjesta, formiran je Gradski narodnooslobodilački odbor, u koji su ušli inženjer Tone Filanović, dr Franjo Boko, Vaso Rajlić, ućiteljica Mica Vrhovac, Slavko Jurišić, Alija Midžić, Dragutin Ostojić, Aber Babić, Muharem Softić, Marko Verišić, Slavko Tešinić, Mitar Polovina, Vlado Tombolani, Ratko Ševa, Marko Mikić, Mira Cikota, Zdravka Stefanović, Ostoja Vučković, Dragutin Kragulj, Đoko Zelenika, Mustafa Burazerović, Fehim Kahrić i Idriz Selimbegović. (293,54) Za vrijeme ustaške strahovlade kulturno-prosvetni život u Prijedoru bio je potpuno zamro. Čim je Prijedor oslobođen, stigao je Rato Dugonjić da pomogne omladinskom rukovodstvu u organizovanju rada među omladinom. Na konferenciji stanovništva u gradu, gdje su pretežno bili Muslimani, govorio je Osman Karabegović. Formiran je gradski kulturno-prosvetni odbor. Otpočeli su sa radom analfabetski tečajevi. U organizaciji kulturno-prosvetnog života u gradu ućestvovao je književnik Skender Kulenović i publicista Vilko Vinterhalter. Održane su prve kulturno-umjetničke priredbe. Politički rad u narodu bio je važan zadatak političkih komesara i članova KPJ i SKOJ-a. Sve to imalo je za cilj dosljedno sprovođenje bratstva i jedinstva među Srbima, Muslimanima i Hrvatima, što je od prvih dana ustanka na Kozari bilo prvorazredni zadatak. Od prvih ustaničkih dana na Kozari u partizanskim jedinicama zajedno se bore Srbi, Muslimani i Hrvati. (11,159 — 11,156) 25. maja 1942. godine na inicijativu NOO Prijedor u Prijedoru je održana konferencija 22 opštinska NO odbora sa teritorije 2. krajiškog NOP odreda. Pored ostalog na konferenciji je istaknuta potreba da se preduzmu što brže i efikasnije mjere za oživljavanje privrede. 25. maja 1942. godine u zgradi hotela »Balkan« u Prijedoru je održana Druga okružna konferencija SKOJ-a za Kozaru. U radu konferencije učestvovao je i Rato Dugonjić, sekretar Pokrajinskog komiteta SKOJ-a za Bosnu i Hercegovinu, i Mile Perković, član PK. Konferencija je pokazala veliku snagu organizovane omladine na Kozari. (275,318) Milenko Gašić piše da je to bilo 31. maja 1942. godine. (170,661) 28. i 29. maja 1942. godine 1. krajiška NOU brigada i 4. bataljon 2. krajiškog NOP odreda vodili su teške borbe sa dijelovima domobranske banjalučke brigade 1. jurišnog bataljona i 1. bataljona 1. pješadijskog puka i četničkog puka »Manjača« iz Banje Luke, u rejonu Bronzani Majdan-Brankovac-selo Goleši-selo Piskavica. Zabilježeni su znatni gubici na obje strane. Udarnom bataljonu se u Skender-Vakufu priključio ostatak snaga 2. bataljona 4. krajiškog NOP odreda i grupa boraca iz Kozarske proleterske čete, oko 120 boraca. Tako je osnovana 3. banjalučka četa u sastavu Udarnog bataljona. (404,495) 29. maja 1942. godine bataljon je stigao u Gomjenicu, kod Prijedora. Dakle, 29. maja 1942. godine Udarni bataljon (kozarski) vratio se iz centralne Bosne na Ko-zaru ponovo u sastav svog 2. krajiškog NOP odreda. U centralnoj Bosni u borbi protiv ćetnika proveo je od 1. aprila do 29. maja 1942. godine. Za to vrijeme vođene su teške borbe sa četnicima. Bor-ci i rukovodioci bataljona pravilnim držanjem i dobro organizovanim političkim radom u narodu doprinjeli su znatno popravljanju situacije na ovom području. Štab bataljona je uspješno rješavao pitanje ishrane, snabdijevanja i smještaja svojih jedimca. Radilo se i politički sa borcima. Održavani su partijski i skojevski sastanci i četne konferencije. Na sastancima i konferencijama analizirano je držanje svakog borca u borbi i na maršu. Svakodnevno se radilo na političkom i stručnom uzdizanju boraca. (11,119 i 293,32) Udarni bataljon trebalo je da se odmori kod Prijedora i popuni svoje snage. Poslije oslobođenja Prijedora i odlaska boraca Drugog krajiškog NOP odreda u sastav 1. krajiške NOU brigade uslijedila je popuna rukovodećih mjesta u štabu odreda, štabu bataljona i četama: Stab 2. krajiškog NOP odreda: Ratko Vujović-Čoče, politički komesar Odreda, predviđen je na novu dužnost u Operativni štab za Bosansku krajinu. Boško Šiljegović, član Okružnog komi-tata Komunističke partije Jugoslavije za Kozaru, imenovan za političkog komesara Odreda; /. bataljon: Žarko Zgonjanin, politički komesar, imenovan za komandanta 1. bataljona; Relja Lukić, politički komesar 4 (Žuljevačke) čete, imenovan za političkog komesara 1. bataljona; Trivo Bogunović imenovan za zamjenika političkog komesara 1. bataljona; 2. bataljon: Đorđe Vučenović, komandir 2. čete, imenovan za zamjenika komandanta 2. ba-taljona. Udarni bataljon: Kozarski Udarni bataljon ulazi u sastav Drugog krajiškog narodnooslobodi-lačkog partizanskog odreda »Mladen Stojanović« kao peti po redu bataljon odreda, ali i dalje zadržava naziv Udarni bataljon. Miloš Šiljegović, komandant Udarnog bataljona, predviđen je na novu dužnost u Operativni štab narodnooslobodilačkih partizanskih odreda za Bosansku krajinu. Ranko Šipka, komandir 1. čete Udarnog bataljona, imenovan za komandanta Udarnog bataljona; Niko Jurinčić, politički komesar 2. bataljona 4. krajiškog narodnooslobodilačkog parizanskog odreda, imenovan je za političkog komesara Udarnog bataljona; Milan Muharem imenovan za zamjenika komandanta Udarnog bataljona; Branko Damjanović imenovan za komandira 3 (banjalučke) čete Udarnog bataljona. (404,595) 30. maja 1942. godine održana je konferencija u Udarnom bataljonu na kojoj je saopšteno da su u novoformirani štab Udarnog bataljona imenovani: Ranko Šipka, komandant; Niko Jurinčić, politički komesar; Milan Muharem, zamjenik komandanta. Komande četa sačinjavali su: 1 četa: Petar Borojević, komandir; Miloš Ćibić, politički komesar; 2 četa: Rade Kondić, komandir; Rade Bašić, politički komesar; 3 četa: Branko Damjanović, komandir: Mišo Stupar, politički komesar i 4. (omladinska) četa: Ljuban Budimir, komandir; Uroš Vujanović, politički komesar. (404,496) Do 30. maja 1942. godine štab »Zapadna Bosna« dostavio je izrađen aperacion plan generalu Baderu, a s njim je sljedećeg dana upoznat i general Kunce, komandant oružanih snaga na jugoistoku. Prema podacima dobijenim od glavnog stožera NDH, bili su ubjeđeni da se na prosto-riji Kosfajnice-Bos. Novi-Sanski Most-Banja Luka-Bos. Gradiška nalazi oko 6-7000 partizana, do-bro naoružanih i organizovanih. Štalov štab je u planu dao predlog da se najprije izvrši okruženje Kozare i njeno zatvaranje. Kozara je dobrim dijelom već bila okružena: na istoku su snage NDH držale liniju Bosanska Gradiška-Goleši (10 km zapadno od Banje Lukc), na sjeveru je nje-ka Sava predstavljala jaku prirodnu prepreku, a snage NDH su držale i mostobran Bos. Dubicu, a na zapadu od Bos. Novog do ušća Une u Savu nalazile su se domobranske i ustaške snage koje su zaprečavale dolinu Une i držale mostobrane Bos. Novi, Dobrljin i Bos. Kostajnicu. Tako su i prije početka operacije oko partizanske teritorije postojale tri zaprečne linije: na istoku, sjeveru i zapadu. To su bili dovoljno čvrsti lukovi još nezatvorenog obruča, ne toliko zbog brojnosti angažovanih snaga na njima i stepena utvrđenosti zaprečnih položaja, već više zbog prirodnih prepreka koje su predstavljale rijeke Vrbas, Sava i Una i otkriveno ravničasto zemljište. Južni odsijek, široka breša između Bosanskog Novog, Prijedora i Banje Luke, bio je neposjednut, otvoren, i njega su kontrolisale partizanske snage sa obje strane rijeke Sane. U Sanskom Mostu i bližoj okolini su se nalazile izvjesne domobranske snage, koje su bile isuviše slabe, zaokupljene brigom za svoju bezbjednost, tako da nisu mogle pomišljati na neko dejstvo prema Prijedoru. Trebalo je zatvoriti taj odsjek i tako stvoriti obruč oko Kozare. To znači zauzeti Prije-dor i posjesti liniju Banja Luka-Prijedor-Bosanski Novi. Tek poslije stvaranja i ove zaprečne linije s juga moglo se pristupiti napadu na Kozaru, njenom čišćenju i uništenju partizana. Prema konfiguraciji zemljišta i rasporedu trupa mogu se izdvojiti tri faze operacije: prva taza je u potpunom zatvaranju obruča i stvaranju zaprečne linije »Jug«; drugo, sužavanje tog obruča pomjeranjem zaprečne linije »zapad« sa linije Bosanski Novi-Bosanska Kostajnica na liniju Prijedor-Bosanska Dubica i, treću, glavnu, nastupanje preko Kozare i čišćenje partizanske teritorije. (275,221) 30. maja 1942. godine na rijeci Savi, nizvodno od Jasenovca, borci 3. čete 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda iz zasjeda, koja je bila na obali Save, dočekali su jedan neprijateljski šlep. Vatra je otvorena kad je motor sa šlepom bio daleko od obale 150 m. Prvim plotunom borci su gađali posadu, koja je opalila oko 10 metaka. Borci su sjeli u čamac i požurili prema šlepu i bacili bombu u motor. Ustaški satnik pucao je iz pištolja dok nije ubijen. Pronađena su dva civila u šlepu. Od neprijateljske posade jedan se spasio skakanjem u Savu i plivanjem. U lađu su uskoćili Milan Babić i Milan Gajić i dotjerali je ka obali. U šlepu je zaplijenjen 1 puškomitraljez, 5 karabina, 2 pištolja, 400 metaka, 2 ustaške uniforme, 100 metara kukuruza, 30 metara sijena, kovački alat, nekoliko stotina metara žice, razni lonci, 300 kg nafte. Borci su motor izvadili i pra- zan šlep potopili. (11,156) Na oslobođenoi teritoriii OK KPJ za Kozaru formirao je u većem broju sela partijske ćelije i seoske aktive SKOJ-a. Svugdje u selima su izabrani NOO-i. Formirane su komande mjesta po opštinama. U drugoj polovini maja 1942. godine održana je konferencija 22 opštinska NO odbora sa Ko-zare. Okružna konferencija SKOJ-a za Kozaru. (404,351) 31. maja 1942. godine Okružni komitet SKOJ-a organizovao je veliki zbor omladine i naroda u Prijedoru kome je prisustvovalo oko 10.000 stanovnika. Omladina je organizovano, pod zastavama i sa pjesmom došla na zbor iz dubičkog, novskog i gradiškog sreza. Bila je to impozantna anifestacija. Na Kozari ljudi govore i pjevaju slobodno. Krajem maja 1942. godine formiran je Sreski komitet SKOJ-a za bosanskodubički i bosan-skogradiški srez. (275,316) Do kraja maja 1942. godine na Kozari su, pored Okružnog komiteta SKOJ-a, stvoreni i sreski i opštinski komiteti SKOJ-a. U svim oslobođenim selima osnovan je NOSO BiH, a u svim opštinama aktiv SKOJ-a. (275,318) Od druge polovine decembra 1941. godine do pred kraj maja 1942. godine radilo je 8 vojno-političkih kurseva za omladinu, koje je formirao OK KPJ za Kozaru u selu Jutrogošta, selu Mrazovci (osnovna škola), u logoru Mednjak, selu Bistrici (srez Bosanska Gradiška), koji je zatim preseljen u selb Jablanicu i Miloševo Brdo, a drugi smješteni u osnovne škole, u selu Lamoviti, Orahovi i Jelićki. Kursevi su obuhvatili omladinu oslobođene teritorije Kozare. Po završetku kursa omladina je uključivana u jedinice 2. krajiškog NOP odreda. Po bataljonima su formirane omladinske čete. Štab 2. KNOP odreda je na oslobođenom području Kozare formirao pozadinske čete, koje su imale veliku ulogu u stražarskoj službi, izviđanju pokreta neprijatelju, u vršenju diverzija na komunikacijama, u ispomaganju za potrebe jedinica 2. KNOP odreda, kao i stalnoj popuni jedinica: 2. KNOP odreda, kao dopunske jedinice. Prvih dana juna 1942. godine Kozara je bila u naponu snage. Ona je postala partizanski bastion od koga su strahovali svi neprijateljski garnizoni. Neprijatelj je uočio partizansku snagu i shvatio opasnost koja od nje prijeti ovom osjetljivom području (komunikacije Bosanska Kraji-na-Hrvatska, blizina magistrale Beograd-Zagreb, ekonomski značajan rudnik željezne rude Ljubija, bogato Lijevče polje, žitorodna potkozarska sela itd.). Neprijatelj se priprema za veliku ofanzivu na Kozaru kojom je namjeravao da potpuno uništi partizanske snage. 31. maja 1942. godine izdate su smjernice za ofanzivu. Za angažovanje ovih snaga komandujući general i komandant u Srbiji Bader dostavio je 31. maja 1942. godine komandantu oružanih snaga na jugoistoku operacijski plan za operaciju protiv partizanskih snaga u zapadnoj Bosni. U operacijskom planu piše da je cilj operacije da se unište partizani u jačini od 6-7000 ljudi, i to dobro naoružanih i organizovanih, koji drže područje oivičeno: Kostajnica-Bosanski Novi-Sanski Most-Ulošine-Jablanica-rijeka Sava do Kostajnice. Zamisao u ovom planu za izvođenje operacije bila je sljedeća: - uspostavljanje veze između Banje Luke i Sanskog Mosta (6. juna), - napad za zauzimanje Prijedora i Ljubije (10-12. juna), - obrazovanje kružne osnovice Bos. Dubica-Prijedor-Ulošine-Jablanica-Sava-Una (16-21. juna), — zaprečavanje na istoku i sjeveru, a zatim napadom s juga ka sjeveru sužavanjem obruča i nabacivanjem partizanskih snaga na Savu radi uništenja (oko 10 dana) i - naknadno čišćenje i »pacifikacija« područja. (275,203) 1. juna 1942. godine oko 1000 vojnika Francetićeve ustaške crne legije, ojačane domobranima i sa 4 tenka, pod komandom Jure Francetića, krenulo je iz Bosanske Dubice i Jasenovca. Od same zore počela je artiljerijska i minobacačka priprema. Poslije toga, slabije snage koje su nastupale prema Kruškovcu bile su odbijene od boraca 2. čete 2. bataljona 2. KNOP odreda. U isto vrijeme jače snage neprijateljske pješadije, potpomognute sa 4 tenka, krenule su iz Bosanske Dubice prema Orahovoj, i to u dvije kolone. Manja kolona kao pobočno osiguranje, koja je išla pravcem Dubica-selo Kadin Jelovac-selo Sreflije-Prosara-Orahova, praćena je sa dva tenka. Poslije žestoke borbe sa dijelovima 1. čete 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda uspjela je da prodre do linije Kadin Jelovac-Sreflije. Na toj liniji neprijatelj je borbom zadržan. Drugom jačom kolonom neprijatelj je nastupao pravcem Dubica-selo Draksenić-selo Međeđa-Orahova, tj. duž ceste Bosanska Dubica-Bosanska Gradiška. Kolona je praćena sa dva tenka. Ove neprijateljske snage dočekali su dijelovi 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda; one su bile male i odbačene su na obronke Prosare. Istovremeno dijelovi neprijatelja, prebačeni iz Jasenovca preko Save, prodirali su u pravcu sela Gradine i Međeđe. I ove snage dočekane su sa manjim snagama 2. bataljona 2. KNOP odreda, pa su i one potisnute. Neprijatelj je u toku dana savladao komunikaciiu Bosanska Dubica-selo Orahova i odbacio dijelove 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda na obronke planine Prosare. Nepnjatelj je napravio klin I ostvano mostobran dubine 15 km. Ustaše su pljačkale i ubijale narod po selima između komunikacije Bosanska Dubica-Orahova i rijeke Save. Jačina oko jedne čete boraca 2. bataljona 2. KNOP odreda nije bila u stnaju da zadrži dalje nastupanje ustaša. Sinhronizovano sa ovim napadom iz Dubice i Jasenovca dijelovi njemačkog bataljona »Princ Eugen« i 18. ustaškog bataljona izvršili su napad na položaje 1. čete 3. ba-taljona 2. KNOP odreda na pravcu selo Bistrica-Orahova, ali poslije žestokih borbi ovaj napad je istog dana odbijen. U to vrijeme Udarni bataljon (kozarski) trebao je da se odmori nekoliko dana kod Prijedora i da popuni svoje redove. Međutim, pošto su ustaše iz Bosanske Dubice i Jasenovca napredovale na slobodnu teritoriju Kozare, štab 2. krajiškog NOP odreda izdao je naređenje Udarnom bataljonu da hitno krene na teren Bosanske Dubice da ustaše protjera sa slobodne teritorije. Ćim je dobio naređenje, Udarni bataljon je krenuo usiljenim maršom preko Kozare i stigao u selo Sreflije i povezao se sa jedinicama koje su držale položaje pred ustašama. Glavna kolona koja se kretala od Dubice duž druma uspjela je u žestokim borbama u toku 1, 2. i 3. juna 1942. godine da potisne slabije dijelove 2. krajiškog odreda i da zauzme Orahovu. Da bi razbile neprijatelja, na ovom pravcu su se do 3. juna 1942. godine koncentrisale znatne snage 2. krajiškog odreda, Udarni bataljon i dijelovi 2. i 3. bataljona. One su istog dana prešle u protivnapad. Ovo je bila vješto zamišljena taktička varka, kojom je neprijatelj uspio da odvuče pažnju partizanskih snaga na suprotnu stranu od koncentracije svojih iedinica. (293.79) Ustaše su noću između 3. i 4. juna 1942. godine iz Jasenovca došle u Dubicu i pokupile sve pravoslavce, starce, žene I djecu. Odnijeli su sve iz njihovih kuća. (275,111) 4. juna 1942. godine Udarni bataljon, jedna četa 2. bataljona i jedna četa 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda izvršile su protivnapad i uspjele da odvoje tenkove od pješadije. Neprijatelj je pokušao da ih povrati, ali su borci 2. krajiškog NOP odreda odbili sve pokušaje i preduzeli gonjenje ustaša prema rijeci Savi. Partizani su opkolili dva tenka. Čuveni junak s Kozare vodnik voda u Udarnom bataljonu Mile Mećava, skočio je na jedan tenk i ručnim bombama likvidirao njegovu posadu. Iako je bio teško ranjen iz susjednog tenka, on je nastavio borbu i sa njegovom posadom. U momentu kada je savladao posadu drugog tenka, Mećava je od zadobijenih rana izdahnuo na rukama svojih drugova. (11,151) Tako su zapljenjena dva potpuno ispravna tenka na liniji sela Kadin Jelovac-Sreflije. Ova boćna kolona neprijatelja bila je razbijena. (170,661) To su bili prvi tenkovi partizana na Kozari. (11,151) 4. juna 1942. godine oba partizanska aviona su krenula na svoje prve borbene zadatke sa aerodroma Međuvođe i Prijedor. Franjo Kluz sa mehaničarom Ivicom Mitračićem sa avionom »potez« po zadatku je mitraljirao i bombardovao ustaške snage u rejonu Orahove, neprijateljsku kolonu koja se kretala u pravcu sela Donje Međeđe, zaselak Sivelnac. Neprijatelj je bio iznenađen kad je vidio da nije njihov avion. Nastala je opšta panika i povlačenje prema Savi. U ovoj akciji ubijeno je 15 vojnika i više ranjeno. Avion se vratio u bazu i sletio na aerodrom Međuvođe (Knešpolje) pod Kozarom. U izvještaju Franje Kluza o prvoj akciji stoji: »4. juna, jutro u 7,45 časova izvršio sam let sa bombardovanjem Orahove i ustaških kolona koje su se kretale u pravcu Međeđe. Bilo ih je oko 800. Tenkova i topova nisam vidio. Kolona je sva razjurena i zaplašena,tako da su skakali u vodu i močvare pored Save, jer u Prosaru nisu smjeli bježati, pošto su im naši bili za leđima svega 200 do 300 metara. Sa našim sam uspostavio vezu. Naši su, izgleda, već prihvatili borbu sa neprijateljem. Oko Dubice nije primijećeno nikakvo kretanje neprijateljske vojske Avijatičar-partizan« 4. juna 1942. godine u 5.30 časova Rudi Čajavec sa mehaničarem Milutinom Jazbecom sa avionom »brege« sa aerodroma Urije kod Prijedora, po zadatku je bombardovao i mitraljirao vojne objekte u Banjoj Luci I na aerodromu Zalužani, kod Banje Luke, i bacao letke. Neprijateljska protivavionska artiljerija i mitraljeska vatra iz Banje Luke oštetila mu je avion i Čajaveca teško ranila. Rudi je prinudno sletio u selu Kadinjanima kod Banje Luke na teren koji su držali četnici. Ranjeni Čajavec nije dozvolio da padne živ neprijatelju u ruke već je izvršio samoubistvo. Četnici su zarobili Milutina Jazbeca i predali ga ustašama, koii je u Zagrebu podlegao ustaškom mučenju, ali nije odao ništa što se odnosi na partizane i NOP, pa čak ni ime svoga druga Mitračića ćija se porodica nalazila u Zagrebu. (11,153; 67,661; 293,57) Bombe koje su bacali naši prvi avioni izrađivane su na oslobođenoj teritoriji. Radionice u rudniku Ljubiji poslužile su za opravku oružja i izradu municije, ručnih i avionskih bombi. Za organizaciju ovog posla Operativni štab za Bosansku krajinu uputio je u Ljubiju inženjera Milu Ljubičića, koji je od zapljenjenog materijala, zajedno sa rudarima i mehaničarima iz Ljubije, izrađivao avionske bombe i mine za bacače. Avionske bombe bile su teške do 50 kg i vrlo efikasne. (11,155) U Ljubiji su istovremeno izrađena i prva oklopna kola, na koja su montirana 3 mitraljeza. Ova su kola, zajedno sa dva zaplijenjena tenka, sačinjavala tenkovsku udarnu grupu, koja je bila predviđena da zajedno sa artiljerijom i jedinicama 2. krajiškog NOP odreda uzme učešća u oslobađanju Bosankog Novog, Sanskog Mosta i drugih neoslobođenih gradova u Bosanskoj krajini. (11,155) 4. juna 1942. godine borci 3. čete 1. bataljona 2. KNOP odreda prekopavali su cestu između Bosankog Novog i Blagaja i Bosanskog Novog i Ravnica. Neprijatelj je napao 4. četu 1. bataljona. 2. KNOP odreda, koja je napad odbila i neprijatelja povratila na polazne položaje. 4. juna 1942. godine u borbi sa ustaško-domobranskom bojnom kod Bistrice i Brankovca 3. i 4. bataljon 1. krajiške brigade zarobio je 80 vojnika i 4 oficira, a zaplijenio sve njihovo oružje, municiju i ostalu ratnu opremu. (83,10) Početkom juna 1942. godine formirana je 4. omladinska četa 3. bataljona sa komandirom čete Brankom Vignjevićem i političkim komesarom Stevom Soviljem. Ćeta je bila sastavljena od mladića između 17 i 20 godina. Mnogi su stradali prvih dana jula u Mlječanici kuda se četa probijala iz obruča na Kozari. (404,458) 4. juna general Štal je izdao »instrukcije za operacije u zapadnoj Bosni«, u kojima su bili formulisani operativno-taktički principi, način snabdijevanja i nadležnosti u izvršnoj vlasti, uključujući i postupak sa zarobljenicima i civilnim stanovništvom. Trebalo je u najvećoj tajnosti iznenadnim napadom potisnuti partizanske snage na manju prostoriju i okruženjem uništiti. Naglašena je važnost čvrstog posedanja i odlučnog držanja zaprečnih linija da se spriječi prodor okružnih snaga. Njemački general je uvjeren u brz uspjeh operacije, s obzirom na nadmoćnost snaga i angažovanje brojnih kola, artiljerije i bombardera. »Angažovanjem bornih kola, artiljerije i bombardera brzo će pokopati moral ustanika. Njihovo učešće uštedjeće krv, a podići će sopstvenu moralnu, vojnotehničku i brojnu nadmoćnost.« U naredbi se predviđa da postupak prema zarobljenim partizanima i civilnom stanovništvu bude nemilosrdan. Strijeljaće se svi oni koji se bore, ili budu uhvaćeni sa oružjem, kao i osobe za koje se dokaže da su se u operacijama, koje su u toku borile protiv njemačkih ili hrvatskih oružanih snaga, odnosno partizanima pružile pomoć. Sva lica koja se na poziv bez borbe predaju i polaže oružje, kao i ona koja izgledaju sumnjiva, da budu zarobljena. Otpremanje zarobljenika regulisati u sporazumu sa vladom NDH. Ukoliko se zarobljenici ne budu mogli otpremiti u ustaške logore, predviđeno je da budu dopremljeni u Beograd, gdje će biti smješteni u kasarnama garde i u bloku 147 na Topčideru. Predviđeno je bilo da u borbama protiv partizana budu angažovani i četnici, odnosno seoske zajednice ili pojedinci koji su se do sada već branili od partizana. Ustaše iz Jasenovca su 5. juna 1942. godine napustile Dubicu. (275,111) 5. juna 1942. godine borci 1. čete 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda došli su do neprijateljskih rovova u blizini Kostajnice i zapucali na neprijatelja ubivši 2 vojnika. Borci 4. čete 1. bataljona 2. KNOP odreda izvršili su pretres i čišćenje sela Suhače. 6. juna 1942. godine neprijatelj u dnevnom izveštaju broj 157 saopštava sljedeće: »3. juna 1942. godine skupina ustaškog potpukovnika Francetića pokušala se ponovo probiti prema selu Orahovu (18 km istočno od Bosanske Dubice). Kod sela Draksenić (8 km sjeveroistočno od Dubice) pokušaj izvlačenja dvojnih bornih kola nije uspio. U borbi je bilo poginulih, zarobljenih i ranjenih ustaša, 6. ustaša zakopano u Dubici. U toku 4. VI vršili su partizani napad na Bosansku Dubicu. 5. VI povukle su se postrojbe potpukovnika Francetića u Jasenovac.« (11,180) Pripremanje operacija protiv partizana na Kozari u okviru treće neprijateljske ofanzive. Njemački štabovi težili su da opkole partizanska žarišta, bilo da se radi o užem ili širem području. Organizacija partizanskih snaga na ovom području bila je vezana za određenu teritoriju. U takvim uslovima najefikasnija je taktika opkoljavanja. Ovu taktičku varijantu opkoljavanja Nijemci su primjenili i na Kozari. Svojim geografskim položajem Kozara im je pružala za to povoljne uslove. Opasana velikim rijekama Unom, Sanom, Vrbasom i Savom, nju je mogućno opkoliti i manjim snagama nego što bi to bio slučaj kada ne bi bilo onih teško savladivih prirodnih prepreka. (293,65) Pored toga, postojeće kružne komunikacije oko Kozare još više su išle u prilog neprijatelju. Ovakav geografski položaj Kozare znatno je umanjivao mogućnosti manevra 2. krajiškog NOP odreda, za slučaj da se nađe u blokadi. Za savladavanje ovako velikih vodenih prepreka potrebna su odgovarajuća tehnička sredstva, kojih 2. krajiški NOP odred u to vrijeme nije imao. Ako bi takav manevar i bio moguć, postojale su i druge teškoće. Teritorija preko Vrbasa, u centralnoj Bosni, bila je u to vrijeme pod kontrolom četnika, koji su sa Nijemcima i ustašama imali aranžmane o zajedničkoj borbi protiv partizana. Prirodni uslovi i položaj Kozare i plan koji je bio prilagođen tim pogodnostima omogućavali su neprijatelju postepeno dovođenje trupa u rejone koncentracije. To mu je omogućavalo tajnost koncentracije i mogućnost postepenog uvođenja jedinica u pojedine etape borbe. Istoćna zaprečna linija na Vrbasu bila je od ranije zaposjednuta sa dva njemačka i jednim ustaškim bataljonom. Linija na rijeci Uni od Kostajnice do Bosanskog Novog takođe je bila zaposjednuta još od prvih dana ustanka i služila je za obezbjeđenje željezničke pruge Kostajnica-Bihać. Dovo-đenjem monitora na rijeku Savu, početkom juna, Kozara je praktično sa tri strane već bila opkoljena. Ostalo je da se zatvori jedina još južna strana, od Ivanjske do Bosanskog Novog. Planom je predviđeno, kao prvi i najhitniji zadatak, prodor prema Prijedoru i odsijecanje Kozare od Grmeča. Kao što je već navedeno, za komandanta borbene grupe »Zapadna Bosna« određen je general-major Fridrih Štal, komandant 714. pješadijske divizije, a za načelnika štaba major Gem. Sastav i jačina borbene grupe »Zapadna Bosna« 6. januara 1942. bio je sljedeći: Operativni štab borbene grupe »Zapadna Bosna« ...................................................... .........123 vojnika. 721. pp (bez jednog bataljona) oko ...........................1900 vojnika. 661. art. divizion (bez 4. bat.) ..........................................522 vojnika. 1. bat. 750. pp .................................................................683 vojnika. 1. tenk. bat. 202. okl. puka (baz 1. čete) .............................699 vojnika. 3. četa 659. inž. bat .................................................................127 vojnika. vod brd. top. 670. art. diviz. (dva topa) oko ...................40 vojnika. 924. Landesšicen bat .....................................................495 vojnika. Mađarska dunavska flotila ....................................................254 vojnika. Oklopni voz. 23 ..................................................................23 vojnika. Ukupno oko .....................................................................................4.883 vojnika. Ovoj borbenoj grupi su bile potčinjene ili su je pomagale i ove snage: 8. građevinski Landesšicen bat. (štab i 2. i 6. četa pod komandom majora Šlebaha) ..348 vojnika Velika auto-kolona 4/614 (mogućnost 30 t) ................20 vojnika Mala auto-kolona 878 (3 kamiona, 86) ...........................5 vojnika, Ceta za dotur oko ..............................................................65 vojnika, Sanitetska armijska ekipa (1 auto, 5 bolničkih kola i 1 kamion) ....8 vojnika, Veterinarsko odeljenje 718 pd ......................................10 vojnika, Vod vojne policije ..............................................................31 vojnik, Vojna pošta u Okučanima oko ......................................10 vojnika, Željezničko-inžinjerijsko odjeljenje ......................................11 vojnika, Dvije građevinske grupe ..................................................23 vojnika, Ukupno .................................................................................................531 vojnik. 6. juna 1942. godine brojno stanje borbene grupe »Zapadna Bosna«, prema naređenju generala i komandanta u Srbiji, bilo je 4800 vojnika. Naime, tim naređenjem je rečeno da se obezbi-jedi u Bos. Dubici za grupu »A« 2500, a za grupu »B« u Banjoj Luci 2300 obroka hrane. (275,203) Kao pojačanje borbenoj grupi »Zapadna Bosna« 24. juna 1942. godine je pridodato: Operativni štab »Borovski« (štab 704. p. divizije), ojačan ...... 149 vojnika, 734. pp ..........................................................................................2152 vojnika, 1. bat. 721. pp. oko ..................................................................550 vojnika, štab i 2, 3. i 4. bat. art. div. oko ........................................... 522 vojnika, 3 bataljon 670. art. div. oko ......................................................157 vojnika, 4 bat. 661. art. div. oko ...................................................... 157 vojnika, 1. četa tenk. bat. 202. okl. puka ..........................................67 vojnika, 659. inž. bat. (bez. 1. čete i 1. voda) .......................................... 308 vojnika, transportna kola (10 vozila) ......................................................20 vojnika, odjeljenje za vezu 704 .................................................................15 vojnika, odjeljenje vojne pošte 704 .....................................................15 vojnika, muzika 704. pd .................................................................. 28 vojnika, Ukupno ..............................................................................................4155 vojnika,

U okviru borbene grupe »Zapadna Bosna« pridodavane su ili su je potpomagale u razlićitim vremenskim prilikama još i ove snage: Specijalna 800 puka »Brandenburg« (od 18. do 29. juna) ............300 vojnika, četa za vezu 3. bat. 521. puka veze (od 24. juna) ............156 vojnika, 1. bat. 737. pp (od 5. jula) ................................................550 vojnika, 1 bat. pomoćne policije (dvije čete od 11. do 21. jula) 240 vojnika, 2 bat. pombćne policije (tri čete od 11. do 21. jula) ............360 vojnika, Ukupno .....................................................................................1606 vojnika.

Od 6. juna 1942. godine do daljeg potčinjavaju se u taktičkom pogledu novoformiranom Operativnom štabu borbene grupe »Zapadna Bosna« u Banjoj Luci sljedeće ustaško-domobranske jedinice: 1)štab potpukovnika Slavka Skalibera, koji se nalazi u Bosanskoj Dubici; 2. bat. 5. pp i 9, četa 5.pp, 9 četa 11. pp i 1. bater. 4. art, diviziona; 2)1. brdska (gorska) divizija preko njenog komandanta pukovnika Stjepana Peričića, sa štabom u Petrinji, jačine 4988 vojnika; 3)3. brd. zdrug (gorski zdrug) preko njenog komandanta pukovnika Mate Rupčića, sa štabom u Banjoj Luci, jačine 3432 vojnika; 4)Banjalučki zdrug preko njenog komandanta Ivana Brozovića, sa štabom u Banjoj Luci, jačine 5609 vojnika; 5)Avio-grupa »Cenić« i njeni komandant major Ivan Cenić, sa štabom u Banjoj Luci, jačine 67 vojnika; 6)3. tehnička četa željeznićkog bataljona sa štaborn u Bosanskom Novom; 7)preko komande I zbora (korpusa) u Sisku pod komandom generala Dragutina Rumlera: a)jedinice za osiguranje grupe Kostajnica - Bosanski Novi i protiv. avion. četa, 5. i 25. četa 2.pp, 2. pp, 3. četa 4. ustaškog bat., 9. ćeta i 7. četa 12. pp; b)posada u Dvoru na Uni: 1. četa 1. jurišnog bat., 4. ustaški bataljon bez 3. i 4. čete i 7. ustaški bat; c)posada u Dobrljinu: 3. bat. 2. pp bez 9. i 11. čete; d)posada u Bosanskom Novom: bat. 12 pp bez 10. i 12. čete, 1. i 2. četa 2. žandarmerijskog (oružničkog) bat., 10, 13, 18. i 19. četa 11. pp, 3. bater. 1. art. div., 1. vod 1. bater. 8. art. div. 8)tri sabirališta ranjenika, jedno hiruško odjeljenje i jedan sanitetski vod. Ove sanitetske jedinice imaju se do 13. juna rasporediti, i to: jedno sabiralište ranjenika u Banjoj Luci, jedno sabiralište ranjenika u Bosanskom Novom jedno sabiralište ranjenika i jedno hirurško odjeljenje u Kostajnici, a jedan sanitetski vod u Novskoj. Ukupno brojno slanje vojnika i oficira u ovim ustaško-domobranskim jedinicama, koje su bile potčinjene njemaćkoj borbenoj grupi »Zapadna Bosna«, bilo je 436 oficira i 17.481 podoficir i vojnik. (275,213) Sa svim ovim snagama sarađivalo je i učestvovalo u borbi protiv partizana na spoljnjem obruču i zaprečnim linijama i oko 2000 četnika Vukašina Marčetića i Uroša Drenovića. (275,203) Prema tome, za ofanzivu protiv partizana na Kozari bilo je angažovano 11.175 oficira, pod-oficira i njemačkih vojnika Vermahta. Sem ovih jedinica Vermahta, borbenoj grupi »Zapadna Bosna« bile su pridodate ustaško-domobranske snage u jačini od 17.917 oficira, podoficira i vojnika. (275,203) Tome treba dodati i 2000 četnika Vukašina Marčetića i Uroša Drenovića, koji su učestvovali u spoljnjem obruču. Iz ovog se vidi da je za ofanzivu protiv partizana na Kozari pripremljeno i učestvovalo 31.092 neprijateljska vojnika, podoficira i oficira. U napadu na Kozaru uzela je učešće i njemačka avijacija sa neutvrđenim brojem aparata. Poznato je da je dejstvo njemačke avijacije bilo vrlo intenzivno za cijelo vrijeme trajanja ofanzive. Uslijed blizine aerodroma u Zagrebu i Banjaluci avijacija je imala mogućnosti da se brzo smjenjuje i da neprekidno dejstvuje na bojištu po partizanskim jedinicama i po zbjegovima naroda. U želji za takvom jednom pobjedom, ustaška vrhovna komanda stavila je na raspolaganje komandi borbene gru-pe »Zapadna Bosna« svoje najelitnije jedinice. Bile su to jedinice specijalno obučavane i opremljene za borbu na brdskim terenima takozvani »gorski zdrugovi« (brdske brigade). Te jedinice bile su izabranog kadrovskog sastava, sa odabranim starješinskim kadrom i iskusnim njemačkim instruktorima po četama i bataljonima. Borbeni kvalitet ovih jedinica bio je, mora se priznati, daleko bolji od običnih domobranskih jedinica, sastavljenih od rezervista bivše jugoslovenske vojske. Veći dio ovih jedinica prošao je kroz kadrbvsku obuku u Njemačkoj, prema programu po kome su obučene njemačke jedinice. Obrad Stišević, komandant 2. krajiškog NOP odreda za vrijeme fašistićke ofanzive na Koza-ri, piše: »Pored njemačkih, u borbama su angažovane i znatne ustaško-domobranske snage. Neke od njih su i specijalno obučavene u Njemačkoj za brdsko ratovanje. Ove jedinice su specijalno opremljene i naoružane za ovu ofanzivu. Pored ostaloga, imali su i ručne bacače mina koje su vojnici nosili u stroju. Ovo oružje je po prvi put upotrebljeno na ovim terenima.«  (275,230) Identifikovano je učešće: 11 njemačkih bataljona pješadije, jedan tenkovski bataljon, tri diviziona artiljerije, jcdan inžinjerijski bataljon za vezu, jedan autotransportni bataljon, nepotpuna dva bataljona pomoćne policije, neutvrđen broj njemačkih borbenih aviona, jedan oklopni voz i dr. (275,231) Za blokadu rijeke Save od Bosanske Gradiške pa do Jasenovca angažovano je 5 monitora mađarske dunavske ratne flotile po 140 tona, naoružanih sa po 2 topa, dva mitraljeza i posadom od 40 ljudi za svaki plovni objekat. (,275,231} Od ustaško-domobranskih jedinica konstantovano je učešće: dvadeset sedam ustaško-domobranskih pješadijskih bataljona, sedam do osam baterija artiljerije i neutvrđen broj aviona i druge tehnike. Prema proračunima u ofanzivi na Kozaru uzelo je učešća oko 43 bataljona neprijateljske pješadije i drugih pomoćnih jedinica, 15-16 bataljona artiljerije, 5 vojnih monitora, neustanovljeni broj aviona, tenkova i druge tehnike. Pored ovih neprijateljskih snaga, u borbama sa Prvom krajiškom brigadom i snagama 4. kozarskog bataljona, koje su bile odsječene od Kozare u vrijeme proboja neprijatelja, od Banje Luke do Prijedora uzele su učešća i znatne četničke snage, koje su vršile napade na partizanske snage na sektoru Piskavica - Bronzani Majdan - Rakitovača i tako potpomagale neprijateljske snage koje su po dubini napredovale i obezbjeđivale front prema Kozari. Prema iskazima tada zarobljenih neprijateljskih vojnika, njemačka komanda je za ofanzivu na Kozari ukupno bila angažovala i objedinila pod svojom komandom oko 80.000 vojnika, no da li su sve te snage upotrebljavane, gdje i kako, nije poznato. (275,231) Na strani 38, knjiga 6, tom IV Zbornika dokumenata NORJ u fusnoti piše: »Po neprijateljskim dokumentima, koja se nalaze u arhivi Vojnoistorijskog instituta, u kozarskoj ofanzivi učestvovalo je oko 72.000 neprijateljskih vojnika.« (275,231) U toku same ofanzive i neposredno po završetku operacija na Kozari, štab Odreda i neki drugovi procjenjivali su da je neposredno u borbama učestvovalo od 30 do 45 hiljada neprijateljskih vojnika. U ovu cifru nisu uračunate one neprijateljske jedinice koje nisu direktno učestvovale u borbama, ali su na druge načine bile angažovane u ofanzivi. Drugovi M. Pekić i D. Čurguz u pomenutoj knjizi »Bitka na Kozari« procjenjuju da je sveukupno u otanzivi na Kozari neprijatelj angažuvao 40.000 - 50.000 svojih vojnika.« Procjenjujući sada neprijateljsku ofanzivu na Kozari i upoređujući je sa drugim sličnim velikim ofanzivama neprijatelja, može se vjerovati da se broj neprijateljskih vojnika, koji su bili angažovani u ofanzivi na Kozari, kretao oko 70.000 neprijateljskih vojnika, angažovanih na razne načine«, napisao je Obrad Stišević, komadant NOP odreda na Kozari za vrijeme ofanzive. (275,231) U knjizi »Kozarski odred« objavljenoj 1982. godine, piše: »Ukupna jačina neprijateljskih snaga, kako se ranije bez dovoljno raspoloživih podataka o brojnom stanju jedinica pretpostavljalo, iznosilo je oko 72000 neprijateljskih vojnika.« (404,640) 6. juna 1942. godine operativni štab »Zapadna Bosna« izdao je operacijsku zapovijest za napad na Prijedor, odnosno za izvođenje prve faze operacije koja je trebala da počne 10. juna u 4 časa izjutra. Brzim i jednovremeno izvedenim prodorima sa istoka iz rejona Banje Luke i sa zapada iz rejona Bosanskog Novog trebalo je zauzeti Prijedor i Ljubiju i spriječiti izmicanje partizanskih snaga iz obruča ka jugu preko linije Ulošine - Prijedor - Bosanski Novi. U tu svrhu su formirane dvije borbene grupe: »Fon Vedel« (po imenu komandanta 721. puka 7,14. divizije potpukovnika Fon Vedela), u čiji su sastav ušli: 721. puk (bez 1. bataljona 202. oklopnog puka bez jedne čete), 661 artiljerijski divizion, 3. brdska brigada, kojom je komandovao žandarmerijski pukovnik Mato Rupčić i po jedan domobranski i ustaški bataljon iz divizije komande Banja Luka pukovnika Ivana Brozovića i grupa »Fon Gejzo« (po imenu komandanta 202. tenkovskog bataljona barona Fon Gejzoa), koju su sačinjavali: 1. bataljon 750. puka, 202. tenkovski bataljon (bez dvije čete i jednog voda lakih tenkova), 924. Landesšicen bataljon, vod brdskih topova 670. diviziona, 3. čete 659. inžinjerijskog bataljona i dvije domobranske čete ojačane sa četiri voda artiljerije. Vedelova grupa dobila je zadatak da iz rejona sjeverozapadno od Banje Luke nastupa duž druma i željezničke pruge u pravcu Prijedora, a da jednim isturenim bataljom što prije prodre u taj grad, gdje će se spojiti sa grupom »Fon Gejzo« koja će joj ići u susret. Na zauzetoj teritoriji organizovati snage za stvaranje zaprečne linije s frontom prema sjeveru, tj. Kozari, kako bi se spriječio proboj partizanski snaga na jugi i drugi s frontom prema jugu kako bi se spriječilo dejstvo partizanskih jedinica iz rejona Bronzanog Majdana. (1. krajiška brigada) u pravcu Kozare u cilju pružanja pomoći okruženim snagama. Grupa »Fon Gejzo« je trebala da prodre ka Prijedoru i Ljubiji sa suprotne strane, iz rejona Bosanskog Novog. Njoj je naglašena važnost u zauzimanju mostova u Prijedoru, željezničkog mosta i rudarsko-industrijskih objekata u Ljubiji. Te objekte važne za vojnu privredu trebalo je zauzeti u naletu, iznenadnim prodorom, prije nego ih partizani oštete ili poruše. Grupi je stavljen zadatak da učvrsti zaprećnu liniju i spriječi prodiranje partizana preko Sane. Pretpostavljalo se da će partizanske jedinice, koje se nalaze južno od Sane na prostoriji Bosanski Novi -Prijedor - Sanski Most - Bos. Krupa, pojačati svoja dejstva i priteći u pomoć okruženim snagama na Kozari. U prvoj fazi organizovane su jake motorizovane snage, pretežno njemačke, koje je podržavala avijacija domobranske grupc Ceme sa banjalučkog aerodroma. 6. juna 1942. godine trebalo je da počne prva faza napada dvaju domobranskih bataljona, potpomognutih dvjema četama 202. oklopnog puka iz rejona Banje Luke u pravcu Sanskog Mosta u cilju uspostavljanja veze između ta dva garnizona i stvaranje povoljnih uslova za dalji prodor u pravcu Prijedora. Neprijatelj je planirao da nabaci snage 2. krajiškog (kozarskog) NOP odreda na planinu Kozaru. Za borbu protiv snaga 1. krajiške NOU brigade na prostoru Bronzanog Majdana predvidio je dvije bojne banjalučkog zdruga i četnički puk »Manjača«. 6. juna 1942. godine bojne su napale, uz podršku tenkova, 1. krajišku NOU brigadu s ciljem da obezbijede zaleđa borbene grupe »Vedel«, okupiraju prostor Bronzanog Majdana i spoje se sa posadom u Sankom Mostu. 7. juna 1942. godine borci 3. čete 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda izvršili su napad na ne-prijateljsko uporište Kulsko Brdo i Izbu iznad Bosanskog Novog. Zarobljena su 3 domobrana, zaplijenjen 1 mitraljez, 1 puškomitraljez i 3 puške. 7. juna 1942. godine pilot Franjo Kluz sa mehaničarom Ivicom Mitraćićem sa svojim avionom uzletio je sa baze u Međuvođu, bombardovao, mitraljirao i bacao letke na neprijateljske garnizone u Drvaru na Uni i Bosanskom Novom, Bosanskoj i Hrvatskoj Kostajnici. Po izvršenom letu pilot Franjo Kluz napisao je sljedeći izvještaj:

»Prva vazduhoplovna baza Knešpolje'. U Međuvođu, 8. VI 1942. god.

Komandantu Operativnog štaba izvještavam o izvršenom letu 7. VI u 18 časova:

Let sam izvršio na itinereru: Dubica, Kostajnica i Bosanski Novi. Nad Bos. i Hrv. Dubicom bacili smo letke. Naročita koncentracija ili neka priprema vojske nije se primijetila. U Kostajnici smo bacili letke i nije se primijetilo ništa naročito. Izvidili smo put Kostajnica-Bosanski Novi i na njemu nije bilo kretanja neprijateljske vojske. Nad Bos. Novim i Dvorem izvršili smo sljedece: Dvor smo bombarduvali sa 3 bombe, pošto su istakli dvije zastave sa kukastim krstom i po tome smo zaključili da su Nijemci ili kulturbundovci. Bombardovanjem vidjela se velika panika kod vojske i stanovništva. Nad Bosanskim Novim bacili smo isto 3 bombe od kojih je jedna pogodila kuću, a druge dvije su pale među vojnička postrojenja. Panika je isto nastala među vojskom i stanovništvom. Otvorili su paljbu na naš avion iz mitraljeza i pogodili nas sa dva pogotka: jedan u krilo a drugi u rep. Aeroplanu ova dva pogotka ne predstavljaju nikakvu štetu. Poslije bombardovanja bacili smo letke. Naš strelac Ivica ispalio je nekoliko metaka iz mitraljeza na postroje u gradu. Izvještavamo, ako je moguće, da nam se dodijeli još jedan član posade. U 1. udarnom bataljonu nalazi se partizan Alagić Husein, koji je više puta letio za vrijeme Jugoslavije, te bi nam mogao koristiti kao mehan. strelac. Uz drugarski pozdrav,

Smrt fašizmu — sloboda narodu!

Avijatičar Kluz Franjo« (11,153)

Početkom ofanzive na Kozaru Kluz je avionom odletio na Jelašinovačko polje kod Lušci-Palanke u Podgrmeču, ali su Nijemci, avion otkrili i uništili iz aviona. (291,55) 1. krajiška NOU brigada razbila je dvije bojne ustaša i domobrana, zarobivši 84 vojnika i oficira. Kada je razbila četnički puk »Manjača«, 9. juna je oslobodila Bronzani Majdan. 9. juna 1942. godine njemačke i domobransko-ustaške trupe bile su prikupljene na polaznim položajima, spremne da sledećeg jutra krenu u napad i zatvore južni luk obruča. »Istok«, »sjever« i »zapad« zaposjele su predviđene snage. Na Savi, između Bosanske Gradiške i Jasenovca, nalazili su se ratni brodovi Kraljevine Mađarske, njene dunavske flotile, da bi spriječili eventualno prebacivanje partizana čamcima preko rijeke. 9. juna 1942. godine u Suhaču su stigli dijelovi borbene grupe »Vedel«, koji su bili u pokretu od Bosanskog Novog putem Blagaj-Japra-Suhača za zauzimanje Ljubiju. Noću iztneđu 9. i 10. juna 1942. godine snage Udarnog bataljona i 4. četa 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda i 1. četa 1. bataljona 1. krajiškog NOP odreda napali su selo Suhaču, 10 km jugoistočno od Bosanskog Novog. Žestoka borba trajala je cijelu noć i sjutradan do podne. Neprijatelj je imao oko 60 mrtvih i ranjenih. Zaplijenjen je 1 puškomitraljez, 6 pušaka i nešto municije. Udarni bataljon 2. KNOP odreda je imao 10 mrtvih, 15 ranjenih i 9 nestalih boraca. Napad nije uspio. (11,191) U borbi je zarobljen 1 Nijemac koji je izjavio da nikad nije učestvovao u težoj borbi. TAKO JE 10. JUNA 1942. GODINE POČELA OFANZIVA NA KOZARU. Ona je zatekla Udarni bataljon na terenu Suhače, pa su morali hitno da se vrate u Kozaru kako bi zatvorili prodor neprijatelju, u samu Kozaru od pravca Kozarca i Prijedora, jer na tom terenu nije bilo drugih snaga NOV. (275,229) Do početka neprijateljske ofanzive na Kozaru većina kurseva izbacila je po tri »klase«. Stupanjem u partizanske čete, omladinci su se pokazali kao dobri borci i većina ih je kasnije izrasla u rukovodioce (vodnike, komandire, komesare itd.). Drugi krajiški NOP odred i raspored njegovih snaga uoči neprijateljske ofanzive. Štab 2. krajiškog NOP odreda nalazio se u Kozari u izvornom dijelu potoka Golubača, u rejonu zvanom Hajdučki brijeg. Tada je komandant 2. krajiškog NOP odreda hio Obrad Stišović, njegov zamjenik Josip Mažar Šosa, politički komesar Ratko Vujović Čoče ili Boško Šiljegović1 (Politički komesar 2. krajiškog NOP odreda u jednoj literaturi piše da je bio Ratko Vujović-Čoče (293,80), a u drugoj Boško Šiljegović (404,600). Prema podacima po direktivi Operativnog štaba NOP i DV za Bosansku Krajinu po oslobođenju Prijedora predviđeni su za druge dužnosti u Operativnom štabu za Bosansku Krajinu Miloš Siljegović i Ratko Vujović-Čo6e (404,595). Međutim, počela je ofanziva i oni su ostali u Štabu 2. krajiškog NOP odreda u Kozari. Boško Šiljegović koji je imenovan za političkog komesara 2. krajiškog NOP odreda za vrijeme ofanzive nalazio se sa 1. krajiškom NOU brigadom pa je vjerovatno za to u literaturi razlika za komesara Odreda, pa negdje piše Vujović, a negdje Šiljegović )., a njegov zamjenik Dušan Misirača (293,80) Prvi bataljon. Sjedište štaba bataljona bilo je u šumi Karan, nedaleko od sela Kriva Rijeka, zapadno od ceste Bosanska Dubica-Prijedor. Komandant bataljona bio je Žarko Zgonjanin, njegov zamjenik Dragan Marin, politički komesar Relja Lukić, zamjenik komesara Trivo Bogunović. Prva četa bila je na položajima prema Kostajnici u rejonu Balja (k 359). Njen komandir bio je Stevan Janjatović, a politički komesar Jovan Mićo Zec. Druga četa bila je na položajima prema Dobrljinu, a komanda čete u selu Kuljanima. Komandir čete bio je Lazo Banjac, politički komesar Gojko Bjelajac. Treća četa bila je na položajima prema Bosanskom Novom, a komanda čete u selu Velika Žuljevica. Komandir čete bio je Dragan Pilipović, politički komesar Stojan Bajalica. Četvrta četa je u rejonu sela Suhače, kod sela Blagaj, a komanda čete u selu Radomirovac. Komandir čete bio je Dušan Egić, politički komesar Lazo Lazić. Peta četa nalazila se u rudniku Ljubija. Komandir čete bio je Dušan Deretić, politički komesar Milan Kalinić. (293,82) Drugi bataljon. Štab bataljona bio je u Kozari, u izvornom dijelu potoka Mlječanica, na kosi Vitlovska. Komandant bataljona bio je Stanko Milić, njegov zamjenik Đorđe Vučenović2 (Kod 2. bataljona u štabu bataljona i u komandama četa u početku ofanzive nastale su izmjene. Zamjenik komandanta Đorđe Vučenović dodijeljen je dijelu štaba sa zamjenikom komandanta odreda Josipom Mažarom Sošom, koji se nalazio u selu Po-gleđevu. Za zamjenika komandanta 2. bataljona postavljen je Dragutin Ćurguz, a dužnost komandira 1. čete preuzeo je Sreto Đenadija. Pošto je poginuo politički komesar 1. čete Dušan Kos, dužnost političkog komesara preuzeo je Jovica Kos. Poslije pogibije političkog komesara 2. ćete Mirka Arsenića, dužnost je primio Đuko Trninić. Kod komande dolazi do izmjene odmah u prvim danima ofanzive. Komandir ćete Vlado Pekić bio je teže ranjen, pa je dužnost komandira preuzeo Jovo Bijelić. Politički komesar Idriz Ćejvan sa jednim dijelom čete iz Prijedora nije se probio na Kozaru, te je na dužnost političkog komesara određen Dušan Glamočanin Pele. Četa je držala položaj u rejonu Bešića Polja - Zečiji kamen-Mrakovica-Gola planina. U toku ofanzive između 24-26. juna 1942. godine dolazi do formiranja 5. i 6. čete 2. bataljona. Komanda 5. čete je bila: komandir Milan Vukić, politički komesar Milan Budimir. Komanda 6. čete: komandir Pero Milanković, politićki komesar Boško Sekulić). i politički komesar Nikola Luketić, a njegov zamjenik Dušan Utješinović. Prva četa nalazila se na polo-žajima oko Bosanske Dubice, a komanda čete u selu Ličanima. Komandir čete bio je Dragutin Ćurguz, politički komesar Dušan Kos. Druga četa držala je položaj od Bosanske Dubice do sela Baćvani, a komanda čete nalazila se u selu Mrazovcima. Komandir čete bio je Vaso Tomaš, a politički komesar Mirko Arsenić. Treća četa bila je na položajima sela Draksenić-Orahova, a komanda. čete u selu Međeđa. Komandir čete bio je Tomica Španović, a politički komesar Pero Ćurguz. Četvrta četa nalazila se u Prijedoru kao posadna. Komandir čete bio je Vlado Pekić, a politički komesar Idriz Čejvan. (293, 82) Treći bataljon. Štab bataljona bio je u selu Gornji Podgradci. Komadant bataljona bio je Mirko Pekić, njegov zamjemk Piljo Stanišljevic, politički komesar Joco Marijanović, a njegov za-mjenik Milan Egić. Prva četa na položajima sela Bistrica-selo Vrbaška zatvarala je pravac pre-ma Bosanskoj Gradiškoj, a komanda čete bila je u selu Trebovljani. Komandir je bio Mirko Bašić, a politički komesar Rade Ranilović. Druga četa se nalazila na položajima na lijevoj obali potoka Lubina, u rejonu sela Grbavaca, a komanda čete u selu Grbavcima. Komandir je bio Rade Ćekić, a politički komesar Branko Kovačević. Treća četa je držala rejon sela Adžići-selo Samardžije, gdje se nalazio i štab ćete. Komandir čete bio je Ljuban Aćimović, a politički komesar Danilo Borković. Četvrta četa (omladinska) bila je na položajima sela Šimići-Mičije-Krnjin. Komandir čete bio je Branko Vignjević, a politički komesar Stevo Sovilj. Četvrti bataljon. Štab bataljona nalazio se u selu Lamovita, zaselak Prpoši. Komandant bataljona bio je Mlađo Obradović, zamjenik komandanta Vladeta Radić, politički komesar Milan Vrhovac, a njegov zamjenik Mićo Šurlan. Prva četa se nalazila na položajima prema Ivanjskoj, a komanda čete u selu Gornja Bistrica. Komandir čete bio je Branko Mitrašinović, a politički komesar Milan Makivić. Druga četa se nalazila u rejonu Donja Bistrica. Komandir čete je bio Mihajlo Milan Đurić, a politički komesar Milan Stanić. Treća četa' se nalazila u rejonu sela Marićka-Piskavica-Jošikova Voda. Komandir ćete bio je Ljuban Crnobrnja, a politički komesar Milan Knežević. Četvrta četa smještena je bila u selu Miljakovcima. Komandir je bio Mile Vučenović, a politički komesar Rajo Radetić. Peta četa se nalazila na položajima prema Bronzanom Majdanu. Štab čete je bio u selu Piskavica. Komandir je Nikola Serdar, a politički komesar Adolf Podgornik. Omladinska četa je bila u selu Babići. Komandir je Anton Melnik, a politički komesar Atif Topić. (293,83) Udarni bataljon. Na početku ofanzive (10. VI 1942) došao je od Suhače na položaje Božići-Kozarac. Komandant bataljona bio je Ranko Šipka, njegov zamjenik Milan Muharem, politički komesar Niko Jurinčić, zamjenik političkog komesara Milan Vuković. Prva četa bila je na položajima sela Palančište-Božići. Komandir čete bio je Petar Borojević, a politički komesar Miloš Ćibić. Druga četa se nalazila na položajima selo Garevci-Kozarački kamen. Komandir čete bio je Rade Kondić, a politički komesar Rade Bašić. U trećoj četi komandir je bio Ljuban Budimir, a politički komesar Uroš Vujanović.1

'U 4. bataljonu u jednoj literaturi piše da je 3. (omladinska) četa bila u Piskavici. Komandir čete bio je Branko Popović, a politićki komesar Adolf Podgornik. 4. ćeta se nalazila u Marićkoj na položajima prema Sasini. Komandir čete bio je Ljuban Crnobrnja, a politički komesar Mirko Knežević. 5. četa je bila u Miljakovcima. Komandir čete je Mile Vučenović, a politički ko-mesar Rajko Radetić (404,499). U drugim podacima piše da je 3. četa u rejonu Marićka-Piskavica. Komandir čete Ljuban Crnobrnja, politički komesar Milan Knežević 4. četa u Miljakovcima. Komandir Mile Vučenović, politički komesar Rajo Radetić. 5 četa na položajima prema Bronzanom Majdanu. Komandir Nikola Serdar, politički komesar Adolf Podgornik. Omladinska četa u selu Babići. Komandir Anton Melnik, politički komesar Atif Topić. (293,83) U trećim podacima piše da je komandir 3. čete bio Branko Popović, a politički komesar Pero Macura. Komanda čete u Piskavici. 4. četa u Marićkoj. Komandir Ljuban Crnobrnja, a politički komesar Mirko Knežević. 5. četa u Miljakovcima. Komandir Mile Vučenović, politički komesar Rajko Radetić.

10. juna 1942. godine kod 4. bataljona bila je sljedeća situacija. U obruču na grebenu Kozare, sa desne strane ceste Banja Luka-Prijedor, bile su snage bataljona, i to: 1. četa u cjelini, od 2. čete komandir čete i zamjenik političkog komesara čete sa jednim vodom: Od 3. čete 15-20 boraca, zaštitni vod Komande mjesta Kozarac. Ostali dijelovi 2. i 3. čete, kao i 4. i 5. čete u cjelini, bili su odsječeni i nalazili su se van obruća na Kozari za sve vrijeme ofanzive, jer se nisu uspjeli probiti u sastav snaga u Kozaru. Štab 4. bataljona izvršio je popunu 2. i 3. čete novim borcima, a oružje je dobio od Štaba odreda od zaplijenjenog oružja u borbama na liniji Bosanska Dubica-Prijedor. Komandir 2. čete ostao je Mihajlo Đurić, a komandir nove 3. ćete je bio Rajko Pepić i politički komesar Adolf Podgornik. Četvrti bataljon u obruču je imao samo tri čete.

'Za čete u Udarnom bataljonu u literaturi postoje razlike. U jednim podacima piše da je 3. (banjalučka) četa na lijevom krilu borbenog rasporeda bataljona. Komandir Branko Damjanović, politički komesar Mišo Stupar. Uskoro je formirana i 4 (omladinska) četa sa komandirom Ljubanom Budimirom i političkim komesarom Urošem Vujanovićem. (404,499) Na drugom mjestu piše da je 3. čete komandir Ljuban Budimir, politički komesar Uroš Vujanović. (293,83) Na trećem mjestu piše da je 3. ćete komandir Branko Damjanović, politički komesar Munib Maglajlić. U toku prvih dana ofanzive oko 16. juna štab 1. bataljona dodjeljuje Udarnom bataljonu dva voda svoje 5. čete (ljubijske) sa oko 75-80 boraca (omladinaca) i sa još izvjesnim brojem omladinaca. Štab Udarnog bataljona je formirao 4 (omladinsku) četu bataljona. Komandir čete Ljubomir Budimir, komesar Uroš Vujanović. Oba su došla na te dužnosti iz 1. čete Udarnog bataljona sa dužnosti vodnika i političkog delegata voda. Sredinom marta 1942. godine formiran je vod za vezu pri štabu 2. krajiškog NOP odreda »Mladen Stojanović«. Vod za vezu sastojao se od 25 boraca vezista i 1 radiotelegrafiste. (404,600) Dva tenka marke »Hočkins« bila su u rejonu sela Garevci. Dvije haubice od 100 mm u rejonu sela Orlovci, 3 km, istočno od Prijedora. Avion »potez« smješten je u prvoj vazduhoplovnoj bazi »Knešpolje« u selu Međuvođe. (293,83) Tri komande mjesta. Prijedor, Kozarac i Podgraci imali su zaštitnicu od jedne desetine do jednog voda. Komandant mjesta u Prijedoru bio je Mile Rajlić, u Kozarcu Adem Kalabić, u Podgracima Petar Misimović. (293,84)

Tako je početkom ofanzive juna 1942. godine u 1. bataljonu 2. četa Laze Banjca bila omladinska, u 2. bataljonu 1. čete Dragutina Ćurguza, u 3 bataljonu 4. četa Branka Vignjevića, u 4. bataljonu Piskavička omladinska četa Branka Popovića i u kozarskom Udarnom bataljonu 4. četa Ljubana Budimira. (404,470) Odred je imao oko 3500 boraca. U toku ofanzive u jedinice odreda svakodnevno su stupali novi borci, među kojima je bilo najviše omladinaca. Oni nisu poznavali ratne vještine, ali odvažnost, hrabrost, ljubav prema domovini i slobodi i mržnja prema neprijatelju, njemačkom okupatoru i njegovim kvislinzima, nosila je ove mlade ljude, još golobrade dječake, da sa puškom, a često i goloruki uz druga sa puškom, jurišaju na neprijateljske rovove i užarene cijevi neprijateljskih mitraljeza. Oni su cijenili slobodu svoga naroda i za nju su ginuli.

Raspored jedinica 2. KNOP odreda uoči ofanzive 9. juna 1942. godine

Glavna odredska bolnica bila je smještena u Kozari, na kosi Vitlovska. Pomoćne bolnice su bile za 1. bataljon u selu Strigovi, za 2. bataljon u selu Pogleđevo i u selu Bažići, za 3. bataljon u selima Jablanica i Markićevac, kod sela Turjaka; za 4. bataljon u Kozarcu i Babićima. Šef saniteta 2. krajiškog NOP odreda bio je dr Alfred Ržehak, sa ljekarima Ishanom Zukanovićem i Gertrudom Štern. (293,84 i 275,230). Sa njima je bio i student medicine Levi Moric, koji je radio u bolnici u Strigovi. Komesari kako su se tada nazivali rukovodioci bolnica, bile su žene borci: u Božićima i kasnije na Vitlovskoj Marija Kaus, u Vojskovi u kući Janka Međeda Bora Bazoz, a u kući Noke Vujčića Stoja Mršić, u Jablanici Mara Golub i u Bistrici i Limovima iznad Lamovite i kasnije Širokom Brijegu Jovanka Radić. (404,602) Štab odreda i štabovi bataljona održavali su međusobne telefonske veze. Štamparija Okružnog komiteta KPJ za Kozaru i štaba 2. krajiškog NOP odreda »Mladen Stojanović« izvučena je iz oslobođenog Prijedora na Vitlovsku. Tu su radili Slavko Podgorelec i Vladimir Ivanšček. (404, 603) Štamparija štaba 2. krajiškog NOP odreda bila je pri štabu 2. bataljona u Vitlovskoj na raspolaganju Okružnom komitetu KPJ za Kozaru i Propagandnom odjeljenju Oblasnog icomiteta KPJ za Bosansku krajinu. Na uređenju listova »Krajiške partizanske novine« »KOZARSKI VJESNIK« i štampanju drugih materijala u štampariji su radili Nikica Pavlić (rukovodjlac), Skender Kulenović, Vilko Vinterhalter, Sida Jolić, Dušan Bole, Danica Marić, Adela Sunarić i dr. Nije sačuvan nijedan dokumenat o brojnom stanju ljudstva i naoružanja 2. krajiškog NOP odreda uoči ofanzive na Kozaru. Prema podacima kojima raspolažemo i ličnim sjećanjima, kao i sjećanjima drugih učesnika, o popunjenosti četa i njihovom naoružanju najpribližniji podaci bili bi ovi: Bataljoni su imali ukupno 23 partizanske čete, koje su brojale po 120-130 boraca u prosjeku i raspolaganje po jednim teškim mitraljezom i sa po 6-7 puškomitraljeza. (293,84). Štabovi bataljona imali su kurirska odjeljenja i zaštitnice sa po 10-15 boraca prosječno. Štab Odreda imao je zaštitnicu od oko 30-40 boraca sa 3 puškomitraljeza. Pored toga, štab Odreda imao je i vod za vezu, jačine 40-50 boraca. Komande tnjesta u Prijedoru, Kozarcu i Podgracima imale su svoja zaštitna odjeljenja od po 10-15 boraca sa po 1 puškomitraljezom. I komande opština imale su svoja stražarska odjeljenja, koja su služila i za kurirsku službu. Za osiguranje i opsluživanje haubica i tenkova bilo je angažovano oko 30 boraca. Bolnice su imale svoja posebna obezbjeđenja, jačine 10-15 boraca. Sigurno je da broju od 3500 boraca treba dodati i još oko 340 žena boraca koje su u 1941. godine, a naročito u prvoj polovini 1942. godine stupile u Drugi krajiški NOP odred »Mladen Stojanović«. (404,604) Prema tome Odred je imao do 3500 naoružanih boraca sa oko 3000 pušaka, oko 150 puškomitraljeza, 20 teških mitraljeza, 4 minobacača (82 mm), 2 haubice (105 mm), 2 tenka marke »hočkins« u Garevcima bez municije i benzina i avion »potez« u vazduhoplovnoj bazi »KNEŠ-POLjE« u Međuvođu. (404,604) Ovome treba dodati 934 partizanska odbornika i omladinu što je stajala kao jedan u rezervnim četama i narod Potkozarja koji je branio slobodu Kozare neviđenom hrabrošću i požrtvovanjem. Komandiri čete pretežno su bili naoružani automatima. Borci su imali 50 metaka za pušku, od 100 do 150 za puškomitraljez i oko 500 metaka za teški mitraljez. Količine municije za haubice i minobacače bile su veoma ograničene. Puščane municije, uz određenu štednju, gotovo da nije nestajalo za sve vrijeme borbi, jer su je stalno otimali od neprijatelja i tako vršili popunu. (293,85 i 275,230) Prva krajiška brigada početkom ofanzive zatekla se u rejonu Bronzani Majdan - Jošikova Voda. U borbama na Kozari uzela su učešća dva njena bataljona, tj. bataljoni koji su bili sastavljeni od ljudstva sa Kozare. Treći bataljon (pod komandom Steve Rauša i političkog komesara Pere Đurića) i Četvrti bataljon (pod komandom Petra Mećave i političkog komesara Jusufa Imamovića) imali su ukupno 551 borca, 486 pušaka, 39 puškomitraljeza i 1 teški mitraljez. Prateća četa brigade raspolagala je sa 3 minobacača i 31 granatom. Izloženi raspored jedinica 2. krajiškog NOP odreda bio je uslovljen položajem slobodne teritorije i rasporedom okolnih neprijateljskih garnizona. Ovakav raspored nametao je sam po sebi odbranu slobodne teritorije u slučaju napada iz okolnih neprijateljskih garnizona. Štab odreda nije imao razrađen plan dejstva bataljona za slučaj većeg napada na slobodnu teritoriju, niti su u tom smislu štabovima bataljona bile date određene direktive. (293,85) Prema neprijateljskim snagama nalazile su se sljedeće partizanske jedinice: 1. krajiški NOP odred od 2500 boraca; 2. krajiški NOP odred od 3500 boraca; 1. krajiška NOU brigada od 1200 boraca; posadna četa komande mjesta u Prijedoru sa oko 300 boraca. Ukupno je bilo oko 7500 boraca ili 1:10 u korist neprijatelja, dok se odnos u artiljeriji, avijaciji, tenkovima, naoružanju i municiji ne može ni upoređivati. Čak ni ovakav odnos nije realan, jer je u toku borbi na Kozari gotovo svu težinu ponio na svojim leđima 2. krajiški NOP odred. Zbog toga je odnos snaga praktično iznosio skoro 1:20 u korist neprijatelja. (11,188) Neprijatelj je očigledno raspolagao neuporedivom brojnom i materijalnom nadmoćnjošću i kružnom osnovicom na kojoj je svoje snage i sredstva mogao u tajnosti da grupiše radi preduzimanja koncentričnog nastupanja. Neprijatelju su išli u prilog i zemljišni-uslovi, prvenstveno velike vodene prepeke: Una, Sava, Sana i Vrbas, što je on veoma dobro iskoristio. On je dobro uoćio i pogodnosti pravca koji sa istoka vodi ka Prijedoru, pa je na njemu grupisao u početku jače snage banjalučkog zdruga i njemačku motorizovanu borbenu grupu »fon Wedel«. Bataljoni 2. krajiškog odreda držali su položaje na širokom frontu skoro u jednoj liniji. Ovo je odgovaralo trenutnoj situaciji, ali je imalo i veliki nedostatak, jer je štab Odreda ostao bez jače rezerve. (11,188) Sastav borbenih grupa za napad od pravca Banje Luke i Bosanskog Novog u pravcu Prije-dora. Grupa »fon Wedel« imala je u sastavu 721. pp (bez 1. bat.), ojačan 661. art. div. (bez 4. bat.) 1 bataljon 202. oklopnog puka (bez jedne čete) domobranski 3. zdrug, 1. bat. i pp i 1 ustaški bataljon (bojna); brupa »Fon Gejzo« imala je u sastavu 1. bataljon 750 pp, 924. Landesšicen bataljon, 1. tenk. bat. 202 puka (bez 2. čete i jednog voda lakih tenkova), vod br. topova 670. art. div., 3. četu 659. inž. bat., domobransku 4. četu 11. pp, jednu četu jurišnog bat. (Dvor) i 3. bat. 1. art. div. i 1 vod 8 art. div. Grupa »fon Wedel« je napadala sa položaja Ulašine-Klapa (k 433) pravcem u zahvatu puta i pruge prema Prijedoru, a grupa »Fon Gejzo« je napadala sa položaja oko Bosanskog Novog u zahvatu rijeke Sane do Ljubije i Prijedora. Osnovni cilj obje ove grupe bio je da ovladaju linijom Bosanski Novi-Prijedor-Ulošine, tj. južnim padinama Kozare i na taj način spriječe prodor partizana iz Kozare na jug prema Grmeču. (275,204) Pnkretom njemačke motorizovane kolnne »fon Wedel« sa prostorije Ivanjska u pravcu Prijedo-ra 10. junu 1942. godine u 4,30 časova započela je velika fašistićka ofanziva na Kozari. Neprijatelj je nastupao u sljedećem borbenom rasporedu: Duž ceste Ivanjska-Prijedor motorizovana kolona u čijem sastavu je bio 721. puk 714 njemačke divizije, 924. Landesšicen bataljon, motorizovani divizion 661. art. puka i 202. tenkovski bataljon; Pravcem između željezničke pruge i ceste 1. bataljon 3. ustaško-domobranske brdske brigade; Pravcem Šavlje-Ševe-selo Radosavska diverziona grupa iz sastava banjalučke, brigade. Jačina ovih snaga iznosi 7533 vojnika, od kojih je 3121 njemačkih i 4432 ustaško-domobranskih voj-nika. (404,647) U isto vrijeme iz rejona Bosanski Novi pravcem selo Suhača-rudnik Ljubija-Prijedor počela je nastupanje borbena grupa »Fon Gejzo«. Cilj pokreta neprijatelja i sa jedne i sa druge strane bio je zauzimanje Prijedora i Ljubije i razdvajanje 1. i 2. krajiškog odreda. Pokret borbenih grupa ka Prijedoru intenzivno je potpomagala neprijateljska avijacija, bombardujući Prijedor i položaje partizanskih jedinica. Neprijateljski tenkovi, koji su nastupali cestom pravcem selo Ivanjska-selo Bistrica-Kozarac-Prijedor, primijenili su varku. Ranom zorom 10. juna 1042. godine, oko 4,30 časova, neprijateljski tenkovi su razvili crvene zastave iznad svojih kupola i zatutnjali prema partizanskim položajima ispod Kozare. A kada su primijetili da ih neki borci Četvrtog bataljona Drugog kraji-škog (kozarskog) NOP odreda začuđeno gledaju i propuštaju da tutnje u srce slobodne teritori-je Kozare, još više su ubrzali i požurili u pravcu Prijedora. U prvi mah ljudi su pomislili da su to partizanski tenkovi, zaplijenjeni u bici za Prijedor.1 Obrad Stišović piše: »Ova varka tenkova meni je poznata iako sam istog dana oko 10" bio u Štabu 4. bataljona.« Zablude je nestalo kad su za njima naišli neprijateljki kamioni i pješadijske jedinice s namjerom da svladaju komunikaciju Banja Luka- Prijedor.

1. Njemaćki general Fridrih Štal, komandant borbene grupe »Zapadna Bosna«, sa četničkim komandantom Radom Radićem; 2. Nijemci kreću prema Kozari juna 1942. godine; 3. Ni djeci nisu vjerovali; 4. Njemački vojnici na prilazima Kozari (prema Kijevcima, Drageljitna i Turjaku) juna 1942; 5. Nijemci dovlače pojačanja; 6. I Pavelić je došao da posmatra bitku na Kozari juna 1942; 7. Njemački tenkovi na Kozari.

Tresnule su ručne bombe, zagrmjele puške, zaštektali mitraljezi. Borci 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda otvorili su paklenu vatru na neprijatelja da mu zaustave nastupanje. Razvila se ogorčena borba, do tad rijetko viđena. Neprijatelj je zadržan, ali nije odbijen. (83,11) Puščani plotuni boraca 4. bataljona objavili su Kozarom početak najveće bitke u istoriji ove planine. Mada su tenkovi prošli cestom, borci su bili odlučni: nećete vi dalje, švapski gadovi, ovo je zemlja Kozara, a mi Kozarčani spremni smo za nju život dati. Paljba je nastala, juriš. Kozarčani su branili slobodnu teritoriju, slobodu Kozare. Borba se prenosila u dubinu. Prva četa 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda, sa položaja u selu Bistrici (zaselak Zrnići) prema selu Ivanjska, dočekala je neprijateljsku motorizovanu kolonu koja se kretala sa tenkovima iz pravca Banje Luke prema Prijedoru. U ovoj žestokoj borbi borci 1. čete 4. bataljona ubili su 25 i ranili više neprijateljskih vojnika. Kad je tenkovska motorizovana kolona probila položaje čete, malo dalje ponovo je dočekana na cesti iz zasjede. I u toj borbi sa zasjedom ubijena su 2 njemačka vojnika i 1 viši oficir. Tenkovska motorizovana kolona borbene grupe »fon Wedel« cestom je prodrla i nastavila napredovanje prema Prijedoru. Prodorom neprijatelja od Ivanjske, jedinice 4. bataljona 2. krajiškog odreda bile su iznenađene i odmah u prvim časovima razdvojene na dva dijela. Prva četa 4. bataljona, dijelovi Druge i Omladinske čete, zajedno sa štabom bataljona 2. krajiškog NOP odreda našli su se sjeverno od ceste i zauzeli položaj na obroncima Kozare. Ostali dijelovi bataljona, tj. 3, 4. i 5. četa, našli su se odsječeni južno od komunikacije. Ove čete neće uspjeti da dođu u sastav bataljona za čitavo vrijeme trajanja ofanzive. (293,86) Prodor neprijateljskih snaga bio je toliko brz i iznenadan da štab 4. bataljona nije uspio da obavijesti komandu mjesta i posadnu četu u Prijedoru, iako je sa istima imao uspostavljenu telefonsku vezu. 0 pokretu neprijatelja uspio je samo da obavijesti Komandu mjesta u Kozarcu, dok je sa Prijedorom veza bila prekinuta. Komandant mjesta u Kozarcu uputio je u Prijedor kurira na biciklu, ali ga je motorizovana kolona prestigla. (293,87) U kolikoj je mjeri ovaj prodor u Prijedor bio iznenađujući najbolje ilustruje ulazak neprijateljskih tenkova u grad. Komandir straže pred komandom mjesta vodnik Perica Ručnov mirno je posmatrao ulazak prvog i drugog tenka, smatrajući da su partizanski tenkovi. Bilo mu je poznato da Odred ima dva tenka i da se nalaze negdje između Prijedora i Kozare. Tek kada je naišao treći tenk, shvatio je da se radi o neprijatelju. Pucanjem iz puške dao je znak za uzbunu. Nastala je dramatična borba između posadne čete i njemačkog desanta, koji je već bio u gradu. U tako nepovoljnoj situaciji četa je uspjela da se probije iz grada i nanese neprijatelju osjetne gubitke. Jedan dio posade čete na čelu sa komandirom Vladom Pekićem probio se prema Kozari, a drugi dio na čelu sa političkim komesarom čete Idrizom Čejvanom u pravcu sela Miljakovci prema Grmeču. Sa ovim dijelom povučene su i haubice, dok su dva tenka pala u ruke neprijatelju. Koristeći nadmoćnost i iznenađenje poslije kratke i žestoke borbe sa četama 4. bataljona i posadnom četom u Prijedoru, borbena grupa »fon Wedel« uspjela je istog dana da zauzme Prijedor. Njenom brzom prodiranju doprinijelo je i to što je cesta Ivanjska-Prijedor bila nepreko-pana i potpuno prohodna za kretanje motorizacije'. Obrad Stišović piše: »Konfiguracija terena je takva da se tenkovi mogu da kreću i mimo ceste.« Jednovremeno sa pokretom motorizovane kolone iz Ivanjske prešle su u nastupanje i ustaško-domobranske jedinice, čiji je zadatak bio da čiste teren iza motorizovane kolone. Pravcem selo Piskavica-selo Omarska-dolina rijeke Gomjenice-Prijedor kretala se 1. bojna 1. pješadijske pukovnije banjalučke brdske brigade u sadej-stvu sa četnicima iz Bronzanog Majdana. Dijelovi 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda, raspoređeni na položajima kod ušća Brkoleša u Gomjenicu (zaselak Plavljani), Bistrice i Omarske, i borci 1. krajiške brigade na položajima kod sela Radosavske i grebena Kumbaruše (354 m) dočekali su 1. bojnu 1. pješadijske pukovnije u sadejstvu sa četnicima. U ovim žestokim borbama koje su vođene sa neprijateljem ubijeno je 98 neprijateljskih vojnika i više ranjeno. Prva krajiška brigada i dijelovi 4. bataljona 2. KNOP odreda zadržali su snage banjalučkog zdruga, a zatim ih odbacili na polazne položaje. Tom prilikom ubijeno je 98 neprijateljskih vojnika. Prema podacima neprijatelja, samo kod sela Radosavske poginulo' je 80 njegovih vojnika, ubijeno 11 konja i zaplijenjeno 5 kola sa municijom. Štab banjalučkog zdruga povukao se iz sela Ivanjske u Banju Luku. Da bi pojačao svoje snage koje su napadale pravcem sela Piskavica-dolina rijeke Gomjenice, koje su i pored sadejstva četnika bile izložene žestokim borbama sa 1. krajiškom brigadom, štab banjalučkog zdruga je uputio u toku dana iz Banje Luke (iz rezerve) prema selu Piskavici 17. i 18. satniju 1. bojne 10. pješačke pukovnije i 1. jurišnu bojnu. (11,190) Borbena grupa »fon Wedel« nastavila je napredovanje prema Prijedoru. Parizanske snage, koje su se nalazile u Kozarcu, kad su ugledal« tenkove, bile su iznenađene. Prodor neprijateljskih tenkova bio je tako brz da su se partizanske snage iz Kozarca povukle prema Kozari ne uspjevši da obavijeste telefonom Komandu mjesta u Prijedoru. Tenkovi su nesmetano prodrli u Prijedor i iznenadili posadu. Ljudstvo komande mjesta, zaštitna četa, partijski radnici sa terena i komunisti iz grada, boreći se probijali su se prema Kozari. Četvrta omladinska četa 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda, povlačeći se iz Prijedora preko Čirkin-Polja uz potok Orlovača ka selima Orlovci i Božići, napala je neprijateljski kamion pun neprijateljskih vojnika koji se kao dio kolone kretao za Prijedor. U ovoj borbi ubijeno je oko 40 neprijateljskih vojnika, zaplijenjeno 6 pušaka i 1 puškomitraljez. U borbi je poginuo 1 borac. Zbog iznenadnog napada jedan dio 4. omladinske čete ostao je s desne strane puta i prenoćio u gaju Jasik. Ne mogavši se probiti za Kozaru, povukao se preko Gomjenice za selo Miljakovce, a drugi dio sa lijeve strane povukao se za Kozaru. Prilikom prodora borbene grupe »fon Wedel« iz Banja Luke prema Prijedoru prekinuta je veza između 1. krajiške brigade i 4. bataljona, i to 2. čete (bez jednog voda), 3. čete (bez 15 boraca), 4. i 5. čete u cjelini 2. krajiškog NOP odreda i glavnine Odreda koja se našla u obruču na Kozari. Ove su jedinice ostale van obruča na prostoriji južno od komunikacije Kozarac-Ivanjska i držale pod svojom kontrolom selo Marićka, selo Jelići, selo Piskavica, odakle su nastavile borbu i zadržavanje banjalučkog, a naročito 3. gorskog zdruga. Pošto je neprijatelj blokirao južnu stranu Kozare, prenio je težište na 1. krajišku brigadu. Prvog dana kad je otpočela neprijateljska ofanziva, 10. juna 1942. godine, stanovništvo svih sela ispod Kozare sjeverno od ceste Banja Luka-Prijedor, povuklo se u Kozaru. Stanovnici sela Bistrice i Verića stvorili su zbjeg oko Tisova vrela, sa sjeverne strane Lisine; stanovnici Lamovite, Babića i Omarske stvorili su zbjeg u predjelu Malog Kusaća, u šumi sa sjeverne strane visa i Gole planine. Iz tih sela bilo je u zbjegu oko 10.000-12.000 stanovnika, ljudi, žena i djece. (404,725) Istog dana, 10. juna 1942. godine stanovništvo od Kozarca do Prijedora i sela Puharske, uz cestu Prijedor-Bosanska Dubica, sklonilo se u Kozaru oko Maslin baira, na Gradinu, Komandu i oko Mlječanice. (404,725) Odmah 10. juna 1942. godine, čim su Nijemci zauzeli Prijedor, poduzeli su sve mjere da bi opravili željezničku prugu Volinja-Piskavica. Na prugu su dovezene nove snage i posebno opremljeni vozovi za čuvanje i odbranu pruge. Iako je neprijatelj prvog dana napada (10. juna 1942. godine) zauzeo Prijedor i Ljubiju, ipak je imao osjetne gubitke. U borbama oko Ivanjske i Piskavice sa jedinicama 1. krajiške brigade i 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda, sa posadnom četom u Prijedoru i Udarnim bataljonima na Suhači, ustaško-njemačke jedinice pretrpjele su gubitke od 183 ubijena i 30 zarobljenih voj-nika i oficira. Tog dana partizanske jedinice zaplijenile su 43 karabina, 1 teški mitraljez, 3 puškomitraljeza, 10 malih bacaća, 274 mine za bacač, 23.000 puščanih metaka i ostale opreme. (293,88) Štab 2. krajiškog NOP odreda obavijestio je istog dana Operativni štab za Bosansku krajinu o početku napada na Kozaru. U tom prvom izvještaju od 10. juna se kaže: »Po izvještaju štaba 4. bataljona našeg odreda neprijatelj od Ivanjske, i to sa tenkovima, ide cestom naprijed. Jednim je već stigao do Bistrice, tu se zaustavio i naše snage drže ga pod stalnom vatrom. Pored tenkova neprijatelja podržava i avijacija. To je sigurno priprema za nastupanje pješadije i jačeg prodora. Naredili smo štabu 4. bataljona da stupi u borbu sa svim svojim snagama, a izvijestili smo štab 2. bataljona i tražili jedan dio snaga u pomoć 4. bataljonu. Isto tako smo tražili od Udarnog bataljona da hitno i najkraćim putem uputi prema Kozarcu 2. i 3. četu svoga bataljona, koje bi pružile pomoć snagama 4. bataljona da bi se neprijatelj potukao. Štab udarne brigade od strane 4. bataljona obaviješten je. Dali smo napomenu 4. bataljonu da se tenkovi mogu i propustiti, ali da se pješadija mora zaustaviti i potući. Rekli smo im da o tome izvijeste snage koje budu prema Kozarcu da ne bi nastala zabuna. Noćas je neprijatelj fingirao napad na teren 3. bataljona. Tukao je topovima. Telefonom ne možemo izvještavati, jer je veza prekinuta. Ako se tamo nalazi vod za vezu, naredite mu da vezu hitno uspostavi.« (293,89) Iz ovog izvještaja štaba 2. krajiškog NOP odreda vidi se da oni još ništa ne naslućuju o snagama neprijatelja i njegovim namjerama. Oni smatraju da će angažovanjem snaga Odreda neprijatelja potući. Pripremu ofanzive na Kozaru neprijatelj je držao u strogoj tajnosti. Sve do samog početka ofanzive na Kozaru, 10. juna 1942. godine, ništa se nije znalo o njoj. To nisu znali ne samo partizani na Kozari, već ni drugi naši štabovi. Nijemcima je pošlo za rukom da pripremu ove ofanzive održe u potpunoj tajnosti sve do dovođenja snaga na polazne položaje. Tek kada su počele da pristužu njemačke snage u Banju Luku, neposredno pred sam početak ofanzive na Kozaru, partizani su obaviješteni da neprijatelj pojačava svoj garnizon u gradu. »Na naše traženje da doznamo o čemu se radi, rečeno nam je da se neprijatelj plaši da bi naše snage mogle upasti u Banju Luku, pa zato on pojačava svoj garnizon radi odbrane grada. U to vrijeme na pravcu Banje Luke nalazila se naša 1. krajiška brigada i deo snaga našeg 4. bataljona. U stvari, neprijateljska obavještajna služba preko svojih agenata dala je ovako obavještenje i obmanula naše saradnike i nas tako da je i dalje vršila pripreme za ofanzivu. Slično je bilo i na drugim sektorima gdje je neprijatelj privlačio snage na polazne položaje. Ovakvoj neprijateljskoj vijesti lako je bilo povjerovati, jer su baš u to vrijeme naše snage mnogo narasle, poslije zauzimanja Prijedora i spajanja slobodne teritorije kozarskog, podgrmečkog i drvarskog odreda, pa i dalje. Tada je formirana i 1. krajiška brigada, dobro naoružana i pokretna jedinica«, piše Obrad Stišović, komandant 2. krajiškog NOP odreda.

Zaprečne grupe oko Kozare. Južna zaprečna grupa, koje je nakon pada Prijedora u neprijateljske ruke zaposjela položaje na liniji Prijedor - Kozarac - Ivanjska. Sastavljena je bila od ovih jedinica: 2. bataljon 721. puka 714. njemačke divizije (4 čete), 11. četa 8. ustaškog bataljona 3. brdske brigade (4 bataljona), tjelesnog-ustaškog bataljona i 2. bataljona 4. brdske bri'gade (ukupno 7 bataljona pješadije), 4 baterije artiljerije i dvije čete brdskih topova kalibra 37 mm. Raspored ove grupe bio je sljedeći: 2 bataljon 721. njemačkog puka sa 11 četom 8. ustaškog bataljona na liniji sela Gornja Puhar-ska - Kozarac; 3. brdska brigada na liniji Kozarac - selo Bistrica; ustaški tjelesni bataljon selo Bistrica - Trnovača (k 623); 2. bataljon 4. brdske brigade ojačan ustaškom legijom iz sela Šimići, Trnovača - izvorni dio potoka Lubina. (k 267) Raspored artiljerije koja je podržala ovu borbenu grupu: baterija »Vedel« 661. njemačkog diviziona u selu Gornji Jakupovci; baterija »Ker-len« 661. diviziona u selu Sekulići; baterija 3. brdske brigade u rejonu Kozarca; baterija 4. brdske brigade u rejonu Karaula. (k 683) Zaprečna grupa »istok« trebalo je da obezbijedi komunikaciju Gradiška — Banjaluka i spriječi prodiranje partizanskih jedinica ka Lijevču polju. Ova linija je bila uspostavljena još koncem marta 1942. godine od Save duž potoka Lubine do Krnjina. Posadu na ovoj liniji sačinjavali su: 18. ustaški bataljon, bataljon »Princ Eugen« divizije; bataljon »Vindhorst« i domaća ustaška legija iz sela Mičije i Šimići. U toku operacije ova zaprečna linija pojačana je jedinicama 10. i 11. pješadijskog domobranskog puka i po jednom baterijom topova 4. gradske i banjalučke brdske brigade. Linija položaja na kojoj su bile raspoređene ove jedinice išla je od kote 91 ka rijeci Savi preko sela Čatrnja, Bukovac, Lužani, Dragelji, Donji i Gornji Kijevci, Stanišljevići i Mičije, te visovima Prosare (227) i Krnja (841). Zaprečna grupa »sjever« posjela je zaprećnu liniju duž lijeve obale rijeke Save i Une od Bosanske Gradiške do Kostajnice početkom juna 1942. godine dijelovima 5. i 10. pješadijskog puka i 4. i 18. ustaškim bataljonom. Od Gradiške do Jasenovca na rijeci Savi u stalnom patroliranju nalazilo se 5 monitora mađarske dunavske flotile. Pozadi ove linije, na pruzi Okučani - Jasenovac, patrolnu službu obavljao je oklopni voz sa njemačkom posadom. Raspored četa na ovoj zaprečnoj liniji bio je: na odsjeku Gradiška - Jasenovac 17. i 18. četa 10. pješadijskog puka i dijelovi 18. ustaškog bataljona (3. četa); na odsjeku Jasenovac - Dubica 4. uktaški bataljon (4. četa); na dijelu Dubica - Kostajnica 16. i 19. četa 5. pješ. puka u selima Bačin i Slabinja. U ovo vrjeme u Kostajnici je bio smješten štab 1. ustaško-domobranske divizije i štab 659. njemačkog planinskog bataljona, što znači da su i prištapski dijelovi ovih štabova mogli da budu upotrijebljeni kao dopuna obezbjeđenja na lijevoj obali Une. U sastavu zaprečne grupe »sjever« nalazile su se i tri baterije topovaL koje su bile raspoređene u rejonu željezničke stanice Cerovljani, Jasenovac i selo Mlaka, na lijevoj obali Save. Zaprečna grupa »zapad« za obezbjeđenje željezničke pruge Kostajnica — Bosanski Novi uspostavljena je zbog izuzetnog značaja ove komunikacije poslije zaposjedanja sjeverozapadne zaprečne linije na obroncima Kozare. Grupu su sačinjavali dijelovi 1, 2, 11. i 12. domobranskog pješadijskog puka, dijelovi 2. i 6. ustaškog bataljona i kostajnička dobrovoljačka četa. Raspored ovih jedinica bio je: u rejonu Volinja 3. i 25. četa 11. pješ. puka; 11. četa 11. pješ. puka u rejonu sela Šakartlije; 1. i 2. četa 2. ustaškog bataljona u rejonu Divuše; na desnoj obali Une od Kostajnice do Dobrljina 3. četa 6. ustaškog bataljona i 10, 12. i 26. četa 2. domobranskog puka u Dobrljinu; 6, 11. i 7. četa 12. pješadijskog puka u rejonu Novi — Poljanica. Grupa je kasnije ojačana dobrovoljačkom četom u rejonu Kostajnice i 2. četom 1. pješadijskog puka u rejonu vijadukta kod Volinje. (293,76) Grupa za zaprečavanje po dubini bila je u sastavu: 924. Landesšicen bataljon, 1. bataljon 750. puka 718. njemačke divizije i 1. bataljona 10. pješadijskog domobranskog puka. Nalazila se na prostoru Prijedor - Brezičani - Miljakovci - Ljubija - Stara Rijeka. Imala je zadatak da drži po dubini pravac Prijedor - Ljubija - Stara Rijeka, a služila je i za eventualnu popunu na ugroženim odsjecima zaprećnih grupa, za popunu jurišne grupe »Borovski« i kao obezbjeđenje sa leđa od eventualnog napada 1. krajiškog odreda iz pravca Grmeča. Grupa »Borovski«, takozvana jurišna grupa, bila je namijenjena za izvršenje glavne etape operacije, tj. za čišćenje Kozare i Prosare. Ime je dobila po komandantu 704. divizije. U sastavu ove grupe ušle su jedinice: njemačke: 734. puk 704. divizije (tri bataljona); 721. puk 714. divizije (tri bataljona); 1. bataljon 737. puka 717. divizije, 1. bataljon 750. puk 718 divizije; jedan bataljon »Princ Eugen« divizije i bataljon »Vindhorst«; ustaško-domobranske: 3. ustaško-domobranska brdska brigada (četiri bataljona); 2. bataljon 4. brdske brigade; 2. bataljon 1. brdske brigade; jedan bataljon 10. pješadijskog puka; jedan mješoviti bataljon, nazvan »Bertac«, i po jedan vod 1. i 3. bataljona 1. brdske brigade. Grupu su podržavali 654, 670. i 661. njemački artiljerijski divizion, zatim artiljerija 1. ustaško-domobranske brdske divizije, artiljerija 3. i 4. i banjalučke brigade, dijelovi 659. pionirskog, bataljon tenkova 202. tenkovskog puka i bataljon za vezu 521. armijskog puka. Noću između 10. i 11. juna 1942. godine po naredenju štaba 2. krajiškog NOP odreda Udarni bataljon 2. KNOP odreda prikupio se u selu Cikote i u toku noći prebacio se iz rejona Suhače na desnu obalu rijeke Sane. Prilikom prelaska Sane kod sela Dragotinje i Brezičana bataljon je vodio borbu sa njemačkim dijelovima koji su bili istureni od Prijedora. Udarni bataljon je od Sane produžio pravcem sela Dragotinja - Crna Dolina — Palančište, gdje je stigao 11. juna. Udarni bataljon zajedno sa dijelovima posade čete iz Prijedora zauzeo je odbrambene položaje na liniji: selo Palančište — selo Božići - Jaruge - Kozarac — Balte — Garevci da se na Mrakovici poveže sa dijelovima 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. 11. juna 1942. godine dijelovi njemačke oklopne grupe »Fon Wedeh prodorom iz Prijedora zauzete su Ljubiju, iznenadivši novoformiranu 5. četu 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. Rudnik Ljubija je gotovo neoštećen pao u ruke neprijatelja, tako da je oko 250.000 tona rude bilo spremno za transport čim se operacija bude okončala i saobraćaj uspostavio. U međuvremenu su četnici zauzeli Bronzani Majdan. (275,224) 11. juna 1942. godine rukovodstvo njemačke narodnosne grupe u NDH iz Srijema i Slavonije obavještava o teškoj situaciji i traži da se vrate folksdojčeri sa Kozare. 11. juna 1942. godine dijelovi banjalučke ustaško-domobranske brdske brigade, koji su prethodnog dana razbijeni kod Piskavice, prikupljali su se i dovlačili nova pojačanja iz Banjaluke. Radi ponovnog napada prema položajima 1. krajiške brigade, pored već razbijenog bataljona 1. pješadijskog puka, prikupljale su se slijedeće ustaško-domobranske jedinice: 1 bataljon 10. pješadijskog puka, 1. jurišni ustaški bataljon, 17. i 18. četa 10. pješadijskog puka, 35. četa 1. pješadijskog puka i dvije čete dobrovoljnog bataljona »Banja Luka«. U izvještaju štaba 2. krajiškog NOP odreda od 11. juna 1942. godine Operativnom štabu za Bosansku krajinu procjena situacije je dosta realnija. U izvještaju se kaže: »Uglavnom, glavni napad je bio od Ivanjske prema Prijedoru. jer su neprijateljske snage dosta jake i sa brojnom motorizacijom. Prema izvještajima, prema Prijedoru je krenulo oko 13 trenkova, nekoliko blindiranih automobila i oko 40 kamiona u prvom momentu, a zatim su kasnije stigle nove snage kao pojačanje. Stalno je kretanje cestom Ivanjska - Prijedor, i to većinom kamionima. Blokirana je lijeva obala Save i Une od Kostajnice do Dubice. Danas čitav dan tuče artiljerija i avijacija po brdima i šumama. Primjećuje se da neprijatelj vrši koncentraciju, vjerovatno će ubrzo uslijediti njegova ofanziva. Uslijed novonastale situacije kod nas smatramo da 1. odred najtješnje sarađuje sa našim odredom, da bi pomogao razbiti neprijatelja.« (293,92) I pored realnije ocjene situacije i namjera neprijatelja, štab Odreda i dalje vidi izlaz u ofanzivnom dejstvu, u razbijanju neprijatelja u sadejstvu sa 1. krajiškim odredom. 11. juna 1942. godine štab 1. krajiške NOU brigade je utvrdilo da se radi o ofanzivi na Kozaru i riješio je da pomogne jedinicama 2. krajiškog (kozarskog) NOP odreda koje su vodile teške borbe. Saznalo se da neprijatelj napada na Kozaru iz više pravaca, da je munjevitim prodorima opkolio područje slobodne teritorije. Štab 1. krajiške je odlučio da se Brigada uputi u Kozaru i da preuzme dio položaja jedinica 2. krajiškog NOP odreda i odbija nalete protivnika. Pokret je uslijedio iz Tolića. Drugi i Četvrti bataljon su pošli preko Radosavaca, a treći preko Ševa. Prvi bataljon je ostao. Cilj pokreta je da pređu komunikaciju Banjaluka - Prijedor, zapadno od željezničke stanice Piskavica, i da se domognu Kozare. Dva gorska zdruga Pavelićeve tjelesne garde bila su stigla u Piskavicu za napad na Kozaru. Noću izmedu 11. i 12. juna 1942. godine bataljoni su naišli na jakog protivnika i upali neočekivano u neprijateljske rovove. Zaplamtilo je oružje, zagruvale su ručne bombe, upotrebljeni su bajoneti. Da bi zaštitio štab brigade od smrtne opasnosti, vodnik Dragan Vojinović, ubivši nekoliko neprijateljskih vojnika, svjesno se bacio na zažarenu cijev teškog mitraljeza, prekratio njegovu paljbu i tako drugovima omogućio da se lakše izvuku nazad. (83,12) Vršeni su juriši za jurišima. Neprijatelj se uporno branio i na nekim položajima prelazio u protivnapade. Energični nalet je pojačan dolaskom boraca Drugog bataljona. Zarobili su veliki broj neprijateljskih vojnika. Pao je veliki plijen i u oružju, municiji i ratnoj opremi. Oko 15 sati neprijatelj je bio razbijen i do nogu potučen. Trenutna pobjeda boraca Drugog, Trećeg i Ćetvr-tog bataljona najednom je ugrožena, iza njihovih leđa zagrmjeli su snažni tenkovski motori. Ma-skirani granjem, čelična čudovišta su prilazila da tuku iz neposredne blizine. Zarobljenici, ohrabreni pojavom tenkova. promijeniše ćud i dograbiše bačeno oružje, zalegoše u rovove i otvoriše paljbu. Bataljoni su se našli na brisanom prostoru između dvije vatre u obruču. Borci su činili čuda od junaštva da se izvuku iz kandži smrti. Nisu imali protivtenkovskih oruđa i flaša sa benzinom da zaustave čelične grdosije. Ručne bombe su letjele pod gusjenice tenkova, ali ih nisu mogle pokidati. Došlo je do sudara prsa u prsa, padali su smrtno pogođeni borci 1. krajiške brigade i neprijateljski vojnici. Lakši ranjenici ne ispuštaju oružje. Ranjeni Milan Vukmirović, ležeći na brisanom prostoru i ispod grudobrana neprijateljskog rova, da ne bi živ dospio u ruke neprijatelja, podigao je sopstveno oružje i ubio se. Borci su uspjeli da se povuku na nove položaje. Gubici nisu bili mali. U borbi 1. krajiške brigade (bez 1. bataljona) u pokušaju proboja na Kozaru, koju je brigada vodila noću između 11. i 12. juna 1942. godine kod sela Piskavice, po izvještaju štaba 1. krajiške brigade (od 18. jula 1942. godine), ubijeno je oko 300 neprijateljskih vojnika i više stotina ranjeno. Zaplijenjeno je 10 puškomitraljeza i mnogo drugog oružja i vojne opreme. Razbijena je i uništena jedna bojna gorskog zdruga. Naši gubici bili su 50 mrtvih, 53 ranjenih i 3 nestala. Među poginulim je bilo 18 članova KPJ, 8 kandidata i 8 članova SKOJ-a, a među ranjenim je bilo 18 članova KPJ, 7 kandidata i 15 ćlanova SKOJ-a, ukupno poginulih i ranjenih 68 komunista. (275,262) 12. juna 1942. godine avionom dotijeće iz. Beograda u Banju Luku komandant Srbije general Bader i odmah produžava za Prijedor. Situacija je kritična za borbenu grupu »Wedel«, kojoj se za leđima nalazi 1. krajiška NOU brigada. General Bader naređuje da se formira nova borbena grupa »Fric«, jačine 4.500 vojnika.

Početak ofanzive na Kozaru — situacija od 10. do 15. VI 1942

12. juna 1942. godine izdata je zapovijest operativnog štaba grupe »Zapadna Bosna« za pre-grupisanje snaga, kao i za dalja dejstva protiv partizana na Kozari. Snage Vermahta i kvislinga su bile ovako grupisane: a) domobranski 3. zdrug (bez 3. bataljona) sa jednim ustaškim bataljonom i jednom baterijom njemačkog 661. art. diviziona 714. pd. dobija zadatak da osigura zaprečne linije od Ulašine do Kozaruše; b) ojaćani 721. pp 714. pd, sa štabom 2. bataljona 721. pp, 3. bat. 721. pp (bez jedne čete), 1. bat. 750. pp 718. pd, 924. Landesšicen bataljon, 1. i 2. četa 1. tenk. bat. 202. okl. puka, 661. art. divizion (bez jedne baterije), vod brd. top. 661. art. div. i domobranski 1. bat. 2. gorskog puka dobijaju zadatak da osiguraju i poboljšaju zaprečne linije »sever« od Kozaruše do Prijedora, osiguraju puteve i željezničke mostove, rudničke uređaje i pogone važne za Ljubiju, kao i da aktivno izviđaju prema jugoistoku i zapadu od linije zaprečavanja; c) grupa »Fric« (komandant domobranski potpukovnik Julije Fric) sa štabom 3. pukovnije, 3. bataljona 3. pukovnije, 1. bataljon. 1. pp, 1. pd i jednom bat. 8. art. diviziona ima zadatak da osigura zaprečne linije prema jugu, kao i čišćenje južno od željezničke pruge; d) domobranska 1. gorska divizija sa zaprečnom grupom »zapad« i oružničkim bataljonom iz Bos. Novog ima zadatak da očisti prostor između Sane i Une do zaprečne linije Prijedor - Bosanska Dubica i osigura željezničku prugu Kostajnica - Bosanski Novi. e) zaprečna grupa »istok« i »sever« imaju zadatak da u sadejstvu sa oklopnim vozom 23 i mađarskom dunavskom flotilom brani zaprečne linije i vrši izviđanje; f) rezerva operativnog štaba borbene grupe »Zapadna Bosna « sa 1. tenk. bat. 202. okl. puka (bez 1. i 2. čete), jedna četa 3. bat. 721. pp, 3. četa 659. inž. bat. i jedna domobranska oružnička četa dobivaju zadatak da budu u pripravnosti u rejonu Ivanjske i da više pokretno izviđenje u pravcu Prijedora, Sanskog Mosta i Bronzanog Majdana; g) vazduhoplovna grupa »Cenić« (komandant domobranski vazduhoplovni major Ivan Cenić) ima zadatak da izviđa i da se borbeno angažuje prema zahtjevu.

Zatim je komandant borbene grupe »Zapadna Bosna« istog dana (12. juna 1942. godine) izdao zapovijest za napad na partizane u rejonu Kostajnica - Bosanski Novi i Prijedor Bosanska Dubica. U njoj između ostalog, piše: »1. Partizani su uzdrmani dosadašnjim uspjehom njemačko-ustaško-domobranskih trupa, ali su ipak još uvijek aktivni. . .; 2. Prva gorska divizija (bez 1. bataljona 2. gars. puka u Prijedoru) nastupa 14. juna u 04,00 časova sa opšte linije grebenom istočno od Bos. Dubice; 3. Čišćenje treba sprovoditi u skladu sa 'instrukcijama za operacije u zapadnoj Bosni'. . . Osobito je važno da se spojevi unutar i između jedinica ne izgube. Dodir s neprijateljem ne smije se prekinuti. Da bi se spriječilo izmicanje ustanika, sjeverno i južno krilo treba ešalonirati duž puteva, kraj obale; 4. Ojačani 721. pp iz Prijedora i zaprečna grupa »sjever« iz Bosanske Dubice treba, jedno drugom u susret, da vrše nasilno izviđanje duž postojećeg puta uz obalu sa zadatkom da olakšaju nastupanje 1. gorske divizije, spriječe izvlačenje ustanika preko Sane i Une i uspostave vezu prema zapadu; 5. Pri daljem nastupanju snage zaprečne grupe treba da naknadno pročiste prekontrolisano zemljište i da na njemu ostave posade. Nadalje, treba sprovestl osiguranje željezničke linije i južnog krila duž Sane, Blagaj i Suhaću treba držati. Treba osigurati građevinske radove; 6. Građevinskim Landesšicem - bataljono na željezničkoj liniji Kostajnica - Bosanski Novi. 6. Što se više bude približavalo naređenoj liniji Prijedor - Dubica, vjerovatno će se pojačavati neprijateljski pritisak na zaprečne linije na jugu, istoku i sjeveru, osobito noću. Zbog toga, treba obezbjediti najstrožiju pripravost, brzu i snažnu intervenciju pri neprijateljskim pokušajima prodora. . ..« Izvještaji njemačkih komandi o toku ovih dejstava na Kozari govore da su borbu prihvatile jake i dobro naoružane partizanske jedinice. Partizani su dobro organizovani i naoružani i imaju podršku mnogobrojnog stanovništva, koje je spremno da se bori i brani Kozaru. Teško će biti prokrstariti dosta neprohodnom, šumovitom i za odbranu dobro pripremljenom i snabdijevenom zalihom hrane i stoke Kozaru, konstatuje se u tim izvještajima. (275,224) 13. juna 1942. godine uveče u 18 časova Bader je radiogramom izvijestio generala Kunca da je prva faza završena i da se vrše pripreme za drugu fazu. Neprijateljske snage iz sastava banjalučke ustaško-domobranske brigade sastojale su se od 1. bataljona 1. pješadijskog puka, 1. bataljona 10. pješ. puka, 1. jurišnog ustaškog bataljona, 17. i 18. ćete 10. pješadijskog puka, 35. čete 1. pješadijskog puka i dvije čete dobrovoljačkog bataljona »Banja Luka«. Neprijatelj je 14. juna 1942. godine produžio pokret, prelazeći u širokom frontu potok Brkolos, da bi u popodnevnim časovima izbio na liniju: k. 201-c. Radosavska-selo Slavići — Rakitovača-k. 449, a njegovi izviđački dijelovi do rječice Gomjenice. Oko 16 časova toga dana 3. bataljon 1. krajiške brigade pod komandom Steva Rauša i 4. bataljon pod komandom Petra Mećave prešli su u protivnapad. Poslije žestoke borbe snage ovih partizanskih bataljona razbile su neprijatelja i gonile ga sve do linije od 13. juna, nanijevši mu velike gubitke. Prvi bataljon 10. ustaško-domobranskog puka banjalučke brdske brigade potpuno je razbijen i onesposobljen za dalju borbu. Gubici neprijatelja iznosili su oko 300 mrtvih, ranjenih i zarobljenih vojnika i oficira. Partizanske jedinice, pored ostalog, zaplijenile su 9 minobacača i 10 puškomitraljeza. U operativnom izvještaju banjalučke ustaško-domobranske brdske brigade za juni 1942. godine o porazu ove neprijateljske jedinice kaže se: »Oko 16 sati partizani su iznenada otvorili jaku vatru, pri čemu su upotrijebili i bacače, a potom izvršili jak napad. Prva jurišna bojna, kod koje su se dosta domobrana napili rakije, prva je popustila i počela da se povlači. Ova je povukla i ostale i sve se je dalo u panično bjekstvo. U toku te noći svi su dijelovi odbačeni na polazne položaje. Tu je jedva uspjelo da se jedinice prikupe, a bilo je pojedinih dijelova koji su se povukli do Saračice.« (293,90) 14. juna 1942. godine dijelovi 2. krajiškog NOP odreda na mostu Prljugovac, na putu Bosanski Novi - Prijedor, uništili su 3 i oštetili 2 njemačka tenka. Ubijeno je 5 njemačkih vojnika, među kojima i 1 oficir. Zarobljen je 1 domobranski oficir. Od 6. do 13. juna 1942. godine jedinice 1. brdske-ustaško-domobranske divizije bile su u pokretu preko Šamarice, vršile su pretres Banije, a 13. juna izbile su u dolinu Une od Kostajnice do Bosanskog Novog, u borbenom poretku: 1. bataljon 4. brdske brigade u rejon Kostajnice, 1. brdska brigada »Ante Pavelić« od Kostajnice do Dobrljina, 2. brdska brigada u rejon od Dobrljina do Bosanskog Novog. Sjeverozapadna zaprečna grupa i 1. ustaško-domobranska divizija,.kad je izbila u dolinu Une, dobila je naređenje od generala Štala da pređe u nastupanje 14. juna u 4,30 sati pravcem Dobrljin-selo Donji Jelovac-selo Pogleđevo. Cilj im je bio da potisnu jedinice 2. KNOP odreda u Kozaru i zaposjednu sjeverozapadnu zaprečnu liniju. Prva brdska brigada prešla je u nastupanje u tri kolone. Njen 3. bataljon, kad je krenuo sa linije k.283. - crkva sv. Vid-Veljino brdo, naišao je na žestok otpor jedinica 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. Oko 20,15 časova 11. četa 3. bataljona potpuno je razbijena na položajima Ravni put-k.320 i prinuđena na povlačenje. (293,93) Iz stroja je izbačeno 120 neprijateljskih vojnika, mrtvih i ranjenih. Drugi bataljon 1. brdske brigade, koji je nastupao iz rejona Kostajnice, naišao je na žilav otpor partizanskih jednica na Balju (k.359). Na pravcu nastupanja 2. i 3. bataljona 1. brdske brigade držala je položaje 1. četa 1. bataljona 2. KNOP odreda sa komandirom Ostojem Mijatovićem. Ova četa, uprkos velike nadmoćnosti neprijatelja, uspjela je da mu u početku nastupanja nanese osjetne gubitke i da izazove kolebanje u njegovim redovima. Prvi bataljon 1. ustaško-domobranske brigade, koji je nastupao iz rejona Dobrljina, ne naišavši na jači otpor partizanskih jedinica, uspio je da 14. juna ovlada linijom Mićin grob - selo Kalendari. Ostali dijelovi 1. bataljona 2. KNOP odreda vode žestoke borbe sa 2. brdskom brigadom, koja nastupa pravcem Bosanski Novi - Karan - Planica - Patrija. 14. juna vode se žestoke borbe u rejonu sela Prusci — sela Dumbrava. Uporedo s jedinicama 1. brdske brigade, duž ceste Kostajnica - Bosanska Dubica, nastupao je 1. bataljon 4. brdske brigade. Bataljon je 14. juna na liniji selo Bačvani - Čekići naišao na otpor 2. ćeta 2. bataljona 2. KNOP odreda, kojom je komandovao Vaso Tomaš. Neprijatelj je bio zaustavljen na pomenutoj liniji uz velike gubitke, među kojim su poginuli i dva njemačka podoficira-inspekstora. Dok su jedinice 2. bataljona 2. KNOP odreda vodile borbu sa 1. brdskim zdrugom, jedinice 1. bataljona uspješno su odbile napad 2. gorskog zdruga na Troškinoj kosi, sjcveroistočno od Bosanskog Novog. Ovaj otpor 1. bataljona otežao je napredovanje i borbenoj grupi »Fon Gezo« iz Bosanskog Novog prema Prijedoru. 1. bataljon je pružio žilav otpor i sjeverno od sela Blagaja i na Cvetnić brdu. I pored toga što je 1. gorska divizija bila elitna ustaška jedinica, sa probranim i dobro naoružanim vojnicima koji su obučavani u Njemačkoj, situacija se kod nje, uslijed snažnog otpora bataljona 2. krajiškog NOP odreda, nije od početka povoljno razvijala. U borbama od 10. do 14. juna 1942. godine neprijatelju je prošlo za rukom da spajanjem svojih snaga iz Bosanskog Novog, dijelova borbene grupe »fon Gezo« i 1. domobranskog zbora sa snagama iz Banje Luke i borbenom grupom »fon Wedel« presiječe vezu između 1. i 2. krajiškog NOP odreda i obuhvati Kozaru sa juga. 14. juna 1942. godine. 2. krajiški NOP odred našao se u operativnom okruženju. Izbijanjem 1. gorske divzije na liniju Kostajnica - Dobrljin - Bosanski Novi i spajanjem banjalučkog i 3. gorskog zdruga obruč je još više sužen. Još uvijek je postojala prilično velika prostorija na kojoj je sa dosta uspjeha zadržavano nastupanje i na kojoj se još moglo manevrisati jedinicama. Bježanje naroda i stvaranje zbjegova u Kozari. Poučeno iskustvom da ustaše ubijaju sve redom, stanovništvo se povlači uporedo sa povlačenjem jedinica 2. krajiškog NOP odreda pred nadmoćnijim neprijateljom. Narod masovno ostavlja svoje kuće i svu imovinu na milost i nemilost neprijatelju i bježi prema Kozari. Neprijatelj pri nastupanju na slobodnu teritoriju ubija stanovništvo i pali kuće, označavajući tako liniju dokle je došao. Povlačenje stanovništva primilo je široke razmjere od trenutka kada su jedinice ustaške 1. brdske divizije počele nastupati kroz slobodnu teritoriju sa linije Kostajnice - Dobrljin - Bosanski Novi. (293,118) Talas masovnog pokreta naroda u zbjeg u Kozaru, od Kostajnice, Dobrljina i Bosanskog Novog, od 14. juna 1942. godine, ubrzo se prenio na cijeli teren Knešpolja. Ovoj masovnoj evakuaciji stanovništva od početka pritekla su u pomoć rukovodstva KPJ i seoski i opštinski narodnooslobodilački odbori. Oni su izdali uputstva da se evakuiše na Kozaru što više namirnica i ostalih životnih potreba. Okružni komitet KPJ za Kozaru brzo je formirao inicijativni odbor koji će se brinut o stanovništvu i njegovu smještaju u Kozari. Na čelu inicijativnog odbora bio je Kojo Latinović, istaknuti politički radnik iz Međuvođa, a njegovi članovi predsjednici opštinskih narodnooslobodilaćkih odbora. (293,119)

U junu i julu 1942. godine fašisti su palili kuće i imanja Kozarčana. Gorjelo je Potkozarje. Samo u prvom naletu spaljeno je u Knešpolju preko 2000 kuća; 2. Ostala su pusta ognjišta poslije prolaska fašista

Odmah poćetkom neprijateljske ofanzive odbornici narodnooslobodilačkih odbora uključiili su se u jedinice i tako su sa narodom išli u Kozaru. Zahvaljujući organiziranom radu najviše odbornika, zajedno su išli u Kozaru stanovnici iz sela, opštine i sreza. Odbornici su organizovali da se u Kozaru dovuče dosta hrane i svega što je bilo potrebno. Jedino nije bilo soli. Iz te velike baze, iz naroda se popunjavaju partizanske jedinice. (275,503)

14 juna 1942. godine veze između Operativnog štaba za Bosansku krajinu i štaba 2. krajiškog NOP odreda bile su prekinute. Operativni štab nije bio u mogućnosti da ispolji neposredni uticaj na tok događaja na Kozari. Neposredni dodir je prekinut i nestalo je telefonske veze. Kurirska veza je onemogućena zbog gustog rasporeda neprijateljskih jedinica. Radio sredstva nije posjedovao ni Operativni štab ni štab Odreda. Tako je rukovođenje borbom u. Okruženju bilo u rukama štaba Odreda, a ishod je zavisio od njegove snalažljivosti. (11,103) Štab Odreda još nije bio otkrio neprijateljsku namjeru, pa je izdao naređenje da se sve jedinice na svojim pravcima energično suprotstave neprijatelju. Naređeno je da usporavaju nadiranje neprijatelja prema grebenu Kozare, a sa bombašima i diverzantima i grupama djeluju u u međuprostore, na bok i pozadinu njegovih jedinica. 14 juna borbe su vođene na cijeloj liniji do koje je 1. gorska divizija bila lzbila. Nesmanjenom žestinom vođene su borbe kod sela Suvaje, Dizdarlije, Podoške, Kalendari, na Prušačkom gaju, u selu Devetaci, na koti 208 u selu Svodne i na Martin brdu.

Do 15. juna 1942. godine neprijatelj je izbio na liniju selo Bačvani-Alaginci (tt 382)-Cerova Kosa (tt 410)-Jezerac-Oštrice (k 343)-Ljeskara (k 285)-Lice (k 361). Južno, na lijevoj obali Sane, u rejonu sela Blagaj-sela Cikote-Prijedor, utvrđivao je zauzete položaje 1. domobranski zbor. Na sjeveru, na rijeci Savi, i na sjeveroistoku, u rejonu Bosanske Dubice, nalazile su se ustaška legija »Francetić« i borbena grupa »Borovski«. One su nastupale sporo i oprezno, jer su očekivale da l.gorska divizija izbije na narednu liniju. Bilo je naređeno da se sa te strane ne vrši pritisak kako bi se snage 2. krajiškog NOP odreda uvukle u Dubičku kotlinu gdje bi ih ove lakše okružile i uništile. 16. juna 1942. godine opštom naredbom Pavelića sve ustaško-domobranske jedinice u zapadnoj Bosni stavljene su pod komandu štaba borbene grupe »Zapadna Bosna«. Od 10. do 16. juna 1942. godine Prva krajiška brigada nanijela je teške udarce neprijateljskim snagama, kojim je znatno smanjila silinu njegovog udara prema već okruženim partizanskim snagama na Kozari. 16. juna 1942. godine 1. i 2. bataljon 1. krajiške brigade nisu mogli biti angažovani zajedno sa 3. i 4. bataljonom u neposrednim borbenim dejstvima usmjerenim na olakšanje situacije partizanskim snagama na Kozari i pomoć u njihovom proboju iz okruženja. Takvo stanje u ovim bataljonima bilo je uslovljeno izuzetno velikim naporima i iscrpljenošću u prethodnim dugotrajnim borbama koje su oni vodili sa manjačkim četnicima prije nego su ušli u sastav brigade. (275,262) Borci su ostali sa malim brojem municije, sa oko desetak metaka na svakog partizana. Borbe s neprijateljem i dalje ne prestaju. Kad se vidjelo da 1. krajiška, uprkos svim nastojanjima, ne može razbiti neprijateljsku blokadu kod Piskavice i ući u Kozaru, štab brigade je odlučio da bataljoni napuste ugroženo područje i preko rijeke Sane odu na slobodnu teritoriju Podgrmeča. (83,14) U prelasku preko Sane razvile su se žestoke borbe s neprijateljskim tenkovima kod Miljakovca i Gaćana, kod Vojinovića kuća i Tatića brda. Kad su se tenkovi našli pred širokim rovom, zastali su i vratili se u Prijedor. (83,14) 16, juna 1942. godine tri neprijateljske satnije, jačine 288 vojnika, krenule su da otkriju položaje Trećeg bataljona 1. krajiške brigade. Borci su ih sačekali na bliskom odstojanju za siguran pogodak. Odjednom su se puškomitraljezi počeli utrkivati u ispaljivanju rafala, a puške su neujednačeno zarominjale. Vojnici pod šljemovima su padali, a neki jurili i tražili zaklone. Zrna su ih sustizala i obarala. Razlijegali su se jauci i borbeni poklici. »Razbucaj! Udri bandu! Osvetimo Kozaru!« Jedan puškomitraljezac je stojeći gađao mete. Komandiri su dovikivali: »Hvatajmo bandite! Za njima!«... U tom času naišla su 4 tenka, otvorila bjesomučnu vatru iz topova i mitraljeza. Pošto nisu raspolagali protivtenkovskim oružjem, borci 3. bataljona su se povukli i uputili gazovima Sane, između Prijedora i Sanskog Mosta, kuda su nešto ranije otišli i borci 4. bataljona. (83,15) I 1. bataljon, jako premoren, prebacio se preko Sane između Prijedora i Sanskog Mosta u Podgrmeč. Borci Druge i Treće čete Drugog bataljona 1. krajiške brigade samovoljno su se odvojili iz brigade, prešli Sanu i otišli u svoj rodni kraj da se tamo bore protiv neprijatelja. (83,15) Sve je to uticalo na opadanje morala boraca. S borcima je išlo i nešto izbjeglica, iz sela južno od Kozare, uglavnom djevojaka, mladića i dječačića, raspoređenih da se uvrste u borbeni stroj brigade. Prvi bataljon je zaposjeo položaje u Agićima, a Treći i Četvrti su upućeni u Radomirovac. Drugi bataljon je rasformiran zbog samovoljnog odlaska Druge i Treće čete, a Prva četa je ušla u sastav Prvog bataljona. (83,16) 16. juna 1942. godine 3. satnija nastupa na sektor 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda (područje Dukić). Poslije tročasovne borbe 4. četa 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda prisilila je neprijatelja na odstupanje. Ubijeno je 25 neprijateljskih vojnika i više ranjeno. Zaplijenjene su 4 puške i druge vojne opreme. Poginuo je 1, a ranjena 3 borca 4. bataljona. 16. juna 1942. godine borci 1. bataljona 2. krajiškog odreda vodili su žestoke borbe sa neprijateljskim snagama u selu Strigovi (rejon Kutlićak-Garačin Gaj) radi dobitka na vremenu za evakuaciju bolnice 1. bataljona, stanovništva i pokretne imovine za Kozaru. Neprijateljski juriši odbijani su uz velike gubitke. Nadiranje neprijatelja je usporeno. Evakuacija ranjenika iz bolnice i stanovništva prema Kozari izvršena je sa uspjehom.

Prva gorska divizija, čije su sporo napredovanje Nijemci kritikovali, vršila je represalije nad stanovništvom i palila sela. Zato je stanovništvo iz bosanskonovskog sreza masovno napuštalo domove i povlačilo se prema Kozari. I druge neprijateijske jedinice vršile su represalije. Pod pritiskom nadmoćnijih neprijateljskih snaga, četa Udarnog i 1. bataljona (kao i dijelovi 2. bata-ljona 2. KNOP odreda) povukli su se istočno od puta Prijedor-Bosanska Dubica. Da neprijatelj ne bi koristio komunikaciju Bosanska Dubica-Prijedor, partizani su je porušili na više mjesta. U tom su se istakle pozadinske čete i narod. 16. juna 1942. godine 2. četa 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda vodila je žestoke borbe na liniji Panino brdo-Vranovac sa neprijateljskim snagama 1. bataljona 4. brdske brigade. Tako su jedinice 1, 2. i Udarnog bataljona uspjele da neprijatelju nanesu velike gubitke i us-pore nadiranje, koji je za 5 dana prodro samo 30 km. Borbena grupa »Borovski«, očekujući izbijanje 1. gorske divizije na određenu liniju, nije bila još stupila u dejstva tako da 3. bataljon 2. KNOP odreda nije u to vrijeme imao značajnih borbi. 16 juna 1942. godine za vrijeme svih borbi na sektoru 3. bataljona prema Bosanskoj Gradišci, neprijatelj je uz povremene ispade pojačao dejstva artiljerije sa istočne zaprečne linije i sa monitora na rijeci Savi. (293,95) 16 juna 1942. godine 4. bataljon 2. KNOP odreda napada neprijatelja koji se ukopao na cijelom svom sektoru. Poslije kraće borbe neprijatelj je potisnut na cestu Prijedor-Banja Luka. Noču između 17. i 18. juna 1942. godine, nakon osam dana uspješne borbe i zadržavanja neprijateljskih snaga u rejonu sela Bronzanog Majdana i Piskavice, 1. krajiška brigada se izvukla preko rijeke Sane i stigla u Podgrmeč i time izbjegla potpuno okruženje za koje je neprijatelj angažovao njemačku borbenu grupu »Wedel«, zapadni odsjek odbrane Banje Luke, dijelove domobranske brdske brigade, četnički puk »Manjača« i posadu Sanskog Mosta.

Jedinice 2. krajiškog NOP odreda zauzele su nove položaje koje su držale od 18. juna do 5. jula 1942. godine:

Treći bataljon je držao položaje prema neprijateljskoj zaprečnoj grupi »Istok«, i to: 1 četa: Uključno K 178 (seosko groblje) - Ćekića brdo-istočno iznad puta Bosanska Gradiška-Orahova ka trg. 151 (Azapsko brdo) - preko puta ka desnoj obali rijeke Save, ušće Goveđak (sprudom ka k 94) - Milova Dol - južno za 700 m od k 96 - južno od spruda ka putu Bosanska Gradiška - Orahova (do Đerma) - pored puta do škole u Bredi na raskršću - pored puta Bo- sanska Gradiška-Podgraci do kote 107 uključno. Komanda čete je bila u selu Bistrici.

2 četa: Uključno grupa kuća zapadno od mlina na lijevoj obali Jablanice-jugozapadno oba- lom Jablanice ka Vrbaškoj k. 105 (Donji Podgraci) - preko Selakuše na sjeveroistočne padine sela Grabavci (oko kuća Šukala) - zaseok Bavrlići k. 154 uključno. Komanda čete je bila u selu Grbavci u kući Stevana Matavulja.

3 četa: Istočne padine sela Samardžije k. 178 (uključno) - potok Turjak - selo Adžići - za- padno putem prema k. 279 (južnije) - sjeverno od Gradiške - jugozapadno ka k. 283 (uključno). Komanda čete je bila u selu Samardžije.

4 četa: Uključno kota 526-preko bezimenog potoka-sjeveroistočnim padinama Livadice (do samostalne kuće) - jugoistočno putem do k. 812 (isključno). Komanda čete je u Livadicama. Štab bataljona je bio u selu Gornji Podgraci.

Drugi bataljon je držao položaje prema neprijateljskoj zaprečnoj grupi »Sjever«, odnosno »Sjeverozapad«, i to: Desna granica i lijeva granica 3. bataljona na položajima selo Orahova-Međeđa-Trubarčevo brdo - k. 212 - zapadne padine Jankovca-zapadna ivica sela Gunjevci k. 209 - Golina kosa-sjeverozapadna ivica sela Pucari k. 166 - sjeverna ivica zaseoka Vučenovići-Kukići-sjeverna ivica sela Koturovi-sjeverozapadne padine-trg 404-Mednjak-sjeverne padine kose Klimenta i Gradine-sjeverne padine-zaselak Podgleđevo-sjeverozapadne padine-Trubarovo brdo-rijeka Mlječanica. Lijeva granica je desna granica 1. bataljona. 3. četa: Desna granica je lijeva granica 3. bataljona. Kontroliše rejon na liniji sela Orahova-sela Međeđa-Trubovćevo brdo, a posjeda položaje k. 212-zapadne padine Jankovca-zapadnu ivicu sela Gunjevci k. 209 - Gradina kosa-sjeverozapadna ivica sela Pucari-kota 166-sjeverna ivica zaseoka Vučenovića i Kukići-sjeveroistočno zaselak Drvenice-isključno selo Koturovi, sa teži-štem odbrane u selo Pucari-Koturovi. Lijeva granica u selu Koturovi (isključno). 6. četa: Desna granica je lijeva granica 3. čete. Lijeva granica zaključno sa selom Koturovi. Posjeda i brani selo Koturovi, sa položajima na sjevernoj ivici kose Mednjak (trg 440). 1. četa: Desna granica je lijeva granica 6. čete. Lijeva granica je desna granica 5. čete. Položaji na sjeverozapadnoj padini k. 401 - Mednjak-sjeverne i zapadne padine kose Klimenta (zaključno). 5. četa: Desna granica zaključno bezimeni potok između kose Klimenta i Gradine. Lijeva granica je tlesna granica 2. čete. Položaji na sjevernoj padini kose Gradina-sjeverne padine bez-imene kote (istočno od slova »A« natpisa Košića) - isključno grupa kuća (sjeverno od slova »A« natpisa Košića). 2. četa: Desna granica zaključno grupa kuća (do slova »A« natpisa »Košića«). Lijeva granica je desna granica 4. čete. Položaji na sjevernim padinama zaseoka Pogleđeva. 4. četa: Desna granica zaključno grupa kuća Ličani-selo Mlječanice, a lijeva granica je rijeka Mlječanica-desna granica 1. bataljon. Položaji na sjevernoj ivici kuća Ličanina-sjeverne padine Trubarevog brda i južna ivica kuća Došena-desna obala rijeke Mlječanice. Štab 2. bataljona bio je u selu Pogleđevo (kuća Trkulja). Prvi bataljon je održao položaje prema neprijateljskoj »sjeverozapadnoj« zaprečnoj grupi, i to: Desna granica je rijeka Mlječanica; lijeva granica je desna granica Udarnog bataljona-potok Studena (sve zaključno za 1. bataljon). Položaji na lijevoj obali rijeke Mlječanice-zaselak Bokani-Kesići-Macure-Gajići-Prodani-Marini-Vidovići-jugozapadne padine Vilića brda. /. četa: Desna granica je granica bataljona (položaj Macure). Položaj na lijevoj obali rijeke Mlječanice-zaselak Bokani-Kesići-isključeno Macure. Lijeva granica isključeno Macure. 2 četa: Desna granica je lijeva granica 1, čete. Položaji na zaseoku Macure-Gajići-Prodani-Marini (zaključno). Lijeva granica je zaselak Marini. 3 četa: Desna granica je lijeva granica 2. čete. Položaji na zaseoku Vidovići-jugozapadne padine Vilića brda. Lijeva granica između Prvog i Udarnog bataljona. Štab bataljona je bio u Macurama (k. 340). Udarni bataljon je držao položaje prema neprijateljskoj »južnoj zaprečnoj grupi«, i to: Udarni bataljon zaposjeda i brani položaje na liniji (isključivo) Vilića brdo-zapadne padine Pohurine brda-južne padine Okrugla brda-južne padine Maslin-Baira-jugozapadne padine Paripova kosa-zapadne i južne padine Kozaračkog kamena- 1 536 - k. 704-k. 806 (Mrakovica, zaključno). /. četa: Desna granica bataljona-brdo k. 265 - potok Studena - isključno k. 493-zaselak Stojanovići-zapadne i južne padine Pohorina brda-kuće Mudrinića-južne padine Okrugla brda-zaselak Banovići-Ličani-Selaci. Lijeva granica: zaključno k. 271-bezimeni potok-između sela Božići-sela Palančište-raskrsnica puteva-Kovačevo brdo. 4. četa: Desna granica je lijeva granica 1. čet. Položaji: južne padine Kovačeva brda i Maslin-Bair-k. 463 (Paripova kosa)-zapadne padine Klupine kose-sjeverna ivica-Gornji Garevci. Lijeva granica je potok Repušnica. 3. četu Desna granica je lijeva granica 4. čete. Položaji: istočna ivica sela Gornji Garevci-zapadne padine Kozaračkog kamena-zaselak Podgrađe-k. 492-južne padine, k. 535-zaselak Alagići. Lijeva granica: zaselak Alagići-cesta Kozarac-Mrakovica-k. 536 (sve zaključno). 2. četa: Desna granica je lijeva granica 3. čete. Položaj: isključno k. 536 - k. 704-Mrakovica (k. 806). Lijeva granica: slova »M« natpisa Mrakovica (k. 806, sve zaključno). Štab bataljona je bio na Maslin-Bairu. Četvrti bataljon je držao položaje isto prema neprijateljskoj »južnoj zaprečnoj grupi«, i to: Desna granica uključno Debeli Brijeg (k.478) - iznad kuća sela Blato - ivica šume Drenovača -južne padine Skadar-zaselak Gajići-južno Kljunak-mlin na moštaničkoj rijeci - zapadno k. 624 (Koda) - zapadno k potoku Lamovita (iznad mlinova) - južne padine Glavice (k.720) - k.561 -južno od zaseoka Vučkovci - zaselak Rustići (usamljeni krst) - selo Miljevići - k.437 - tzv. Ravno brdo - Kuk - zapadno k.542 - južna Trnovača (k.623) - k.647 - istočne padine Markova brda (k.579) - uključno k.812. 3. četa: Desna granica je lijeva granica Udarnog bataljona - isključivo cesta Kozarac - Mrakovica. Položaji: zapadne i južne padine k. 478 (Debeli brijeg) - južne padine k.606 - jugozapadne padine Drenovače - zapadne i južne padine k.654 (Skadar). Lijeva granica isključivo zaselak Pajići, zaključno zaselak Ljubičići. 2. četa: Desna granica je lijeva granica 3. čete. Položaji: zaselak Gajići - južne padine k.624 -mlinovi na Zamoštaničkoj rijeci -južne padine k.561 Lijeva granica zaključno k. 561. /. četa: Desna granica je lijeva granica 1. čete. Položaji: zaselak Vučkovci - usamljeni krst -zaselak Rustići - selo Miljevići - zapadne i južne padine k.437 - mlin na rijeci Bistrici - k.542 -k.623 - Trnovačka - k. 647 - istočne padine k.579 (Markovo brdo) - k.812 (uključno). Lijeva granica je granica između 3. i 4. bataljona. Štab bataljona se nalazi na Malom Visu (Tisovo vrelo, k.898). 18. juna 1942. godine jedinice 1. gorske divizije posjele su ove položaje: 1. gorski zadrug, 2. bojna kod sela Bjelajci, 3. bojna sela Maglajci, 1. bojna kod sela Pogleđevo; 2. gorski zdrug, 2. bojna na Visu (k.401) i Vilića brdu (k.493), 3. bojna na Pohorinom brdu (k.506), dok se 1. bojna sa borbenom grupom »VVedel« nalazila u rejonu Palančišta. Legija »Francetić« pljačkala je napuštena sela pozadi lijevog krila ovih jedinica. (11,204) Drugi KNOP odred u okruženju od 18. VI do 5. VII 1942. godine Partizanske jedinice, pod komandom Operativnog štaba za Kozaru, držale su položaje: 2. bataljon od sela Bjelajci do sela Pogleđeva, a 1. sa dijelovima Udarnog bataljona od Visa (k.401) do Pohorina brda. One su 18. juna iznenada napale neprijatelja. Prvi bataljon je brzo zauzeo Vis (k.401) i Vilić brdo, odakle su odbačene 2. i 3. bojna 2. gorskog zdruga uz teške gubitke. 2. bata-ljon je izbacio 2. i 3. bojnu 1. gorskog zdruga iz sela Maglajci i sela Bjelajci. Jedino se u Pogleđevu držala 1. bojna 1. gorskog zdruga.

Ali, neprijatelj se ubrzo sredio i preduzeo protivnapade. Naizmjenično su vršeni partizanski napadi i neprijateljski protivnapadi. Često je dolazila do borbe prsa u prsa. Partizanske bombaške grupe i ostale jedinice upadale su u neprijateljske rovove i zauzimale ih upotrebom bombe i noža. Ali, pred kraj dana neprijatelj je uspio da zauzme ponovo Pohorino brdo i Vilića brdo. Žestoke borbe su vođene i u toku noći. O žestini borbe, o gubicima neprijatelja i njegovu kolebanju vidi se iz izvještaja komandanta 1. brdske divizije u kom piše: »Neprijateljski gubici su znatni, ali ni naši nisu mali. 9. i 12. satnija ustaško-domobranske pukovnije izgubile su više od jedne trećine svojih boraca. Samo treća bojna ustaško-domobranske pukovnije imala je toga dana 10 mrtvih i 26 ranjenih. Srazmjerno veliki gubici, već u početku nadiranja, nepovoljno utiču na moral neuvježbane mlade zelene trupe. Treće bojna je pokolebana. Neprijatelj je toliko žilav da su topovi uvučeni u streljačku crtu i izravnom vatrom tuku u neprijateljske postave. Dijelovi neprijateljskih tijela lete po zraku, ali ostaci ne popuštaju postave. Već prvog dana moramo uvući u prvu borbenu crtu jednu pričuvu.« (293,94) 18. juna 1942. godine su prednji dijelovi domobranske 1. gorske divizije dostigli zaprečnu liniju Bosanska Dubica - Prijedor, kako je planirano, ali se partizani u zapadnom dijelu Kozare i dalje uporno bore. Iz izvještaja se vidi da je opkoljavanje Kozare i Prosare izvršeno, ali da je sada potrebno da se partizani unište. To je moguće samo stalnim napadima, jer blokadom i uznemiravanjem se uspjeh ne može postići. Nije se računalo na takvu jačinu partizana, njihovu angažovanost, opremu i borbenu vrijednost. General i komandantu Srbiji Bader, zbog toga što se partizani uporno bore za svaku stopu Kozare, naređuje da se postojeće snage pregrupišu u cilju da još čvršće drže kružnu osnovicu oko Kozare i da je upomije brane od partizanskih snaga spolja i iznutra. Za dejstva sužavanja obruča njemu su bile potrebne nove i svježe snage, tj. pojačanje. 18. juna 1942. godine 2. brdske brigade izbila je na komunikaciju Prijedor - Dubica. 1. bataljon 2. krajiškog NOP odreda, koji je dotle vodio borbe na širokom frontu, prikupio se u rejonu Patrije i Gornjeg Jelovca i uspostavio vezu desno sa Drugim, a lijevo sa Udarnim bataljonom 2. KNOP odreda. Istog dana u popodnevnim časovima 2. brdska brigada produžila je nastupanje sa ciljem da zaposjedne položaje istoćno od ceste, na liniji Puharino brdo - Patrija - k.401, da bi ovladala cestom i uspostavila neometan saobraćaj između Prijedora i Dubice. (293,96) 18. juna 1942. godine, kada je neprijatelj ovladao cestom Prijedor - Knežica - Bosanska Dubica, izbijajući do sela Pogleđeva pod Kozarom, narod se povlačio dublje u Kozaru. (404,726) Dok su neprijateljske jedinice bile u pokretu, 1. bataljon 2. KNOP odreda pod komandom Žarka Zgonjanina prelazi u protivnapad. Protivnapad je bio usmjeren u centar neprijateljskog rasporeda na pravcu kretanja 2. bataljona 2. brdske brigade. Udar je bio tako iznenadan i snažan da je u borbenom rasporedu brigade stvorena breša u širini 6 do 7 kilometara. U ovom protivna-padu ubijeno je 60 neprijateljskih vojnika, dok ih je 283 zarobljeno. Među zarobljenim nalazili su se i dva oficira i 5 podoficira. Zaplijenjeno je 325 pušaka, 24 puškomitraljeza, 8 teših mitraljeza, 9 minobacača kalibra 82 mm i 10 malih minobacača, 2. brdska topa k.65mm, 15 mašinki, 50000 metaka, 55 konja i mnogo druge ratne opreme (293,97). 18. juna 1942. godine Štab 2. krajiškog NOP odreda u izvještaju o ovim borbama konstatuje da su u silnom naletu partizani uz učešće pozadine razbili i uništili 2. bojnu gorskog zdruga. Tom prilikom ubijeno je 50-60 neprijateljskih vojnika, mnogo ranjeno, a 283 zarobljeno. Među njima 2 oficira i 5 podoficira. Zaplijenjeno je 300 karabina, 20 puškomitraljeza, 8 teških mitra-Ijeza, 4 velika i 10 lakih bacača mina, 2 brdska topa 65 mm, 15 njemačkih strojnica, 50.000 metaka, dosta mina i granata, 55 konja i mnogo druge ratne spreme. Isti dan jedna četa 1. bataljona razbila je i uništila jednu satniju lovačke bojne. Ubijeno je 15, a više zarobljeno i ranjeno. Zaplijenjeno je 20 pušaka, 4 puškomitraljeza, 4-5 sanduka municije, nekoliko konja i druge opreme. (404,680). Sjećajući se toga događaja, komandant 1. bataljona Žarko Zgonjanin u svojim ratnim uspomenama zapisao je: »U toj gotovo bezizlaznoj situaciji Lazo Banjac, komandir omladinske čete, javio mi je da je na drumu od Prijedora primijetio neprijateljsku snabdijevačku kolonu i da je svoj prvi vod, pod komandom Bože Savića, poslao u zasjedu. Oko 11 časova dobio sam ponovo izvještaj od komandira omladinske čete da je Božo Savić sa svojim vodom uspio da zaplijeni 10 sanduka municije zajedno sa konjima. To je četama povratilo moral; sada smo već lakše mogli da dišemo. Tačno u podne neprijatelj je poslije snažne minobacačke vatre krenuo i u silovitom naletu izbacio nas iz Jelovca. U šumi njegove čelne čete odjednom su usporile kretanje i ubrzo se zaustavile. U gustoj kozaračkoj šumi nisu se osjećali sigurno i to je bio trenutak koji mi nismo smjeli da propustimo. Komandiru Treće čete Radetu Pilipoviću (koji je smijenio ranjenog Gojka Kukavicu) naredio sam da neprijatelja vezuje vatrom, a Omladinsku četu i Prvu četu izvukao sam na Patriju i iznenadnim protivnapadom u bok natjerao ustaše da se povuku na polazne položaje. Mi smo se našli na brisanom prostoru tučeni mitraljeskom i minobacačkom vatrom. Oko 3 časa po podne Šoša nam je uputio poruku da se Gustavićeva ljevokrilna kolona probijala sa sjevera rječicom Mlječanicom i da ni po koju cijenu ne dozvolimo da se spoji sa desno-krilnom brigadaom ispod nas. Bilo im je jasno da u ovom trenutku nismo smjeli mirovati. Pozvao sam komandire Prve i Druge čete i naredio im da drže položaje, a sa svojim Udarnim vodom i jednim vodom 1. čete (oko 80 boraca) provukao sam se neprimijetno između ustaških položaja na Planicu, a zatim sa južne strane zaobišao Ravni gaj i, puzeći kroz visoku paprat, izbio na kosu Sredelj, neprijatelju iza leđa. Bilo je oko 5 časova po podne. Počela je da pada sitna kiša. Ispred nas na desetak metara ustaše su iz teških mitraljeza tukle preko ceste položaj naše Prve, Druge i Treće čete. Povikao sam iz svega glasa »Juriš!« i uz jedno gromoglasno »Ura!« za tren oka likvidirali smo poslugu mitraljeza. Zatim smo te iste mitraljeze upravili na položaje jedne domobranske čete, koja je bila u rezervi. Tu smo zarobili 50 domobrana i 30 konja, a onda smo se spustili niz brdo prema ustaškim i domobranskim četama u prvim borbenim linijama. Gotovo istovremeno s druge strane druma krenule su sve tri moje čete na juriš. Nastao je neopisiv krkljanac. Unezvijerene ustaše su se izmiješale kao ovce ne znajući na koju stranu da bježe. Odjednom na nekoliko metara ispred nas neko je ispalio iz automata dva rafala u vazduh. Mogao nas je, da je htio, kao od šale pokositi. Uhvatili smo ga. Bio je to domobranski podoficir. - Zašto nisi pucao u nas? - upitao sam ga. Tresao se od straha. Ispočetka nije mogao ni riječi da izusti, a onda je promucao: - Ja. . . ne znam šta je ovo. Iz jednog čestara izletio je sa rukama podignutim uvis jedan domobranski poručnik. - Nemojte da me ubijete, pokazaću vam gdje su vatreni položaji naše baterije. Zacvilio je i sa ispruženim rukama pošao niz jednu pošumljenu strminu. Potrčali smo za njitn i kad smo izbili na proplanak, pred nama su bile dvije brdske haubice i dva minobacača. Artiljerci su nišaneći kroz cijev još otvarali vatru na naše položaje, Nismo imali šta da ćekamo. Raspalili smo iz puškomitraljeza i pušaka i za nekoliko minuta baterije nisu više postojele« (293,99). Primivši izvještaj o porazu 2. brdske brigade na Planici, komandant 1. brdske divizije hitno formira od raspoloživih rezervi u Kostajnici i Dubici novi bataljon sa ciljem da zatvori pukotinu na desnom krilu svog borbenog rasporeda. O porazu 2. brdske brigade od 18. juna 1942. godine u operacijskom dnevniku 1. brdske divizije zapisano je: »II/2 G.p.p. i III lovačka bojna u početku uspješno napreduje, ali oko 18 sati neprijatelj prvo uspijeva da obuhvati lijevo krilo prednje kolone (III lovačka), a potom se pojavljuje II/2 G.P.P. sa svih strana. Napadnut sa svih strana znatno nadmoćnijim neprijateljskim snagama, oslabljeni II zdrug morao je popustiti. Gubici su bili veliki, nastupila je u jednom času i panika, ali je držanje jedinica sve do zadnjeg časa bilo junačko. Borbe su bile nadčovječne. Gubici tih dana: 45 poginulih, 82 ranjena, 386 nestalih. (11,205) Po prijemu prve vijesti o navedenim događajima kod II zdruga (18. VI u 22.00 sata) skupljamo iz posade Dubice i Kostajnice sve što se da skupiti i formiramo skrpanu bojnu (potpukovnik Šimić) od: 3. i 4. satnije IV ustaške bojne; 3 satnije XII ustaške bojne; strojopuščane satnije XII usta-ške bojne; 9. satnije 11. pješadijske pukovnije; svega oko 300 pušaka, sa 4 strojnice, 2 bacača i 4 mala tenka, te ih ubacujemo u otvorenu rupu. Desno krilo I zdruga, na Visu (401) u selu Pogleđevu uslijed povlačenja lijevog krila II zdruga, ostaje otvoreno i usamljeno.« (293,100) Ubrzo je ovaj položaj bio ojačan i novim bataljonom »Šnjur«. Bio je to zaista težak poraz 2. brdske brigade, koji se nije mogao popuniti njenim sastavom ni rezervama. Kako se iz gornjeg dokumenta vidi, popuna je morala da stigne iz dubine, iz jedinica koje nisu bile u sastavu 1. brdske divizije. Prema podacima dobivenim od zarobljenih neprijateljskih oficira, 2. brdska brigada brojila je oko 2300 vojnika i oficira. Nije teško zamisliti u kakvu je moralnu krizu bila dovedena ova neprijateljska jedinica poslije gubitaka od 513 vojnika u jednoj jedinoj borbi od nekoliko časova. Taj isti zdrug, srušen 18. VI, pribira se vrlo brzo i već 19. VI zatvara potpuno rupu i opet je na svom postavu. Lazo Krneta u knjizi »Kozara u NOB-u« piše: »U vrijeme ofanzive na Kozari juna-jula 1942. godine bila su tri proboja neprijateljskog obruča. Prvi proboj je izvršen 18. juna 1942. godine, kada je uništen Gorski zdrug brdske divizije. Kroz probijeni obruč izašlo je oko 2000 - 3000 stanovnika, ljudi, žena i djece na čelu sa Draganom Zgonjaninom i još nekim odbornicima.« (275,501) (404,681) U Prijedoru sam pronašao Lazu Krnetu i on mi je lično ispričao ovo: »Prvi proboj obruča izvršen je 18. juna 1942. godine. Žarko Zgonjanin, komandant 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda, i Ratko Vujović Čoče, politički komesar 2. krajiškog NOP odreda, naredili su nam da se narod iz Kozare, koliko može, izbavlja iz obruča. Tako je došlo do proboja obruča 18. juna 1942. godine. Tad je uništen jedan gorski zdrug koji je brojao oko 300 neprijateljskih vojnika. Preko tog položaja, kog je držao uništeni gorski zdrug, izašlo je iz obruča iz Kozare oko 2-5000 stanov-nika, pretežno iz novskog i prijedorskog sreza. U prvom proboju iz obruča nije bio cilj naoruža-nih boraca NOR-a da izlaze iz Kozare, pa se zato ovaj proboj nije zabilježio«, priča Lazo Krneta, učesnik događaja. (275,501) Istina je da su 18. VI 1942. godine ostaci Drugog gorskog zdruga u neredu odstupili preko ceste Bosanska Dubica - Prijedor. Zadržali su se tek na položajima Asina straža (tt 429) - Sredel (tt 370), gdje su se poslije dva dana sredili. Ovim je napadom stvorena velika breša u neprijateljskom rasporedu koju on nije uspio da zatvori čitavih 48 časova. (11,205) Kroz stvorenu bre-šu ovom prilikom je izišlo svega oko 5000 stanovnika iz obruča. U obruču u Kozari ostalo je ostalo stanovništvo. (11,205) Vratimo se na 18. juni 1942. godine, dan poraza 2. brdske brigade. Ovog istog dana kad je njen front na Planici bio razvijen, doživljela je ona još jedan težak gubitak u pozadini, iza prvih borbenih linija. U pokretu ka svojim prednjim dijelovima, njena komora sukobila se sa 4. četom 1. bataljona 2. KNOP odreda, koja se nalazila na lijevoj obali Sane i bila u pokretu od Grabešnice za selo Marine ka glavnini ovog bataljona na položaju. U sukobu do koga je iznenadno došlo četa je ubila 15 i zarobila 60 domobrana sa jednim oficirom. Zapljenjeno je 75 pušaka, nekoliko malih bacača mina, 12 sanduka municije, 15 dvoosobnih kola i 10 kara. Kao što se iz sačuvanih neprijateljskih dokumenata vidi, porazom od 18. juna 1942. godine desno krilo 1. brdske divizije dovedeno je u veoma ozbiljnu krizu. Potreban je bio samo još jedan udar pa da desnokrilna, 2. brdska brigada ove divizije bude potpuno uništena. Da su snage 2. krajiškog odreda u tom trenutku bile orijentisane na ofanzivnu akciju u cilju izvlačenja sa Kozare, ovo bi za takvo rješenje bila idealna šansa. Tim prije što je stvorena breša u neprijateljskom rasporedu ostala sve do 22. juna. Za usvajanje takvog rješenja već su postojali objektivni uslovi: neprijatelj je već bio uveo u borbu ogromne i daleko brojno i neuporedivo tehnički nadmoćnije snage, izvršio je već operativno okruženje i prelazio u stezanje obruča oko Kozare, pokazujući krajnju odlučnost u sprovođenju svojih namjera. U štabu 2. krajiškog NOP odreda do preloma u ocjeni situacije još nije bilo došlo. U njemu se još mislilo na stari, već vremenom ukorijenjeni način da se neprijatelj razbije i sačuvaju pozicije na Kozari. Uslijed toga, pojedini porazi neprijatelja i breše u njegovom obruču nisu posmatrani sa stanovišta mogućnosti izvlačenja jedinica i naroda iz obruča, već su korištene za podizanje morala boraca i naroda, a s druge strane, takvi uspjesi su i u samom štabu podgrijavali iluzije da je neprijatelja mogućno razbiti i natjerati da odustane od osvajanja Kozare. Zbog toga je štab Odreda tražio nove mogućnosti za postizanje takvih, u datoj situaciji stvarno samo taktičkih utjeha u sprečavanju neprijateljskog nastupanja. Takav smisao imala je i nešto ranije njegova odluka o upućivanju zamjenika komandanta Josipa Mažara Šoše i političkog komesara Ratka Vujovića u privremeni operativni štab na pravcu nastupanja 1. brdske divizije. Pri tome se ne smiju gubiti iz vida svi značajni faktori koji su vukli na takva rješenja. Riječ je bila o partizanskom odredu koji je i po načinu nastanka i po shvatanju boračke mase i po svojoj organizaciji bio vezan za teren Kozare, radilo se o borcima i starješinama koji su iza sebe imali gotovo godinu dana uspjeha i pobjeda, koje su pothranjivale njihovu samouvjerenost i potcjenjivanje neprijatelja. Bilo bi od neprocjenjivog značaja da su bar zbjegovi naroda i ranjenici izvučeni kroz nastalu brešu i upućeni za Podgrmeč, tim prije što ih je mogla sa uspjehom prihvatiti 1. krajiška brigada, koja se nalazila na lijevoj obali Sane u pokretu ka Kozari. Obrad Stišević, komandant 2. krajiškog (kozarskog) NOP odreda piše: »Na partijskom savjetovanju u Kozari, posle završetka ofanzive, provučeno je o nekom Operativnom štabu na Kozari i dvojnom komandovanju. O tom su i neki autori pisali u literaturi. Ovo je netačno. To je pitanje razjašnjeno na simpozijumu održanom na Kozari 1977. godine. U stvari, radi se o sljedećem: Na jednom od sastanaka ćlanova štaba Odreda i sekretara OK KPJ (bez političkog komesara Odreda Boška Šiljegovića koji nije bio na Kozari za sve vrijeme trajanja ofanzive) dogovorili smo se da drug Šoša pođe u štab Drugog bataljona i da pomogne oko koordinacije u akcijama 1,2, i 3. bataljona. Šoša je tamo poslat, jer je on bio prije komandir 2. čete na tom terenu i dobro je upoznat sa borcima i terenom. Drugovi Miloš Šiljegović i Ratko Vujović Čoče u to vrijeme nisu bili članovi štaba našeg Odreda. Oni su bili oficiri Operativnog štaba za Bosansku krajinu i na teren Kozare su došli po specijalnom zadatku obavještajne prirode, neposredno pred sam početak ofanzive i tako ostali sa nama. U literaturi autori navode da je Ratko Vujović Čoče komesar Odreda. On za vrijeme ove neprijateljske ofanzive to nije bio i nije imao nikakvu funkciju određenu od štaba Odreda. Neki autori u literaturi pišu da smo mi računali da ćemo razbiti neprijateljsku ofanzivu, jer smo bili opijeni ranijim pobjedama. To nije tačno. Činjenica je sljedeća: Mi smo vrlo brzo došli do podataka da je neprijatelj krenuo na nas sa vrlo velikim snagama i brojnom tehnikom sa zadatkom da uništi nas partizane i potpuno raseli ili poubija narod Kozare. On je odmah tako i postupao. U toj situaciji mi smo na Kozari imali između 400-500 ranjenika, najveći broj sa zauzimanja Prijedora. Veliki su bili teški ranjenici čije su rane doneklen sanirane, ali mnogi od njih su bili u životnoj opasnosti — po mišljenju ljekara — ako ih pokrenemo. Zato smo mi preduzeli mjere da se iskopaju podzemna skloništa da bismo ih smje-stili. Tako isto za materijal i štampariju. Sve je to iziskivalo vremena, a ne da smo mi bili vojni-čki »laici« i opijeni ranijim pobjedama i vjerovali da možemo pobijediti tako moćnog neprijate-lja. Mi smo prije ove ofanzive imali računati na pobjedu, pogotovo kad nam je deo snaga 4. ba-taljona sa 1. brigadom odsječen i odbačen prema Grmeču. Za vrijeme trajanja borbi u Kozaru je pobjegao veliki broj naroda i pored našeg nastojanja da se ne grupišu u Kozari već da ostanu kod svojih sela. To je zahtijevalo nove napore. Sve nam je to otežalo situaciju. Zato smo mi do-nijeli odluku da branimo Kozaru, odnosno ranjenike i narod dok se ne stvori situacija za pro-boj iz obruča. Od Operativnog štaba za Bosansku krajinu nismo dobijali odgovora na naša tra-ženja da nam se pomogne u proboju, a za Prvu brigadu takođe nismo znali. Vezu sa 1. brigado-m smo uspostavili tek 5. jula posle našeg djelimičnog proboja i njihovo napada na Dobrljin. Oni nam ni tada nisu mogli priteći u pomoć. Od samog proboja neprijatelja za Prijedor mi smo na više sastanaka proučavali kada, kako i kuda da se probijemo za Grmeč. Bila je jedna varijanta u početku da se preko Lamovite i Omarske dalje probijemo, ali smo ustanovili da neprijatelj na tom pravcu raspolaže tenkovima i konjicom, a put bi bio dug i težak preko ravnice, naročito po danu kretati se, a mi zastoje ne bismo smjeli praviti, pa je ova varijanta otpala.Postojala je varijanta da se ide u Centralnu Bos-nu, ali je ona odmah odbačena iz više razloga. Kao najpovoljnija i najsigurnija pokazala se ona koju smo izabrali: blizu proboja su bili i ranjenici i zbjeg naroda. Postavlja se pitanje da li smo mogli ranije krenuti? Tačno je da smo mogli, ali još uvijek nismo smjeli da se izvlačimo iz šume. Tu smo bili najsigurniji. Veliko je pitanje da smo se ranije probili iz Kozare da neprijatelj ne bi krenuo za nama i presreo nas na Sani i slično. Još o jednoj činjenici, koja je u ratu vrlo važna, o psihologiji masa mora da se vodi računa, a što većina istoričara prenebregava. Činjenica je da smo više puta razbijali neprijateljski front i narod je djelomično izlazio; iako je mogao gotovo sav da izađe, ali on nije htio, rađe je ostajao u Kozari, u šumi. Slično je bilo i sa borcima. Imali smo više grupa i jedinica koje, kad su došle na cestu i trebale da krenu, rađe su se vratile u Kozaru, pa čak i po cijenu probijanja neprija-tcljskih linija i slično. Dakle, da zaključim, mi smo bili svjesni da se moramo probijati iz neprijateljskog obruča još od početka ofanzive pa sve do samog proboja i na tome smo uporedno radili i proučavali uz svu borbu koja je neprekidno trajala dan i noć.« I pored velikog gubitka, 1. gorska divizija je i dalje nastojala da ovlada komunikacijom Dubica - Prijedor i izbije na liniju sela Maglajci - selo Pogleđevo - Vis (k 401) - Vilić brdo - Pohorino brdo (k 506), trudeći se da na Karanu uspostavi i učvrsti vezu između unutrašnjih krila 1. i 2. gorskog zdruga. Štab divizije je na ovome insistirao, jer je na spoju bio najjači pritisak partizanskih jedinica do 18. juna 1942. godine. Veze između unutrašnjih krila 1. i 2. zdruga nije uspostavljena. U pozadini neprijatelja dejstvovale su pozadinske čete i diverzantske grupe. Neprijatelj navodi u svom operacijskom izvještaju pov. broj 168 da je i mađarska riječna flotila na Savi napadnuta vatrom bacača sa Prosare u čijem su se rejonu nalazile legije »Francetić«, borbena grupa »Borovski« i SS bataljon »Princ Eugen«. Zbog mnogostruke brojne i tehničke nadmoćnosti neprijatelja, jedinice 2. krajiškog odreda vodile su danju uporne odbrambene borbe po dubini, a samo noću su mogle da vrše protivnapade na bokove i u pozadinu neprijatelja. Iako uz velike gubitke, neprijatelj je ostvario svoj plan. Stezao je obruč oko snaga odreda i velike mase izbjeglog naroda i glavninom podilazio grebenu Kozare. Štab Odreda je bio iznenađen ovom ofanzivom. Našavši se u okruženju, bez veze sa Operativnitn štabom za Bosansku krajinu, našao se u situaciji da brani Kozaru. Obrad Stišović komandant 2. krajiškog (kozarskog) NOP odreda piše: »Nismo frontalno branili Kozaru. To je bilo nemoguće, već smo branili određene pravce i sa partizanskom borbenom taktikom dočekivanja iz zasjede, munjevitim napadom, naročito noću i brzim povlačenjem i mijenjanjem položaja. Neprijatelj je uspio tako da nametne jedinicama odreda onakav vid borbe kakav je njemu odgovarao. Na odluku o ovakvom načinu borbe uticala je i želja da se zaštite ranjenici i izbjeglo stanovništvo. Štab Odreda i poslije podilaska 1. gorske divizije grebenu Kozare ne pomišlja na proboj iz okruženja. On računa da će odlučnom odbranom planine uspjeti da slomi njegov napad i primorati ga na povlačenje. Takvo mišljenje nije imalo realnog osnova. Iz toga se vidi da ni 18. juna 1942. godine štab odreda nije sagledao svu težinu situacije u kojoj se našao i Odred i izbjegli narod. Obrad Stišović piše: »Neki autori pišu netačno da nismo pomišljali na povlačenje s Kozare. U Štabu smo držali više sastanaka u vezi pravca proboja i vršili ispitivanje od samog početka ofanzive. Samo smo odluku za proboj iz Kozare donijeli kad smo vidjeli da neprijatelj kreće da nas razbije i uništi.« 18 juna 1942. godine snage 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda ponovile su napad i potisnule neprijatelja do ceste. 19 juna 1942. godine poslije podne jedna četa Udarnog bataljona 2. krajiškog NOP odreda iz zasjede dočekala je jednu neprijateljsku kolonu na cesti Prijedor-Bosanska Dubica. Tom prilikom je ubijeno i ranjeno više neprijateljskih vojnika i 30 zarobljeno. Zaplijenjena su 4 puškomitraljeza, 25 pušaka, 5 minobacača i 2 zastave. (11,205) Ratni dopisnik Vermahta Kurt Neher bitku na Kozari opisao je ovako>... Kad je riječ o partizanima, narodnooslobodilačkoj vojsci, ne radi se o nekoj raspuštenoj bandi, već o dobro organizovanim grupama koje u šumama Kozare štampaju sopstvene dnevne listove i raspolažu radionicama za izradu vojne opreme i municije. Na Kozari nije se vodio rat u klasičnom smislu, već sa partizanima koji vrebaju sa svih strana i koji su pod čvrstom komandom. Oni otvore vatru na kolonu u pokretu ali se ne zna odakle dolaze ti pucnji, jer oni dolaze sa svih strana. Zatim se pretraži cijeli rejon, ali se ništa ne nalazi; jednom riječju, partizani su nestali bez traga, kao da su u zemlju propali«. Partizanski uspješni napadi izazvali su ozbiljnu zabrinutost kod neprijatelja. 19. juna 1942. godine ujutro štab 1. gorske divizije izvještava ministarstvo domobranstva radiodepešom: »Prema podacima dobijenim od kamp grupe, desno krilo 2. gorskog zdruga na Kozari jučer popodne razbijeno i odstupilo. Situacija još nejasna. Prikupio sam pet satnija domobrana i ustaša razne jačine sa strojnicama i dva bacača i poslao sam ih iz Dubice u 2 časa put za Prijedor u pomoć. Iz Prijedora samo topništvom borna kola. Ja vodim bitnicu od 1. gorskog zdruga i 4-5 ustaških borbenih kola. Pokušavamo od 23 časa ovo javiti ali bez uspjeha.« (11,205) Cijeli gorski zdrug odstupa na dnevnu crtu od 17. juna 1942. godine. 19. juna 1942. godine dio snaga Udarnog bataljona 2. krajiškog NOP odreda dočekao je 3. bataljon 2, brdske brigade na Bukovoj kosi, na ograncima Kozare, gotovo ga potpuno uništio i zaplije-nio veće količine oružja i municije. Grupa »Šimić« je upućena noću 19. juna 1942. godine u 2 časa usiljenim maršom iz Bosanske Dubice desnom obalom Mlječanice u pravcu sela Hajderovaca sa zadatkom da prihvati pokolebane jedinice 1. gorske divizije i rastrojenu 1. bojnu 4. gorskog zdruga i da im omogući da se prikupe i srede radi dalje upotrebe. Iz Bosanske Gradiške hitno je upućena 3. bojna 4. gorskog zdruga preko Dubice i sela Mirkovaca koja je nazvana grupa »Šnur«. Između ovih domo-branskih grupa Nijemci su uputili jedan bataljon 734. puka. (11,207) 19. juna 1942. godine stigle su dvije satnije 3. bojne 2. gorskog zdruga koje su na zahtjev grupe »Wedel« još ranije upućene u rejon sela Svodna-selo Brezičani. 1. krajiška NOU brigada od početka pripreme za ofanzivu do 19. juna neprijatelju je nanosila velike gubitke, a i sama je imala velike žrtve. Uticala je da su borbe primile dugotrajni karakter. 19. juna 1942. godine održao se sastanak CK KPJ na kome je donesena odluka da brigade krenu za Bosansku krajinu. 19. juna 1942. godine vrhovni komandant NOP i DV, na području Zelengore naredio da se sa 4 brigade krene u Bosansku krajinu. Tito kaže: »Rekao sam da treba ići tamo gdje ćemo brigade omasoviti, gdje je žarište najjačeg partizanskog razmaha, a to je zapadna Bosna...« Poslije 3 -.4 dana odmora u Podgrmeču, prema zamisli Operativnog štaba za Bosansku krajinu, štab 1. krajiške brigade donio je odluku da se sa 3. i 4. bataljonom ponovo pređe na teren Kozare da bi pomogao 2. krajiškom NOP odredu koji se nalazio u obruču. Prvi bataljon i dijelovi 2. bataljona 1. krajiške brigade, pod komandom Voje Todorovića, ostavljeni su u Podgrmeču sa zadatkom da dejstvuju u rejonu Bosanski Novi-Krupa-selo Suhača. U noći između 19. i 20. juna 1942. godine 3. bataljon 1. krajiške brigade sa dijelovima štaba Brigade prebacuje se na desni bok Sane između Prijedora i Bosanskog Novog na teren 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. Sa bataljonom su bili, pored štaba 3. bataljona, i članovi štaba Brigade Ivica Marušić Ratko, komandant; Ilija Materić, politički komesar, i Boško Šiljegović, politički komesar Drugog krajiškog NOP odreda. (404,709) Tim istim putem, dan kasnije prebacuje se i 4. bataljon i izbijaju u područje između Prijedora, Bosanske Dubice i Bosanskog Novog. Borci 3. i 4. bataljona 1. krajiške brigade bili su rodom sa Kozare. Odmah je ustanovljena veza sa dijelovima 1. bataljona 2. KNOP odreda koji su ostali izvan obruča (četa Dušana Egića). Borbena grupa »Zapadna Bosna«, koja je 20. juna 1942. godine krenula u napad protiv jako pošumljene i ispresijecane Kozare planine (odnosi se na njemački 734, p.puk), naišla je na jugu i zapadu na žilavog i dobro naoružanog neprijatelja koji se znao vrlo vješto da brani na brdskim ivicama u svojim brdskim položajima, prelazeći u protivnapade. Čak su i žene učestvovale u borbi. Kad je 1. hrvat. brdska divizija nesmotreno i nepripremljeno udarila na tog jakog neprijatelja, na zapadnoj ivici Kozare, razbio se njen front. 20. juna 1942. godine snage Prvog KNOP odreda napale su Bosansku Krupu i zarobile čitavu satniju domobrana, mnogo ustaša, nekoliko oficira, 500 pušaka, 1 top »pito«, 10 puškomitraljeza, 6 teških mitraljeza... Snage neprijatelja, angažovane na Kozari, nisu reagovale. Od zaplijenjenih topova u borbama 18. i 20. juna 1942. godine formirana je u Odredu baterija koja je ispomagala partizanske jedinice na pojedinim sektorima fronta. Komandir baterije bio je Dušan Šurlan, a politički delegat Đuro Prica. Komandir 1. topovskog odjeljenja bio je Dušan Aćimović, a komandir 2. topovskog odjeljenja Miloš Palija. Dijelovi snaga 1. i 2. bataljona i Udarnog bataljona sa pozadinskom četom 2. KNOP odreda izvršili su napad na 1. bataljon 1. brdske ustaško-domobranske brigade »Ante Pavelić« koji se utvrdio na Visu (k 401), jugoistočno od sela Pogleđeva. Napad je počeo 20. juna 1942. godine oko 3 sata ujutro i trajao do 20 sati istog dana. Vršeno je nekoliko uzastopnih juriša. Neprijatelj je razbijen. Ubijeno je preko 100, a oko 30 ranjeno neprijateljskih vojnika. Zarobljeno je 30 vojnika, među njima i doktor bolnice. Gubici 2. krajiškog NOP odreda su bili oko 25 poginulih i oko 50 ranjenih boraca. (404,683) Zaplijenjena su 2 teška mitraljeza, 10 puškomitraljeza, 80 pušaka, 1 topovska cijev 75 mm i 1 top 75 mm, dosta granata, 1 bataljonska bolnica i dosta druge opreme. Partizanske snage zauzeti položaj držale su do noći između 4. i 5. jula 1942. godine, a do drugog proboja iz obruča. 711,207) U borbama na Pogleđevu teško je ranjen komandir 2. čete Udarnog bataljona, istaknuti borac Rade Kondić. (404,705) 20. juna 1942. godine borci iz zasjede 2. KNOP odreda odbili su napad neprijatelja koji je iz Bjelajaca i Maglajaca žurio u pomoć svojim snagama na Pogleđevu. Obuhvaćeni panikom vojnici su kao bujica bježali ispred ovog iznenadnog protivnapada neprijatelja. Dva bataljona izgubili su ovom prilikom svu svoju municiju, sve mitraljeze i svu opremu. 20. juna 1942. godine Štab 1. gorske divizije žali se ministarstvu domobranstva: »Desno krilo 2. gorskog zdruga na Kozari jučer po podne razbijeno i odstupilo. Situacija još nejasna. Napad traje već deset dana, a borci svježi, neuništivi. Jurišaju i neprijatelja vraćaju na polazne položaje. Još uvijek ima seljaka koji ratuju bajonetima i sjekirama.« Trpeći iz dana u dan teške gubitke, neprijateljske jedinice su počele da se demorališu. Unutar domobranskih jedinica stalno se osjećao rad i uticaj patriotski raspoloženih elemenata. 20. juna glavni stan ministarstva domobranstva svojim štabovima u Sisku, Banjoj Luci i Bosanskom Novom uputio je radiodepešu I, broj 2396, sljedeće sadržine: »Najžurnije. Prema nepotvrđenoj vijesti talijanskog zapovjednika iz Sušaka, u posadama Banja Luke i Bosanskog Novog je nezadovoljstvo kod momčadi, a o navodnom tajne komunističke organizacije, koje predviđaju akciju u tim posadama za 20 ovog mjeseca. Preduzmite potrebne mjere.« (11,215) O ovome je bio izviješten štab borbene grupe »Zapadna Bosna« od koga je zatražena pomoć. Iz opkoljene Kozare nije bilo gotovo nikakvih pouzdanih obavještenja. No po učestalom danonoćnom dumbaranju neprijateljske artiljerije i povremenom bombardovanju iz vazduha dalo se procijeniti da borci 2. krajiškog NOP odreda, zajedno sa stanovništvom potkozarskih sela, odolijevaju napadima neuporedivo nadmoćnijeg i bolje naoružanoga neprijatelja. Njima se moralo pomoći da istraju i izađu iz vatrenog obruča. Dobro pripremljeni i riješeni da istraju, oni su davali sve od sebe kako bi pomogli narodu i borcima u opkoljenoj Kozari. Uporište u Petkovcu branila je 19. četa 11. pješadijskog posadnog puka iz Bosanskog Novog, a Prljugovački most dva voda 18. čete pomenutog puka, dok je jedan vod štitio Martin brdo. Noću izmedu 21. i 22. juna 1942. godine u poponoćnim časovima Prva i Treća četa 3. bataljona 1. krajiške brigade napale su neprijateljsko uporište u Petkovcu. Druga četa je napala Prljugovac. Planule su puške, puškomitraljezi i bombe. Neprijatelj se povukao u neredu od Petrkovca, ali je davao snažan otpor od Prljugovačkog mosta. U žestokoj borbi, koja je trajala do zore ostalo je 30 mrtvih neprijateljskih vojnika. Zaplijenjeno je 10 pušaka, 1 puškomitraljez, 5000 metaka i prilična količina ratne opreme. (83,18) Poslije akcije i Treći bataljon je stigao u logor u šumi Karan, gdje su bili štab Brigade i Četvrti bataljon. Neprijatelj je reagovao brzo i energično na partizanske jedinice izvan obruča, tako i na jedinice 2. krajiškog NOP odreda koje su u obruču. Avijaciji je naređeno da sa pomoćnih aerodroma u Bosanskoj Gradišci i Banjoj Luci preduzme 21. juna 1942. godine u 14,30 sati bombardo-vanje prostorije • Dolovi-Jugovićevo brdo-selo Donja Mlječanica-Elezovača-Trubarevo brdo-Košica i podrži napad 1. ustaško-domobranske pukovnije sa linije Smerdelec - k. 222-Uremovci. Oko 9 časova jedan tromotorni avion iz 1. zrakoplovne skupine izvršio je bombardovanje sa 70 bombi od po 12 kg. Bombardovanje je nastavljeno do kraja dana. 21. juna 1942. godine štab 1. gorske divizije naredio je povlačenje svog lijevog krila sa položaja sela Maglajci-sela Aginci na k. 222, kod sela Uremovaca, da bi tu sredio svoje jedinice. 21. juna 1942. godine neprijatelj, potpomagnut artiljerijom i avijacijom, napada na teren 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda koji se povlači u brda. Kad je neprijatelj došao na blisko odstojanje zasut je jakom vatrom i bio prisiljen da se povuče na polazne položaje. Neprijatelj je imao 30 mrtvih i više ranjenih. (404,684) 21. juna 1942. godine neprijatelj s juga napada dijelove Udarnog bataljona na položajima kod sela Palančišta, Božići i Gornji Garevci. Dočekan je bliskom vatrom ispred sela Palančišta, gdje je neprijatelj imao 30 mrtvih i preko 30 ranjenih vojnika i odbačen na polazne položaje. (11,208) U selu Božićima poginuo je Branko Damjanović, komandir 3. čete Udarnog bataljona, borac i vodnik voda u Kozarskoj proleterskoj četi. Teško je ranjen i Jovica Savinović, politički komesar 3. čete. (404,705) Poslije predaha od jednoga dana snage 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda kreću u napad pravcem sela Elezovača-selo Uremovci. Kako je i neprijatelj već bio u pokretu, dolazi do žestokih borbi u susretu, u kojima neprijatelj uspijeva da uz stalnu podršku avijacije potisne 2. bataljon 2. KNOP odreda i ovlada linijom sela Elezovača-selo Mlječanica. Ovog istog dana i naš 1. bataljon vrši napad pravcem Patrija-selo Donji Jelovac, tako se vodi frontalna borba na širini od 15 km sa promjenjivom srećom i za jednu i za drugu stranu. Inicijativa ispuštena 21. juna 1942. godine nije mogla biti povraćena. Uslijed velike nadmoćnosti neprijatelja, a naročito u artiljeriji i avijaciji, koje pod uslovima dnevnih borbi postaju vrlo efikasne, snage 1. i 2. bataljona 2. KNOP odreda nisu postigle željene rezultate. (293,105) U toku dvodnevnih borbi 20. i 21. juna na Pogleđevu poginulo je 25, a ranjeno 50 partizana. (404,683) 21. juna 1942. godine na položajima je vladalo zatišje. Umjesto da produži gonjenje razbijenog neprijatelja na Pogleđevu, privremeni operativni štab dozvoljava neprijatelju da se sredi i ubacivanjem rezervi ponovo uspostavi kontinuitet svoje napukle linije. Za ovo vrijeme štab 1. ustaško-domobranske brigade, ubacivanjem pukovskih rezervi i blokiranjem snaga sa lijevog krila, ulaže krajnje napore da izvuče iz krize svoje dijelove koji su pretrpjeli poraz na Pogleđevu. 22. juna 1942. godine dijelovi 2. krajiškog NOP odreda vodili su žestoke borbe sa neprijateljskim snagama koje su se koncentrisale oko ceste Prijedor-Bosanska Dubica. Očigledno je da su na slab moral ustaško-domobranskih jedinica uticale i uspješne borbe jedinica 2. krajiškog odreda od 19. do 22. juna 1942. godine. 2. gorski zdrug je nastojao da ovlada Cerskom kosom, ali nije uspio uslijed otpora jedinica 1 Udarnog bataljona. Napori 1. gorske divizije ostali su bez uspjeha sve do 22. juna 1942. godine kad je iz Prijedora stigla borbena grupa »Putlic« sa tenkovima, a borbena grupa »Snur« izbila je pred kraj dana u visinu Hajderovaca. Tako je, najzad, između 1. i 2. gorskog zdruga došlo do neposrednije taktičke veze u sadejstvu. 22. juna 1942. godine partizani su napali sjeverno krilo i odbacili 1. gorski zdrug preko ce-ste Bosanska Dubica - Prijedor na 10 km jugozapadno od Bosanske Dubice. Obuhvaćeni panikom, vojnici 1. gorskog zdruga su kao bujica bježali ispred ovog iznenadnog protivnapada neprijatelja. Dva hrvatska bataljona izgubila su svu svoju municiju, mitraljeze i opremu. 22. juna 1942. godine borbe su se nastavile. Vršeni su uzastopni napadi i protivnapadi kod sela Uremovaca, Mlječanice i Elezovače. Zbog toga i zbog nepovoljne situacije u rejonu Maglajaca i kod Jugovićeva brda, neprijatelj je tražio hitna pojaćanja da spriječi slom na frontu 1. gorske divizije. 22. juna, pred kraj dana, jedinice 1. 2. i Udarnog bataljona povlačile su se pod borbom preko kote 340 na desnu obalu Mlječanice u rejon sela Pogleđeva. U toku povlačenja izvjesni dijelovi su ostali u pozadini neprijatelja. Od 18. do 22. juna 1942. godine težište borbi je bilo kod 1,2 i Udarnog bataljona na zapadnim padinama Kozare. Oni su u borbi protiv 1. gorske divizije, ojačane raznim ustaškim i njemačkim jedinicama, postigli značajne uspjehe. Divizija je bila zapala u tešku krizu. Ona nije bila sposobna ni da održi zauzete položaje, a kamo li da nastavi dejstva na glavnom pravcu. Zbog toga je neprijatelj uvodio u borbu nove snage iz rezerve, tako da je napokon uspio da izbije na liniju Jugovićevo brdo-selo Mlječanica-selo Elezovača-Trubarevo brdo (k 401) Skraćen je front i stvoreni su uslovi za dalje stezanje obruča u korist neprijatelja. Sa ovog položaja obezbjeđivala se komunikacija Prijedor-Knešpolje-Bosanska Dubica, koja je bila vrlo važna za snabdijevanje trupa i za manevrisanje jedinica po frontu. (11,217) U cjelini uzevši, situacija 2. krajiškog NOP odreda još se više pogoršala uprkos niza postignutih taktičkih uspjeha. Odred je i dalje pružao otpor sa masiva Kozare, ali pod znatno težim uslovima. Štab Odreda je očekivao pomoć od Operativnog štaba za Bosansku krajinu i intervenciju 1. odreda i 1. krajiške brigade. (11,217) Rade Bašić u knjizi »Ustanak i borba na Kozari 1941-1942. godine« naveo je sljedeće: »Bilo je niz primjera da se dječaci od 12 do 13 godina, u želji da se dokopaju oružja, prikradu u streljački stroj partizana i učestvuju u jurišima. Branko Međeđ je u svojoj 12.godini postao slavan bombaš. On je u vrijeme ofanzive imao dva starija brata u borbi, Živka i Radu, poznate junake. Branko je htio i sam da se bori. Jednoga dana došao je kod svoga brata Rade, puškomi-traljesca, i zatražio od njega pušku. Ovaj ga je samo pogledao. Bio je poznat kao ćutljiv i vrlo tvrdoglav čovjek. Ali pošto je Branko stalno navaljivao, Rade izvadi iz svoje torbice bombu, objasni mu kako će je upaliti, a zatim mu pokaza na neprijateljski rov i kroz zube procijedi: »Eto, tamo ima pušaka«. Mali Branko je shvatio. Uzeo je bombu i počeo da se, usred dana, privlači neprijateljskom rovu. Kad se privukao i spremio da upali bombu, obazre se prema bratu. »Ne boj se, ja ću te štititi svojim šarcem«, dobaci mu ovaj. Mali se osmjeli, upali i baci bombu, a zatim iskoristi pometnju kod neprijatelja, upade u rov, zgrabi jednu pušku i hitro se povuče do partizanskih položaja. Bio je izvan sebe od uzbuđenja i sreće, doživio je prvo vatreno krštenje i dokopao se oružja. Rade ga je pri odstupanju štitio svojim 'šarcem'. (11,262 i 275,321) Rade Međed je poginuo kao komandir čete 5. krajiške (kozarske) brigade na Sremskom frontu, a Branko u četvrtoi neprijateljskoj ofanzivi kao borac iste brigade. (275,321) Položaj na Projskoj kosi, na Kapeli, Asinoj straži i Kovačevića groblju branio je 2. gorski zdrug, ojačan jednom četom 721. pješadijskog puka 714. njemačke divizije, a na Ravnom gaju 800. brandebuškim pukom, čija je specijalnost bila da pretražuju zauzeti teren između njihovih glavnih snaga na padinama Kozare i snaga koje im obezbjeđuju zaleđe, pronalaziti mještane partizanskih sela, koji nisu uspjeli umaći u Kozaru, i odmah ih, bez ikakvog obzira, strijeljati. (83,18) Noću između 22. i 23. juna 1942. gdoine Druga i Treća četa Trećeg bataljona, u sadejstvu s jednom četom Četvrtog bataljona, napale su neprijatelja na Lokvama. Borci su pokazivali čuda od junaštva, činili nemoguće, da učine olakšanje borcima i narodu u opkoljenoj Kozari, gdje su se nalazili i njihovi najbliži. Uslijedio je juriš na neprijateljske rovove. U streljačkom stroju bili su i komandanti bataljona Petar Mećava i Stevo Rauš i politički komesari. Lavina pucnjave i eksplozija ručnih bombi se sručila u neprijateljske rovove. U opštoj borbenoj vrevi razlijegali su se uobičajeni povici prijetnje: »Nagari! Razbucaj! Hvatajmo bandite!...« Neprijatelj je upotrijebio i topove. Na užarene topovske cijevi ustremili su se borci Druge čete. Desno od njih nastupili su borci Treće čete. Došlo je do pravog dvoboja ručnim bombama. Branko Tatić je aktiviranu ručnu bombu doletjelu iz neprijateljskog rova, hitro dograbio i vratio da zagrmi na mjesto odakle je i poletjela. Nijemci i ustaše ponegdje su prelazili u protivnapade da odbiju juriše. Pretrpjeli su znatne gubitke. Bila je borba prsa u prsa. Čuli su se jauci. Samo naprijed! Neprijateljski vojnici iz 2. gorskog zdruga počeli su se kolebati i popuštati. Žestok otpor davan je kod topova. Petar Marin je uzviknuo borcima: »Naprijed, drugovi, na topove!« Vod Bože Mutića je udario neprijatelju u leđa. Više vojnika je pokošeno, većina pobjegla, a nekolicina je zarobljena. Topovi su prestali dejstvovati i ushićeni borci počeli su ih dodirivati. Oduševljenju nije bilo kraja. Naređeno je da se dva topa izvuku i privremeno sakriju. (83,19) Neprijatelj se sredio u Crnoj Dolini i Brezičanima, uz podršku aviona, tenkova, artiljerije. Usmjerio se da ovlada izgubljenim položajima i osvoji Projsku kosu, Asinu stražu i Kovačevića groblje. Neprijatelj je imao cilj da opkoli Treći i Četvrti bataljon. Treći i Ćetvrti bataljon su se povukli na polazne položaje i pripremili za odbijanje neprijatelja i preduzimanje protivnapada. Povlačenje je bilo pod vatrom aviona, tenkova i artiljerije. Žestoka borba vođena je dan i noć i sutradan do podne. Neprijatelj se povlačio. (83,20) U ovom iznenadnom napadu neprjjatelj je pretrpio velike gubitke. Samo zahvaljujući blizini jakog njemačkog garnizona u Prijedoru i intervenciji njemačkih motorizovanih i oklopnih jedinica, štab ove neprijateljske jedinice izbjegao je potpuno uništenje. Kritičan položaj ovog štaba opisan je u operativnom izvještaju 1. brdske divizije sljedećim riječima: »Kriza i neizvjesnost. Dijelovi stožera odstupaju do sela Krpeljeva (4 km sjevemo od Prijedora). U borbi učcstvujc sve od zapovjednika zdruga do zadnjeg vojnika i kuhara. Bitnica tuče kartačom, a dio posluge borio se kao pješak„« (293,112) Komandant borbene grupe »Zapadna Bosna« general Štal nalazi se u Bosanskoj Dubici. 23. juna 1942. godine general Štal nadlijeće avionom front, natjeruje njemačke i ustaško-domobranske snage da po svaku cijenu povrate izgubljene položaje oko Kozare. Telegramom obavještava komandanta Srbije generala Badera o kritičkoj situaciji. General Bader odmah avionom stiže u Bosansku Dubicu i na mjestu se uvjerava da bez dovođenja pojačanja ne samo da je napredovanje zaustavljeno već da će postojeće snage biti vrlo brzo uništene. 23. juna 1942. godine general Bader telegramom iz Bosanske Dubice obavještava komandanta jugoistoka pionirskog generala Kuncea i njemačkog generala u Zagrebu Glajzeafon Horstenaue da je donio odluku o prelasku u odbranu sa obrazloženjem: »Snagama kojima se sada raspolaže nije izvodljiv napad na dobro utvrđenu i šumovitu Kozaru, jer su njemačke snage suviše slabe, a hrvatske ne raspolažu sa dovoljno komandnog kadra, naoružanja i morala.« (275,151) Vrhovni komandant Jugoistoka pionirski general Kunce telegramom naređuje generalu Baderu da odmah prikupi sve moguće raspoložive njemačke snage u Srbiji i da noću 23. juna 1942. godine krenu željeznićkim transportom za Bosansku Dubicu. Komandant korpusa i komandant Srbije, general Bader, na osnovu naređenja Vrhovnog komandanta Jugoistoka, telegramom je naredio sljedeće: »704. pješadijskoj diviziji, 714. pješadijskoj diviziji, 717. pješadijskoj diviziji, borbenoj grupi »Zapadna Bosna«; Na znanje njemačkom generalu u Zagrebu. Radi nastavljanja operacija borbenoj grupi »Zapadna Bosna« se od 24. VI dovode željezničkim transportima: 1. taktički štab 704. pješadijske divizije, komandant general Borovski (Borowsky), a načelnik odjeljenja major Rank. 734. pješadijski puk iz Beograda, 1. bataljon 721. pješadijskog puka 717. divizije, 2. i 4. bate-rija 654. artiljerijskog diviziona, 3. baterija 670. artiljerijskog diviziona, 4. baterija 661. artiljerijskog diviziona. Zadatak osiguranja u Beogradu preuzima 2. bataljon 724. puka koji će biti dopremljen u Beograd željezničkim transportom. 717. divizija preuzima po odlasku 1. bataljona 721. pješadijskog puka privremeno sa pola bataljona osiguranje rejona Gornjeg Milanovca«. Ovo naređenje Vrhovnog komandanta Jugoistoka i komandanta Srbije potvrđuje da su Nijemci uništenju snaga 2. krajiškog NOP odreda i naroda Kozare podredili sve raspoložive snage, jer to su neminovno zahtijevali opšti interesi Trećeg Rajha za daljnje vojnostrategijske operacije na frontovima u Evropi i Africi. Ovo potvrđuje da su borbe na Kozari imale veliki značaj. Njemačka komanda za Jugoistok za uništenje partizana Kozare angažovala je sve raspoložive snage njemačke, ustaško-domobranske vojske, znatan broj četnika, raspoložive snage folksdojčera (domaćih Švaba u NDH), ukupno 1344. 23. juna 1942. godine general Bader odlučuje da se nastave operacije pri borbenoj grupi »Zapadna Bosna« i da se od 24. juna angažuje borbena »Borovski« čije snage se nalaze u Srbiji. Prema naređenju komandanta 704. pd general-majora Borovski Hajnriha od 24. juna 1942. godine formirana je borbena grupa »Borovski«. 23. juna 1942. godine jake neprijateljske snage sa istočne zaprečne strane od pravca sela Šimići i Mičije krenule su u napad na naše snage i zauzele brdo Krnjin. Zaprijetila je opasnost daljem napredovanju neprijatelja kosom od Krnjina dublje u Kozaru. To bi ugrozilo snage 4. bata-ljona 2. krajiškog NOP odreda koje su obezbjeđivale teren od pravca Ivanjska-Kozarac i dovele u opasnost i sam štab Odreda. 23. juna 1942. godine izvršen je ponovo napad na položaje 4. bataljona. U rejonu Mrakovica napad je odbijen. Bataljon je imao 5 mrtvih i 8 ranjenih. (11,208) Dijelovi 1, 2. i Udarnog bataljona su ostali u pozadini neprijatelja, a neki su naknadno ubačeni. Oni su 23. i 24. juna 1942. godine napadali 3. bojnu 4. gorskog zdruga na položaju sela Gor-nji Jelovac, sela Mirkovac i u vrlo teškim borbama uspjeli da je potpuno razbiju. Ubijeno je oko 150, a zarobljeno 60 ustaša i domobrana. Zaplijenjeno je 150 pušaka, 20 puškomitraljeza, nekoliko mitraljeza i 1 minobacač. Gubici partizanskih jedinica iznosili su 15 mrtvih i 25 ranjenih. (11,217) Bataljon 1. krajiške brigade, koji je ostao na lijevoj obali Sane, napadao je i zauzeo željezničku stanicu Blatna na pruzi Bosanski Novi-Krupa. Tom prilikom zarobljeno je 66 domobrana. Zaplijenjen je 1 teški mitraljez, tri puškomitraljeza i oko 70 pušaka. (293,112) 23. juna 1942. godine u izvještaju pov. broj 6250 general Rumler o borbama oko Bosanskog Novog 1. domobranskog zdruga kaže: »Izgleda da su partizani promijenili svoju taktiku što napadaje vrše sa jakim snagama, a ne kao prije sa manjim skupinama na više mjesta. Ove snage su obično vrlo dobro vođene i tačno se pridržavaju principa noćnih borbi. Jačim snagama vrše i danju napadaje, koristeći razne obmane. Protivnik vrlo često vrši istodobne napadaje na više mjesta, na straže, objekte ili posade na jednoj užoj prostoriji. Protivnik ima vrlo dobru razvijenu dojavnu službu i u tom pogledu potpomognuti su od pučanstva njima naklonjenog. Protivnik vrlo dobro koristi zemljište. Svoje ranjene i poginule uvijek evakuiraju na vrijeme. (11,219) Privremeni opertivni štab na Kozari donio je odluku da napad na ove položaje izvrši obuhvatom sa krila, tj. prodorom duž Mlječanice i Puharske rijeke. U tu svrhu on na ovaj pravac, pored 1. bataljona koji se već nalazio na ovim položajima, dovlači 2. i 4. četu i jedan vod 3. čete 2. bataljona sa Pogleđeva i 1. četu Udarnog bataljona sa položaja prema Prijedoru. Čete Drugog bataljona ubacuje u napad dolinom Mlječanice, a 1. četu Udarnog bataljona i dijelove 1. bataljona dolinom Puharske rijeke. Sa preostalim dijelovima 1. bataljona i jednim vodom 2. bataljona vrši frontalni napad pravcem Gajevi-selo Hajderovci. Napad je otpočeo u 2 časa 24. juna. Oko 5 časova čete 2. bataljona uspjele su poslije žestoke borbe da se probiju dolinom Mlječanice i obuhvate bok i pozadinu 3. bataljona 4. brdske brigade na Položajima Jugovića brda-sela Hajderovci, nabacujući ga dijelom prema Dolovima, a dijelom prema selu Grbavcima. U isto vrijeme dijelovi 1. i Udaraog bataljona uspijevaju da prodru duž Puharske rijeke obuhvatajući bok i pozadinu ustaškog bataljona »Šimić« i u rejonu Kozila spajaju se sa četama 2. bataljona. Gonjen sa čela i obuhvaćen sa bokova, neprijatelj je panično odstupao preko sela Mirkovac u pravcu ceste Dubica-Prijedor i sela Grbavaca. Ubijeno je 150, a zarobljeno 60 vojnika i oficira. Zaplijenjeno je 150 pušaka, 20 puškomitraljeza, 7 teških mitraljeza, 1 bacač mina i znatne količine municije i druge opreme. Gubici partizana bili su 15 mrtvih i 25 ranjenih. (293,107 i 170,665) U borbi 24. juna broj poginulih boraca koji su učestvovali u ovoj akciji sigurno je bio veći nego što je navedeno u prvom izvještaju štaba 2. krajiškog NOP odreda. Samo 3. četa 1. bataljo-na izgubila je 10 boraca. I 1. (baljska) četa imala je velike gubitke. Iz 2. bataljona poginulo je 6. boraca. (404,689) Ovog puta iz neprijateljskog okruženja izašle su 1 (baljska) i 4 (radomirovačka) četa 1. bataljona na svoj teren i napadale iz pozadine iznenada sa 1. krajiškom brigadom. To navodi i Boško Šiljegović. (404,690) U izvještaju 1. brdske divizije o porazu ustaškog bataljona »Šimić« i 3. bataljona 4. brdske brigade toga dana zapisano je: »Noću između 23. i 24. juna neprijatelj napada na odsjeku Dolovi-Jugovića brdo sa snagama preko 1000 ljudi. Borba traje cijelu noć. Dolazi do borbi bombom i nožem. Neprijatelj upada u naše postave i više puta biva potpuno izbačen. 3 bojna. 4. gorskog zdruga bori se nadčovječno, no trpi velike gubitke. Oko 09 sati 24. juna 3. bojna 4. gorskog zdruga, a sa njom kombinovana bojna napuštaju i praćeni u stopu od neprijatelja odstupaju ka Grbavcima. Naši gubici 24. i 25. VI: poginulih 114, ranjenih 48 i nestalih 66. (404,688) »Kriza. Ponovo skupljamo sve što se može i to po 20 do 30 domobrana iz raznih posadnih satnija, streljivog i obskrbnog povoza, obkobarske i dojavne vodove, 3. opkoparsku satniju i sa tim krpama i ostacima 3. bojne 4. gorskog zdruga i kombinirane bojne Šimić uspostavljamo kako-tako postav na crti Grbavci-Urmovci« (293,108). Razbijanjem ovih dvaju bataljona na položajima Dolovi-Jugovića brdo-Cvijića gaj u borbe-nom rasporedu neprijatelja ponovo nastaje pukotina u širini od nekoliko kilometara. AU, štab 2. krajiškog odreda još uvijek nema mišljenje da je potrebno izvlačiti snage iz obruča, jer ga ovi uspjesi učvršćuju u uvjerenju da će uspjeti da razbije ofanzivu. Obruč je i ovog puta bio potpuno razbijen i izlazak iz njega ne bi predstavljao velike teškoće. (293,108) Noću izmedu 23., i 24. juna 1942. godine izvedeno je iz obruča 4000 do 5000 ljudi, žena i djece. Nekoliko puta između 18. i 25. juna narod je izvođen iz Kozare. Svaki put kad su izvođene akcije i bilo mogućnosti, narod je organizovano izlazio iz obruča, a bilo je i samoinicijativnog, pojedinačnog i grupnog izlaska. Sve dok neprijatelj nije potpuno stegao obruč oko Kozare do 25. juna, iz Kozare je izašlo oko 15-20.000 civila piše u knjizi »Kozarski odred« na strani 729 i 730. (404,730) Lazo Krneta u knjizi »Kozara u NOB-u« piše: »Drugi proboj iz obruča izvršen je 24. i 25. juna 1942. godine. Obruč je bio otvoren 24 časa. Dok je obruč bio probijen, iz Kozare je uspjelo izaći oko 10.000 — 15.000 stanovnika, ljudi, žena i djece, uglavnom sa ratnog područja sreza Bosanski Novi. Tom prilikom mi odbornici smo dobili zadatak od Žarka Zgonjanina, komandanta 1. bataljona, da izvedemo stanovnike iz zbjega. Na izvršavanju ovog zadatka radili su: Relja Goronja, Rade Kantar i Lazo Krneta. Narod koji je izašao iz obruča morao se sakrivati po šumicama da ne bi pao neprijatelju u ruke.« (275,501) U Prijedoru sam pronašao Lazu Krnetu i želio da čujem njegovu živu riječ o drugom proboju obruča 24. i 25. juna 1942. godine i evo šta Lazo kaže: »Probijeni obruč 24. juna 1942. godine bio je otvoren 24 časa. Žarko Zgonjanin, komandant 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda, lično je zadužio mene, Radu Kantara i Relju Goronju za izlazak naroda iz obruča. Tako je 24. juna 1942. godine izvršen drugi proboj u Cvijića gaju. Tu smo napali neprijatelja svom žestinom i razbili ga. Neprijateljske vatrene linije smo uništili i na taj prolaz izašlo je iz obruča 12-15.000 stanovnika, pretežno iz novskog sreza. U tom drugom proboju bio je razbijen front širine od 2 -3 km na području Donjeg i Gornjeg Jelovca prema Planinici i Ravnom gaju. Pravac probijanja je bio prema Karanu.« Žarko Zgonjanin, komandant 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda, piše: »Izvođenje naroda iz obruća (narod je izvođen od 19-25. juna, - ne 3/4. jula) dato je malo mjesta samoj organizaciji i učinjenom naporu partizana i rukovodstva gdje su postignuti vidni uspjesi, iako je izišlo malo naroda iz obruča (oko 15000). Komandovanje jedinicama u toku proboja ostalo je nedovoljno rasvijetljeno, iako bi se sa rasvjetljavanjem ovoga pitanja vjerovatno našao najkrupniji razlog za naš neuspjeh u prvom proboju 3/4. jula 1942. godine. Ostatak naših snaga u obruču, njihov broj, odluka o rasturanju u manje grupe i djelovanje snaga koje su se probile, sve to treba da bude predmet daljnjeg istraživanja«, piše Žarko Zgonjanin. (293,6) Žarko Zgonjanin je bio komandant 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda, bataljona koji je vodio te borbe i uništavao neprijatelja na položaju gdje su stvarane breše i proboj obruča. Žarko je komandovao jedinicama koje su svojim oružjem i junačkim grudima probijali obruče i umštavali neprijatelja. Prva četa komandira Ostoje Miljakovića, 3. četa komandira Dragana Pilipovića, 4. četa komandira Dušana Egića, sve tri čete su iz 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda, izašle iz obruča u toku borbi sa ustaško-domobranskim snagama u rejonu Gornji Jelovac-Međuvođe. One su izašle iz okruženja razbijanjem neprijatelja na pravcima njihovog dejstva 24. - 25. juna i produžile na ranije sektore 1. bataljona. Ostale čete sa štabom 1. bataljona ostale su u okruženju sve do odluke za proboj iz obruča. (404,690) Iako je predviđeno da se 1, 3. i 4. četa 1. bataljona povrate u sastav bataljona u Kozari, do toga nije došlo. Tako su ove čete bile sa snagama Prve krajiške NOPU brigade, a 3. četa privremeno ušla u sastav 2. i 3. čete 3. bataljona brigade. Politički komesar 3. čete Stojan Bajalica postavljen je za političkog komesara 1. čete 4. bataljona u brigadi. (404,696) Nikakve represalije okupatora nisu mogle zaplašiti narod Kozare. On je. stojički podnio sve udarce neprijatelja i ostao do kraja vjeran narodnooslobodilačkoj borbi. Kozara obiluje primjerima velikog heroizma i pregalaštva boraca, starješina, jedinica, članova KPJ, odbornika, omladine, žena i ljudi na položajima i u pozadini. 0 jačini vođenih borbi 24. juna 1942. godine i načinu dejstva partizanskih jedinica govori i zaplijenjeni izvještaj 1. gorske divizije, koji je poslat iz Dubice 24. juna 1942. godine »glavaru stožera«. U njemu se, između ostalog, kaže: »Jače partizanske grupe sa strojnicama i nešto bacača pojavljuju se pozadi 2. zdruga kod spoja sa 1. zdrugom. Jutros iz pozadine napali lijevo krilo, stožer i bitnicu. U 4-časovnoj borbi uz krajnje zalaganje uspjelo odbiti napad bez većih gubitaka... Stožerni sat i stožer 2. gorskog zdruga napadnuti su na Kapeli. Za sudbinu stožera ne zna se u selu Krpeljevo. Krugoval je uništen, ali je pao u ruke partizana. Protukolski topovi izgleda isto tako pali u ruke pobunjenika... 2. gorski zdrug napadan cijele noći sa leđa. Desno krilo 1. gorskog zdruga isto tako napadano vrlo jakim snagama i sa fronta i sa leđa. Desno krilo popustilo. Bojna »Šnur« u povlačenju prema selu Grbavci u priličnom neredu. Poslato sve što je moguće, čak i 100 neboraca, 2 tenka i 20 zrakoplova za bombardovanje. Pričuva nema« (11,216). Vijesti o gubicima njemačkih i ustaško-domobranskih jedinica na Kozari dospjele su još za vrijeme borbi i van granica Nezavisne Države Hrvatske. Italijanski konzul u Banjoj Luci poslao je o tome izvještaj svojoj vladi 24. juna 1942. godine u kome kaže: »Nakon što su ponovo njemačke čete osvojile Prijedor, potpuno su opkolili Kozaru, upotrijebivši i oklopna kola, te su zaposjeli glavne prometne ceste. Nadalje se vrši navlačenje i prinudnim sredstvima da se popravi željeznička pruga koju su odmetnici bili mnogo oštetili. Naoružane komunističke bande, koje sve do sada drže spomenute planine, daju ogorčen otpor, te raspolažu sa najmanje 5000 ljudi i uspijevaju se držati u vezi sa komunistima, koji drže Grmeč, uprkos opkoljavanju. Njemačke su čete imale do sada preko 25 mrtvih, među kojima 2 časnika. Oko 200 hrvatskih ranjenih vojnika nalaze se u ovdašnjoj vojničkoj bolnici, a drugih 50 njemačkih ranjenika i ustaša nalaze se u državnoj bolnici.« (293,101) U jednom njemačkom izvještaju se konstatuje kako su samo 1. i 2. ustaško-domobranski zdrug (brigada) imali u vremenu od 18. do 25. juna 235 mrtvih, 183 ranjenih, 521 nestalih, te zarobljenih 108 konja, 53 laka i 15 teških mitraljeza, 15 minobacača i 3 brdska topa. (404,694) Neprijatelj je priznao da mu je za 7 dana samo iz 1. i 2. gorskog zdruga 1. gorske divizije izbačeno iz stroja 939 vojnika, podoficira i oficira sa svim naoružanjem. (404,695) Zarobljeno oružje od neprijatelja na položaju u vremenu od 18. do 25. juna 1942. godine odmah su uzimali novi borci koji su stupili u partizanske ćete na položajima. Partizanske čete u to vrijeme bile su brojčano ojačane i dostizale, bez obzira na svakodnevno izbacivanje iz stroja, i do 200 boraca u četi. To je otežalo, u uslovima suženog prostora, uspješno manevrisanje, komandovanje i usmjeravanje jedinica u borbama. Zbog toga je uslijedilo formiranje novih četa u bataljonima: 6. četa u 1. bataljonu s komandirom Stevanom Janjetovićem, koji je prije toga bio komandir 1 (baljske) čete. Za komandira 1. čete, na mjesto Stevana Janjetovića, imenovan je Ostoja Miljaković. 5. četa 2. bataljona sa komandirom Perom Alavukom; 6. četa 2. bataljona sa komandirom Perom Miljakovićem; 4. omladinska četa Udarnog bataljona sa komandirom Ljubanom Budimirom i političkim komesarom Urošom Vujanovićem. 4. bataljon, poslije razdvajanja snaga na dva dijela, popunio je svoje jedinice u Kozari novim borcima iz omladinskih četa, odnosno omladinskog vojno-političkog kursa iz Lamovite i prilivom novih boraca iz sela čiji se narod našao u zbjegovima u Kozari. Tako je 4. bataljon u toku ofanzive u svome sastavu imao tri čete koje su držale položaj od Gugunove glavice do Mrakovice. Iako je 2. krajiški NOP odred u toku neprijateljskog okruženja vodio teške i iscrplju-juće borbe sa osjetnim gubucima sa poginulim i ranjenim, njegovi redovi stalno su popunjavani. Neiscrpna je bila snaga naroda koji je bio odlučan da se bori na život i smrt. Samo poginuli borci su ispuštali oružje iz ruka i predavali ga novim borcima da nastave borbu. (404,692) Narod Kozare je davao život za odbranu slobode. Kozara nije oskudijevala u borcima, nego u količini oružja. Mnogo boraca na položaju čekalo je oružje da se bore, tako su po dva borca čekala na jednu pušku. Rezervne partizanske čete su zajedno sa partizanskim četama napadale na neprijateljske položaje, oduzimale oružje i ostajale u partizanskim jedinicama. Nikada se neće ustanoviti brojno stanje partizanskih četa 1, 2. i Udarnog bataljona, koji su između 18. i 25. juna 1942. godine na padinama zapadnog i sjeverozapadnog dijela Kozare razbili i uništili 2. i 3. bojnu 2. gorskog zdruga, 1. bojnu ustaško-domobranske pukovnije, ustašku bojnu »Šimić« i 3. bojnu 4. gorske pukovnije. (404,728) U noći 24. juna 1942. godine napad je ponovljen. U njemu su učestovali 3. i 4. bataljon i. krajiške brigade. U borbi je bilo 5 mrtvih i 8 ranjenih boraca. Neprijatelj je bio razbijen i panično se povlačio prema Prijedoru, ali mu je pristigla pomoć tenkova i avijacije. Izvučeni su topovi zaplijenjeni prethodne noći. U oštrim borbama od 18. do 24. juna 1942. godine obje brigade ove divizije bile su potučene, pretrpjevši velike gubitke »jačine dva puna bataljona«, kako je general Štal izvijestio generala Badera. Njihovi položaji u više navrata bili su probijeni, ali partizanske snage to nisu iskoristile za proboje. U borbama na liniji Dubica-Prijedor, koje su vođene od 18. do 24. juna, jedan dio naroda koji se nalazio u zbjegovima uspio je da se iz Kozare prebaci na teren Dubica-Prijedor-Bosanska Kostajnica. 24. juna 1942. godine od Sutjeske i Zelengore krenula je grupa partizanskih brigada pravcem Kalinovnik-Treskavica-Kreševo-Gornji i Donji Vakuf-Kupres-Bosanska krajina. Sa ovim partizanskim brigadama kretao se i Vrhovni štab NOV i POJ na čelu sa Vrhovnim komandantom. Upravo to je vrijeme najžešće borbe na Kozari i najkritičnije situacije za okupatorske i ustaško-domobranske jedinice. Na prostoru od doline Neretve do linije Jajce-Mrkonjić Grad-Glamoč bilo je ukupno 3745 ustaša, domobrana, žandarma, raspoređenih u garnizonima. Maršujući od Zelengore prema Bosanskoj krajini, brigade su uništavale jednu za drugom neprijateljske posade, oslobađale teren, širile NOP i formirale nove partizanske odrede.

Italijani traže od NDH da se upute ustaško-domobranske snage odmah u Zapadnu Bosnu. Vojskovođa Slavko Kvaternik odgovara da on nema koga da uputi, jer da se sve snage nalaze na Kozari. Njemačka vrhovna komanda Jugoistoka shvatila je opasnost od proleterskih brigada koje prodiru u Bosansku krajinu, pa naređuje generalu Baderu da što prije završi ofanzivu na po-dručju Kozare i oslobodi ustaško-domobranske snage koje treba najhitnije da posjednu i brane jugozapadnu Bosnu. General Bader traži od generala Štala da kaže za koliko se dana može završiti ofanziva na Kozari.

24. juna 1942. godine kao pojačanje borbenoj grupi »Zapadna Bosna« pridodat je Operativni štab »Borovski«

štab 7O4.p. divizije (ojačan) 149 vojnika, 734.pp 2152 vojnika, 1. bat. 721.pp. oko 550 vojnika, štabovi 2, 3. i 4. bat.art.div. oko 522 vojnika, 3.bat.670.art.div.oko 157 vojnika, 4.bat.661.art.div.oko' 157 vojnika, l.četa tenk.bat.202.okl.puka 67 vojnika, 659.inž.bat. (bez 1. čete i 1. voda) 308 vojnika, transportna kolona (10 vozila) 20 vojnika, odjeljenje za vezu 704 15 vojnika, odjeljenje vojne pošte 704 15 vojnika, muzika 7O4.pd 28 vojnika, Ukupno 4155 vojnika.

U okviru borbene grupe »Zapadna Bosna« pridodavane su ili su je pomagale u različitim vremenskim prilikama još i ove snage:

specijalno 800. puka »Brandenburd« (od 18. do 29. junal' 300 vojnika, četa za vezu 3. bat.~521. puka veze (od 24. juna) 156 vojnika, l.bat.737.pp (od 5. jula) '. 550 vojnika, l.bat.pomoćne policije (dvije čete od 11. do 21. jula) 240 vojnika, 2.bat.pomoćne policije (tri čete od 11. do 21. jula) 360 vojnika, Ukupno 1606 vojnika.

Tako je u borbama na Kozari angažovano oko 11000 oficira, podoficira i vojnika Vermahta (275,203). Sem ovih vojnika Vermahta, borbenoj grupi »Zapadna Bosna« bile su potčinjene od 5. juna 1942. godine u ustaško-domobranske snage u jačini od 17.917 oficira, podoficira i vojni-ka. (Vidi spisak jedinica od 5. juna 1942. godine) (275,203) Na spoljnem obruču i zaprečnim linijama učestvovalo je i oko 2000 četnika Draže Mihajlo-vića. (275,203) Ogromni zbjegovi naroda u Kozari. Iz Potkozarja stanovništvo je ispred neprijatelja pobjeglo u Kozaru. Tako se u Kozari u dolini Mlječanice, Gračanice i Bijelih voda stvorio ogroman zbjeg kakav se ne pamti. Kozara je u svojoj istoriji za vrijeme bosansko-hercegovačkog ustanka 1875-1878. godine imala zbjegove, ali oni nikad nisu bili ovako masovni i organizirani kao ovaj za vrijeme njemačko-ustaške ofanzive u ljeto 1942. godine. (293,120) Ogromne kolone ljudi i stoke hrlile su prema grebenima Kozare. U Kozari se našlo stanovništvo sa terena između Une i Sane, tj. sa onog dijela slobodne teritorije koja je od početka ustanka bila glavni oslonac ustanka na Kozari. Htio ne htio, štab 2. krajiškog NOP odreda i Okružni komitet KPJ za Kozaru morali su prihvatiti tu činjenicu. Stavljeni pred gotov čin, ono što su oni bili dužni i morali da učine bilo je to da uz pomoć pozadinskih kadrova i narodnooslobodilačkih odbora povedu organizaciju zbjega kako bi se život u njemu učinio što snošljivim.

Sa svim zbjegovima rukovodio je Odbor koji je za to osnovan od strane Okružnog komiteta KPJ i Štaba Odreda. U tom odboru su bili: Vaso Butozan, Nikica Pavlić, Božo Cikota, Skender Kulenović, Vinko Vinterhalter, Sida Marijanović, Dževad Midžić, Nikola Mutić. Odbor se starao o organizaciji života u zbjegovima, o smještaju i zajedničkoj ishrani i drugim problemima zbjega. 283,27) Seoski i opštinski narodno.oslobodilački odbori produžili su sa radom kao i ranije u selima i opštinama. Članovi opštinskih narodnih odbora bili su za opštinu Palančište: Boško Simatović, predsjednik, Pero Gajić, Ratko Kantar, Petar Pupovac, Nikola Kovačević, Đoko Bašić, Jovo Banović, Dušan Vučković, Radovan Simatović, Mirko Banović, Ostoja Vujčić, Ostoja Torbica, Luka Medić, Ratko Ignjatović; za opštinu sansku: Rade Kantar, predsjednik, Jovo Đukić, Dušan Marin, Lazo Krneta i Dušan Knežević; za opštinu Omarsku: Branko Obradović; predsjednik, Savo Janjić, Vlado Hajnešević i Rade Prerad; za opštinu Kozarac: Adem Blažević, predsjednik, Munib Aranutović, Juso Farić, Džemal Hadžić, Vasva Zaimović, Himzo Sinanović i Petar Timšin; za opštinu knežičku: Žarko Bućma, Dušan Vućenović, Stanko Tica, Pane Knežević i Milan Kaurin; za opštinu knežopoljsku: Milorad Miljatović, predsjednik, Dragoja Ručnov, Dušan Jajčanin, Mile Marković, Dušan Šević, Sreto Bukva, Marko Stolić i Božo Gajić; za opštinu pounjsku: Mirko Bižić, predsjednik, Stevo Bursać, Miloš Nikoletić, Dušan Bašić, Dušan Arsenić, Petar Miljatović i Rade Kos; za kostajničku: Dušan Stojnić, predsjednik, Mile Karan, Mile Vasić, Ljuban Gačić, Sava Strika, Kosta Serdar, Mikan Stojnić, Ostoja Garača, Janko Kovačević, Ilija Jelisavac, Slavko Reljić, Ostoja Muharem i Stevan Soldat; za opštinu Svodna: Dragan Vujanović, predsjednik, Đuro Jelisavac, Gojko Oljača, Đuro Suzić, Dušan Majkić, Mirko Ivanović; za opštinu Ravnice Relja Goronja, predsjednik, za opštinu Dobrljin: Mirko Bolbašić, predsjednik. . . Zbjegovi su organizirani po opštinama i srezovima. Za zbjeg stanovništva za opštinsko područje sa teritorija sreza Bosanski Novi određena je dolina Mlječanice, od zaseoka Bokani do potoka Grabovac u Kozari. U dolini Mlječanice u rejonu Široka Luka bio je smješten zbog stanovnika sa područja prijedorskog sreza. Zbjeg stanovnika sa dubičkog sreza bio je na prostoriji ušća Gračanice - Pašini Konaci — Paležu u Kozari. Narod s područja Omarske smjestio se na prostoru Tisovače, Kusaća i Bijele vode u Kozari. Tu su izgrađene provizorne kolibe (283,27). Odbor za zbjegove sa narodnooslobodilačkim odborima vrši organizaciju zbjegova. Zbjeg je podijeljen po opštinama na četiri sektora. Sektori su bili označeni na tablama, na drveću prikačenim. Svaka opština je imala obično po osam odbornika i predsjednika, koji na ruci nosi crvenu traku. Na traci je upisan broj sektora. Trebalo je toliki zbjeg disciplinovati i prilagoditi partizanskom ratovanju, sačuvati od panike, zaštititi od vatre neprijateljskih topova i aviona. Eskadrile neprijateljskih aviona iz dana u dan kružile su nad Kozarom, bombardujući ne samo partizanske položaje, nego i zbjegove i bolnice. Avioni su iz dana u dan zasipali bombama svaki djelić zemlje kozarske. Obrušavali su se na goloruko stanovništvo po zbjegovima, mitraljirali i sipali bombe. Tako su napadali avioni nevini živalj i uništavali ga. Pridružila se atriljerij-ska paljba po zbjegovima Kozare. Topovi su sa svih strana ukrštali vatre i raznosili ljudska tijela. Padale su mrtve glave staraca, žena i djece, ubijena grla stoke. Kiše i studen iscrpljivala je staro i nejako. Sve te patnje i stradanja narod je podnosio stojički. Avioni su bacali letke u kojima neprijatelj poziva narod i borce da obustave borbu, da komuniste izruče nastupajućoj njemačko-ustaškoj vojsci. . . Ako to ne učine, biće uništeni, prijetio je neprijatelj. Nasuprot tome, otpor nije slomljen. Nikada Kozarčani nisu silovitije jurišali. Nikada neprijatelj u sudaru s njima nije imao toliko gubitaka. Bore se borci 2. krajiškog NOP odreda. »Samo da naši junaci izdrže, neka se oni sačuvaju, a nama što bude. . .« - hrabro su govorile majke i očevi, sa zebnjom i nadom upirući poglede prema bliskim frontovima. (283,27) Jedan od glavnih zadataka Odbora bio je ishrana naroda, ranjenika i boraca. Radi što boljeg korišćenja stvorenih zaliha namirnica, po zbjegovima su organizovane zajedničke kuhinje, zajednički kazani za narod, ranjenike i borce na položaju. Narod se brine o ishrani boraca i njegovanju ranjenika. Svi su vojska i svi odlučni da brane Kozaru. Narod je donio sa sobom, u zbjegu, nešto živežnih namirnica iz velikih magacina koje je narod za vojsku do pred ofanzivu obilno punio, u Međuvođu, na Mednjaku, Goloj planini, gdje se prenosila hrana. U Podgradcima i na drugim mjestima radi partizanska pekara i partizanska šumska željeznica prenosi hljeb na Kozaru. Kasnije, kad su zalihe hrane izcrpljene, organizovano je dovlačenje namirnica iz neokupiranih rejona dubičkog i gradiškog sreza. (293,119) U organizovanim kozarskim zbjegovima omladina je bila najaktivnija. Pomagala je u obezbjeđenju snabdijevanja hranom naroda vojske i partizanske bolnice na Vitlovskoj (u Kozari). Formirane su omladinske čete za dotur hrane jedinicama i za iznošenje ranjenika sa vatrenih položaja u bolnice i obavljanje kurirske dužnosti. U ovim četama uzelo je učešće podjednako i muška i ženska omladina. Djevojake su spremne da vilama i drugim alatom jurišaju na neprijatelja. U toku ofanzive veliki broj omladinaca i omladinki stupio je u redove partizanskih jedinica koje su branile Kozaru, preuzimajući oružje poginulih i ranjenih partizana, kao i oružje oteto od neprijatelja. Pri opštinskim narodnooslobodilačkim odborima formirane su pozadinske čete, koje su stavljene na raspolaganje vojnim jedinicama radi učešća u akcijama i radi popune gubitaka u ljudstvu. Narod je sa partizanskim jedinicama činio jedinstvenu cjelinu. Ljudstvo iz zbjega u pozadinskim jedinicama učestvuje u jurišima, dobrovoljno popunjava jedinice. Kozara je tih dana bila naoružani narod. Trebalo je brinuti o snabdjevanju bukovačke, stigovačke, jablaničke i bolnice na Vitovskoj kosi i o drugim ranjenicima. Kozarske djevojke formiraju čitave bolničke čete i rade na izvlačenju i previjanju ranjenika. Sanitetsko osoblje na čelu sa doktorom Alfredom Ržhakom organizovalo je privremene bolnice i previjališta pri štabu 2. bataljona na Vitlovskoj i Širokoj luci. Liječenje velikog broja ranjenika i pružanje zdravstvene zaštite narodu u zbjegovima, uslijed nedostataka lijekova i malog broja ljekara, bio je jedan od najtežih i najsloženijih zadataka koji su stajali pred organima narodne vlasti i vojnim štabovima. Pored dr Alfreda Ržhaka, šefa saniteta 2. krajiškog NOP odreda, ljekari Zukanović i Štern dali su izvanredan doprinos rješavanju ovih odgovornih i složenih zadata-ka (293,120) Ljekari Zuković i Stern u posljednjoj fazi ofanzive pali su u ruke neprijatelju i strijeljani u Banjaluci. Vjera u Partiju i ljubav prema partizanima objedinjavalo je jedinstvenu kozarsku pozadinu. Kad je jedna majka, sakrivala dijete pod sobom, bila ranjena od topovske granate i kad je odbornik tjerao u bolnicu da se previje, ona je to uporno odbijala riječima: »Nemojte, djeco da ja trošim medicinu, to treba našim borcima.« (11,263) Ti dani satkani su od besprimjernog žrtvovanja. Svatko je bio svjestan da je i njegovim rukama sudbina svih koji su ustali protiv okupatora. Golobradi mladići, zreli muževi i žene branili su ono najljepše što su nosili u sebi-otadžbinu, slobodu, svoju i naroda Kozare. Jer, partizanska vojska i narod ovdje su uvijek, a posebno sada bili sjedinjeni. Žestina bitke nije jenjavala danima i noćima. U više navrata Kozarčani ne samo da su suzbijali neprijatelja, nego su mu nanijeli velike gubitke. Ono što danju izgube, uveče jurišima vraćaju. Sloboda je branjena bez uzmicanja. Politički život u zbjegovima, iako pod veoma teškim uslovima, razvijao se organizovano. Političko-propagandno odjeljenje Oblasnog komoiteta KPJ za Bosansku krajinu, u kojem su radili Nikica Pavlić, Sida i Skender Kulenović, organizovala je štampanje vijesti, koristeći štampariju smještenu u Vitlovskoj. Okružni komitet KPJ za Kozaru obrazovao je posebne aktive za redovno održavanje konferencija i obavještavanje naroda o situaciji na položajima. Treba naglasiti da je stanovništvo u zbjegovima uprkos danonoćnim prepadima neprijateljske avijacije i artiljerije, za cijelo vrijeme ofanzive ostalo pribrano i da je do kraja izvršavalo sve što se od njega zahtjevalo. Evo šta o zbjegovima kaže i radu u njima preživjeli Lazo Krneta, koji je tada bio član odbora za opštinu sansku, i Boško Simatović, koji je tada bio predsjednik opštine Palančište: »Pored jedinica 2. krajiškog NOP odreda, pred koljačkim nasrtajima neprijatelja, u Kozaru se povukao veći dio naroda sa područja bivših srezova Bos. Dubica, Bos. Novi, Prijedor. Sa narodom u zbjegu nalazili su se sreski i opštinski komiteti Partije i SKOJ-a na čelu sa Okružnim komitetom KPJ i SKOJ-a za Kozaru, kao i opštinskim narodno oslobodilačkim odborima, koji su u novonastaloj situaciji uspješno izvršavali zadatke koji su stajali pred njima: popunjavali su jedinice novim borcima, starali se o ishrani partizana i naroda, prihvatali ranjenike, obavještavali narod o situaciji itd. Radi pomaganja fronta bile su formirane pozadinske čete koje su popunjavale operativne jedinice, a i same su učestvovale u akcijama sa operativnim jedinicama. Bile su formirane i omladinske čete u kojima se nalazila muška i ženska omladina za iznošenje ranjenika, doturanje hrane jedinicama na položaju i dr. Jedinstvo naroda i partizana na Kozari u toku cijele ofanzive bilo je monotono i nepokolebljivo.« »Toplo ljetno vrijeme i uvjerenje da će ofanziva biti kratkotrajna, te da će na obroncima Kozare neprijatelj biti razbijen, još više su išli u prilog rješenju koje je nametnuto formiranjem zbjegova. U pojedinim slučajevima i sami narodnooslobodilački odbori davali su direktivu za privremeno sklanjanje ispred neprijatelja. Bez obzira što je ovu situaciju bilo nemoguće izbjeći, treba istaći da je povlačenje stanovništva u Kozaru znatno otežalo položaj 2. krajiškog NOP odreda i umanjivalo njegovu manevarsku spostobnost. Ćinjenica je da bi odred nalazio lakši izlaz iz kritične situacije da iza sebe nije imao ovako masovne zbjegove, o kojima je morao da vodi računa«. Obrad Stišović, komandant 2. krajiškog NOP odreda napisao je ovo: »Kad smo od strane štabova našeg Prvog i Udarnog bataljona obaviješteni da narod sav bježi prema Kozari, mi srno upozorili drugove iz štabova bataljona kakva opasnost prijeti ako se sav narod povuče u Kozaru i naredili im da narod savjetuju da se sakriva u svoja skloništa, gdje su se i ranije od neprijatelja skrivali, i da tako ostanu u blizini svojih naselja. Tada smo obaviješteni da su pokušaji naroda da se skriva i ostaje na terenu, bili otkriveni od strane neprijatelja i da su svi otkriveni postrijeljani, te da narod, bez obzira na date savjete, bježi sa stokom u pravcu Kozare. . . Odlazak naroda u Kozaru niti je ko naređivao, niti je ko sprečavao. To je došlo prirodno kao rezultat do tada stvorene svijesti naroda i vojske i do tada stvorenog jedinstva fronta i pozadine. Do početka kozarske ofanzive bila je stvorena visoka svijest u uzajamnoj povezanosti i odgovornosti vojske za narod i naroda za vojsku. I kada je poćela ofanziva, to je bio samo produžetak zajednićke borbe naroda i vojske i nastavak borbe i u tim najtežim uslovima kada se ostavlja ognjište i ide da se bori tamo gdje se borba produžiti mogla. Mi smo narodu pritekli u pomoć, organizovali ga u zbjegovima uz pomoć Partije i organa narodne vlasti. Narod je u zbjegu bio smješten po zaseocima i selima gdje im je od NOO-a pružena pomoć u ishrani, pravljenju bajti za smještaj i drugo. Odmah je od strane Okružnog komiteta KPJ za Kozaru i Štaba odreda formirana i posebna grupa koja je bila zadužena za rad s izbjeglicama, kako na pružanju pomoći u ishrani i smještaju, tako i u suzbijanju neprijateljske propagande i formiranju pozadinskih četa koje su opsluživale narod i borce na položajima.« ». . . Ja i sada postavljam pitanje, koja bi vojska silom zadržala svoj narod, koji ga je do tada hranio i branio i u svojim njedrima sakrivao, i mirno gledala kako taj narod neprijatelj zvjerski ubija. Sve su to bile porodice baš tih istih boraca koji su trebali da ih prisiljavaju da ostanu na terenu. Mi smo uz pomoć toga naroda stvorili svoje partizanske jedinice, taj nas je narod skrivao kod svojih kuća u svojim selima, hranio, držao noćne i dnevne straže i obavještavao o svakom neprijateljskom pokretu. Sada, kada mu je zaprijetila smrtna opasnost, mi smo bili dužni da ga branimo i po svaku cijenu spasavamo. Mi smo tako mislili tada, a ja tako mislim i sada, pored svih podataka i analiza koje su do sada učinjene. Zato sam u knjizi »Kozara« i napisao: 'Kada bih i danas trebao da donosim odluku uz sve što sam onda znao i što danas znam, donio bih istu odluku — braniti narod i Kozaru do krajnje vojničke mogućnosti i po svaku cijenu. . .« Kozara je opkoljena sa svih strana i uspostavljen je neprekidni front oko čitave Kozare. Unutar obruča našlo se oko 80 000 civilnog stanovništva, oko 450-500 ranjenika i oko 3500 na-oružanih boraca. (275,235) Poslije potpunog zatvaranja obruča oko Kozare, mi smo glavninu partizanskih snaga koncentrisali na onim sektorima Kozare gdje su se nalazili ranjenici i civilno stanovništvo, sa zadatkom da ih štitimo od neprijateljskog uništenja. (275,236) Odred na Kozari nije branio Kozaru i Potkozarje kao prostor i teritoriju koja je bila slobodna, nego je branio narod u zbjegu, narod iz koga je i Odred formiran, sa svim njegovim materijalnim dobrima, sa potpuno razvijenom mrežom organa narodne vlasti i jednim višemjesečnim organizovanim životom. Tu se nalazilo i oko 500 ranjenih boraca sa Kozare. Prema tome, Odred je branio svoj narod, svoje porodice iz kojih su borci u Odredu, branio je ranjene drugove, braću i komšije i sve što su ti ljudi ostvarili za skoro godinu dana od početka oružanog ustanka. Kada se ima u vidu drastičan odnos okupatora prema narodu i ranjenicima, koji je planirao da uništi i deportuje sve živo sa Kozare i uguši svaki život u ovome ustaničkom kraju, zašto su bili pripremili logore i preuzeli raznovrsne oblike uništavanja ljudi, onda je politički i moralno bilo potpuno opravdano i razumljivo što je Odred činio maksimalan napor da spasi narod, žrtvujući se i ulažući maksimalne napore za njegov spas. Otud je bilo i opravdano primjenjivanje i odsudne odbrane, što je imalo ne samo vojni nego i politički efekat i značaj. Kada se ovo ima u vidu, onda su neprihvaljive bilo kakve teorije i pomisao o tome da se Odred trebao pravovremeno izvući iz okruženja i time ne bi izgubio 1700 boraca. To je Odred mogao postići, i pored nepovoljnog odnosa i vrlo teške situacije, pa makar i sa bataljonima u više pravaca ili sav na jednom izabranom pravcu. Zar je to bilo važnije nego borba za spas svoga naroda? Svaki onaj čovjek iz zbjega bio je i borac, i Odred je u toku ofanzive stalno popunjavan. Svaki drugi odnos prema zbjegu i svome narodu predstavljao bi politički gubitak; i zato je bilo potpuno opravdano što je Odred podijelio sudbinu sa svojim narodom. Takav napor i zajednička borba i sudbina vinula je 2. krajiški (kozarski) NOP odred tako visoko kao ovu planinu, zato je kozarska epopeja nadvisila sve kao ovaj gordi spomenik Kozaračanima,« piše Obrad Stišović, komandant 2. krajiškog NOP odreda. (275,524) Noću, izmedu 24. i 25. juna 1942. godine, težište napada je usmjereno na Asinu stranu, Kovačevića groblje i Kapelu. Razvila se iestoka borba. Sudar 3. i 4. bataljona 1. krajiške brigade sa neprijateljem prerastao je u pravi pakao, u kom se, zbog silne pucnjave, eksplozije bombi i granata, dima i prašine, ništa nije moglo ni čuti ni vidjeti. Bilo je to u pravom smislu bespoštedna borba prsa u prsa, borba u kojoj su najviše radili bajoneti i kundaci. Takvu oštrinu sudara borci 3. i 4. bataljona rijetko su i kasnije doživjeli. Borba je dostigla kulminaciju pred samo svanuće 25. juna, a onda je popustila odbrana njemačkih, ustaških i domobranskih jedinica. One su u panici i prorijeđene počele uzmicati. Bataljoni su pronašli zapljenjeno oružje i ratnu opremu i izvukli ih na polazne položaje. Gubici 3. bataljona i pridodate čete 4. bataljona bili su 10 mrtvih i 24 ranjena borca. Gubici neprijatelja bili su znatno u živoj sili i tehnici. (83,20) Ovi gubici neprijatelja na zapadnoj strani opkoljene Kozare primorali su neprijatelja da angažuje znatne snage da zaustave žestoke nalete pomenutih bataljona. Ovo se dešavalo kad je ofanziva na Kozaru bila u punom jeku i omelo njeno efikasno izvođenje. Ovo dejstvo jedinica 1. krajiške brigade pomoglo je jedinicama 2. krajiškog (kozarskog) NOP odreda da duže odolijevaju najezdi neprijatelja i da mu nanose teške gubitke. (83,20) Prvi bataljon 1. krajiške brigade je pripremljen da prihvata borce i narod i upućuje ih na slobodnu partizansku teritoriju Podgrmeča. (83,21) Prvi bataljon 1. krajiške brigade izvršilo je napad na željezničku stanicu Rudice. Vođene su žestoke borbe u kojim su poginula 4 borca i 4 ranjena. Napadnuto je uporište i u Hazića Kamenu. Ubijeno je 10 neprijateljskih vojnika. Borci 1. bataljona 1. krajiške brigade odbili su nekoliko napada iz Bosanskog Novog, Hazića Kamena i Suhače na slobodnu partizansku teritoriju Podgrmeča. (83,21) 25. juna 1942. godine u Vranovcu je održan sastanak kome je prisustvovao Ivica Marušić Ratko, komandant 1. krajiške brigade; Ilija Materić, politički komesar brigade; Boško Šiljegović, komesar 2. krajiškog NOP odreda i član Okružnog komiteta KPJ za Kozaru; Stevo Rauš, komandant 3. bataljona; Pero Đurić, politički komesar 3. bataljona; Mlađo Marin, zamjenik političkog komesara 4. bataljona. Na sastanku je razmatrana situacija i odlučeno da se izvrši proboj u Koza-ru i da bataljoni ostvare sadejstva sa jedinicama 2. krajiškog NOP odreda da bi zajednički razbili obruč neprijatelja i izašli iz opkoljene Kozare. (83,22) Nije se mogla uspostaviti veza sa štabom 2. krajiškog NOP odreda da bi se neprijatelj zajednički napao. Istog dana vršeno je izviđanje na određenim pravcima za proboj u Kozaru. Treći bataljon 1. krajiške brigade je određen da se probije u Kozaru pravcem Vranovac - Brekinje -Međuvođe - Pogleđevo. Četvrti bataljon 1. krajiške brigade, bez dvije čete, dobio je pravac preko Mrazovca — Kruškovac i Vlaškovca. (Na drugom mjestu piše: Aginci - Maglajci - Pogleđevo) (275,263). Nije bilo predviđeno da štab bataljona kreće sa bataljonima u Kozaru. Zadržao se u Vranovcu sa prištabskim dijelovima i jednom četom 4. bataljona, sa ciljem da vrši prihvat jedinica 2. krajiškog NOP odreda, koji bi se probijali iz Kozare. Nije isključivo da je izbor ovoga napada prema Kozari imao uticaja izvještaj zamjenika komandanta 2. krajiškog odreda od 24. juna 1942. godine Štabu 1. krajiške brigade o borbama na položajima Pogleđevo — Mirkovac, kog je štab Brigade primio neposredno poslije ovih borbi. Vjerovatno je da su vezu sa štabom 1. krajiške brigade uspostavili i prenijeli obavještenja neustrašivi borci kuriri 1. bataljona 2. krajiškog odreda Radovan Sobot i Kamenko Rafaelo. (404,712) Obavještavajući štab 1. krajiške brigade o borbama koje su vođene 24. juna 1942. godine, Josip Mažar Soša, zamjenik komandanta odreda, javljao da se 24. juna borba sa 3. bojnom 4. gorske pukovnije završila povoljno i da je neprijatelj protjeran sve do 1. bojne ustaško-domobranske pukovnije, dodajući: »Kako nismo imali vezu sa vama, to vam poručujemo da tre-ba da uglavimo zajedničku akciju na 1. bojnu koja je zaposjela Latinovića brdo - Međuvođe i Elezovaču. Ako dobijate ovaj list, vi odgovorite i ugovorite sa Žarkom (Žarko Zgonjanin, koman-dant 1. bataljona) kojeg ovlašćujemo da ispred nas to organizuje, jer je bliže vas.« (404,712) Prema tome, Štab odreda je na osnovu ovoga izvještaja imao uvid u raspored neprijateljskih snaga na Pogleđovu, a od komandi 1., 3. i 4. čete 1. bataljona, koje su 25. juna izašle iz obruča i stavile se pod neposrednu komandu štaba Brigade, stekao je širi pregled situacije u Kozari i na položajima: Dolovi - Patrija - Jugovića brdo - Mlječanica - Pogleđevo. Ali, štab 1. krajiške brigade nije imao obavještenja o tome da je neprijatelj poslije 25. juna povratio izgubljene položje i utvrdio ih na liniji: Dolovi - Patrija - Jugovića brdo - Mlječanica -Elezovača. (404,712) Napominjem, pri izboru mjesta za proboj u Kozaru štab Brigade nije raspolagao tačnim podacima o jačini i rasporedu neprijatelja. Na određenom pravcu proboja 3. bataljona, u to vrijeme u selu Grbavcima (k.163) nalazila se komanda mjesta 1. brdske ustaško-domobranske divizije, dobro utvrđena i branjena. Pored prištabskih dijelova i divizijske rezerve u ovome rejonu nalazilo se i oko 200 žandara iz 3. žandarmerijskog puka iz Banjaluke, a na prednjim položajima na liniji sela Elezovače - selo Mlječanica bio je raspoređen ojačani 1. bataljon 1. brdske briga-de. Pored toga, na prednje položaje na ovom pravcu uoći napada stigao je iz Bosanske Dubice 1. bataljon 4. brdskog puka. Ovi položaji na prednjoj liniji bili su takođe dobro utvrđeni sistemom neprekidnih rovova za stojeći stav. Položaji na pravcu 4. bataljona bili su povoljniji za proboj. Na prostoru između sela Grbavca i sela Vlaškovca neprijatelj nije imao snaga raspoređenih po dubini. Oba bataljona je trebalo orijentisati ovim pravcem. Položaje u selu Maglajcima držao je 3. bataljon 1. ustaško-domobranskog puka. Treći i 4. bataljon marširali su određenim pravcima. Uz put su borci nailazili na opustošene domove, neobranu ljetinu. Odnekud su se pojavljivale grupice pljačkaša, štićene od ustaša, odvlačile napuštenu imovinu mještana izbjeglih u Kozaru. Pljačkašima je strogo suđeno. Nedostatak stručnog kadra ometao je razvoj sanitetske stručne službe na Kozari. Na Kozari su 1942. radili sljedeći ljekari: dr Alfred Ržehak, dr Getruda Štern, dr Ishan Zukanović, dr Radonič (zarobljen od Njemaca 27. juna 1942. godine, tokom ofanzive) i medicinari (studenti) Moric Levi i Marijan Kveder. Od bolničarki su bile: Stevka Ristić, Nevenka Milaković, Mileva Obradović, Smilja Šinik, Sena Kovačević, Nada Grgić, Dragica Škorić, Nada O. Stojanović, Božica Babić, Milka Balagon i druge. (257,461) Dr Alfred Ržehak, sanitetski referent Odreda, vešio je kontrolu rada bataljonskih bolnica i četnih ambulanti. On je davao uputstva bolničkom osoblju o načinu liječenja ranjenih i oboljelih. Dr Ržehak je patronažno krstario Kozarom, dr Zukanović i dr Štern stalno su radili u Kozarcu, odnosno Vitlovskoj. Uz bolnicu na Vitlovskoj bila je smještena evakuisana apoteka iz Prijedora, u kojoj je radila Rifka Kabiljo, student farmacije iz Prijedora. 25. juna 1942. godine Štab 2. KNOP odreda je svojom naredbom o organizaciji sanitetske službe u bolnicama i ambulantama 2. KNOP odreda, pobliže utvrdio organizaciju sanitetske službe, dužnosti i obaveze, kako medicinskog tako i pomoćnog osoblja. (275,461) Sve partizanske bolnice i ambulante na području Kozare su, pored liječenja ranjenih boraca, pružale medicinsku pomoć stanovništvu Kozare. Poslije razbijanja 3. bojne 4. gorskog zdruga vođene su vrlo žestoke borbe u pozadini neprijatelja sa dijelovima 1. gorske divizije kod Dolova i Jugovićeva brda. U borbi prsa u prsa položaji su u toku jednog dana prelazili po nekoliko puta iz ruku u ruke. U žestokim danonoćnim borbama koje su vođene na ovim položajima sve do 25. juna 1942. godine zaustavaljeno je napredovanje 1. gorske divizije, a njeno lijevo krilo je potisnuto na liniju sela Uremovci - selo Grbavci. Samo 1. i 2. hrvatska brigada (1. i 2. gorski zdrug) izgubile su u vremenu od 18. do 25. juna 1942. godine 235 mrtvih, 182 ranjena, 521 nestalih, 108 konja, 53 laka i 15 teških mitraljeza, 15 minobacača i brdskih topova. (11,210 i 164,54) Neprijatelj je bio odredio zloglasni logor u Jasenovcu za sve nedužno stanovništvo koje se zateklo u obruču na Kozari. To se vidi iz akta broj 646, od 26. juna 1942, koji je zapovjednik 3. gorskog zdruga dostavio potčinjenim jedinicama: »Sve osobe, koje iz opkoljenog područja oko Kozare i Prosare pokušaju van vlastite linije prijeći, imaju se uhvatiti i poslije preslušavanja preko mjesta za prikupljanje zarobljenika u koncentracioni logor St. Gradišku odnosno Jasenovac uputiti (sprovesti). Tako osobe, koje dolaze iz Kozare, propusti ili nakon zarobljavanja osloboditi, biće radi neposlušnosti stavljeni pred ratni sud. Sve jedinice imaju se podučiti. Dostavljam prednji nalog i nalažem da se po istom striktno postupa. Svako ko ne bude po ovom postupao bit će bez ikakvih obzira stavljan pred ratni sud. Jedinice ovoga zdruga upućivat će ovakve zarobljenike oružničkom satu u Prpošima, a.ovaj će ih sprovoditi dalje kamo treba.

Rubičić v.p.«( 11,19)

Zapovjednik pukovnik

26. juna 1942. godine neprijatelj je pokušao prodor na liniji Krnjin - Kukići - Kapetanov točak. Ove položaje je držala 1. četa 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. Nakon žestoke sedmo-časovne borbe neprijatelj je bio prisiljen na povlečenje uz 49 mrtvih I više ranjenih. (404,704) Od 20. do 26. juna 1942. godine dijelovi 4. bataljona, pomognuti 4. četom 3. bataljona 2. kraji-škog odreda, odbili su više uzastopnih napada jedinica 3. ustaškodomobranske brigade na položajima Krnjih - Drenovača. U borbama koje su vođene 21, 23. i 24. juna 1942. godine ubijeno je oko 75 neprijateljskih vojnika. (293,108) U ovom vremenu 1. četa 3. bataljona izvršila je diverzionu akciju na rijeci Savi u rejonu sela Bistrica. Tom prilikom jedan vod ove čete uspio je da forsira Savu i dospije do željezničke stanice Okučani, kojom prilikom je pretrpio osjetne gubitke. Bila je to smjela diverzantska akcija, u kojoj je grupa od 19 partizana uspjela da probije blokadu na Savi i izvršili napad na oklopni voz kod Okučana. U neravnoj borbi sa monitorima na rijeci, sa oklopnim vozom na pruzi kod Okučana i jedinica 18. ustaškog bataljona na lijevoj obali Save, poginulo je 16 boraca ove udarne grupe na čelu sa vodnikom Ostojom Matijašem, zvanim Sabotaža. (293,109) Problem popune ljudstva uslijed gubitaka nije se postavljao, iako su se snage Odreda postepeno topile i iscrpljavale u svakom pogledu. Na svakog poginulog ili ranjenog borca stupali su novi iz rezervnih četa, koje su se naoružane nalazile neposredno iza borbenih položaja četa u prvoj liniji. Ove čete su i bez oružja učestvovale u svim borbama koje je vodio 2. krajiški odred od početka ofanzive. Oružjem koje je bilo oteto od neprijatelja odmah su naoružavani mnogi borci za popunu gubitaka već postojećim jedinica i za formiranje novih četa. Tako je, na primjer, 2. bataljon u vremenu od 20. juna 1942. godine formirao još dvije čete sa komandirima Perom Alavukom i Perom Milankovićem na čelu. Prvi Bataljon, i pored četa koje su mu ostale van obruča, popunom iz rezervnih četa i zarobljenim oružjem ne samo da je redovno popunjavao gubitke već je brojno stanje Bataljona iz dana u dan raslo. Isti slučaj je bio i sa ostalim bataljonima. (293,116) Kod neprijatelja je situacija bila neuporedivo povoljnija. I pored nekoliko uzastopnih poraza i velikih gubitaka, dovlačenjem novih snaga on je uspio da se stabilizuje na sjeverozapadnoj zaprečnoj liniji i da je dobro utvrdi. Dana 26. juna 1942. godine u Dubicu počinju da pristižu svježe njemačke snage 704. divizije, dovedene iz Srbije, što je i bilo odlučujuća prekretnica u korist neprijatelja. Nasuprot tome jedinice Odreda su se borile bez smjene, danonoćno. Padali su mnogi drugovi rukovodioci i iskusni borci. Broj ranjenika neprestano je rastao. Ali, u štabu 2. krajiškog NOP odreda nisu uočili elemente koji su ukazivali da se bliži prekretriica u korist neprijatelja, niti su pokušali iskoristiti posljednju mogućnost da Odred, poslije uspješne aktivne odbrane, preduzme ono što bi jedino moglo biti pravi izlaz: organizaciju izvođenja proboja iz neprijateljskog obruča. Štab je i dalje dejstvovao razdvojeno. To pokazuje da u njemu nije došlo do cjelovitog razmatranja situacije ni poslije toliko dana upornih i danonoćnih borbi, što je u svakom slučaju zahtijevalo svestranu analizu. Noću izmedu 26. i 27. juna 1942. godine jedinice 1. krajiškog NOP odreda i dijelovi 1. krajiške brigade napali su Sanski Most, u cilju vezivanja snaga 3. gorskog zdruga da se olakša opkoljenoj Kozari. Sanski Most je bio zloglasno ustaško gnijezdo i klaonica nevinih žena i djece. (11,219) Neprijatelj je bio iznenađen tako da se relativno lako i brzo ovladalo centrom grada. Pred zoru su pristigla pojačanja neprijatelju iz sela Sasina i Bronzanog Majdana. Pored ustaša i četnika, nalazila se i dobrovoljačka četa iz Sasine, kao i jedna bojna i 9. satnija 10. pukovnije sa vodom haubica. 27. jula oko 9 sati napad je bio obustavljen. Partizani su se povukli zapadno od grada. Neprijateljski gubici u ovim borbama bili su: 17 mrtvih, 53 ranjena i 9 zarobljenih vojnika.

1. krajiški odred je poslije zauzimanja Bosanske Krupe, usmjerio dejstva desnom obalom Une prema Bosanskom Novom, zauzeo sela Rudice i nastavio nadiranje prema Čađavici. Štab 1. domobranskog zbora zatražio je od ministarstva domobranastva pojačanja, pošto nije bio u stanju da spriječi nadiranje jedinica 1. krajiškog odreda niti da pritekne u pomoć odbrani Bosanskog Novog. Zbog ovakve situacije ministarstvo je naredilo zaprečnom zboru iz Siska da odmah preduzme energične mjere radi odbrane Bosanskog Novog. Jedinice 1. krajiškog odreda bile su naročito aktivne na pruzi Bosanski Novi - Bihać. Napale su do željezničke stanice (Rudice, Blatnu i Otoku) i rušile prugu na toj relaciji. U ovim akcijama uzeli su učešća i banijski partizani koji su po direktivi Glavnog štaba Hrvatske dejstvovali na lijevoj obali Une od Dvora do Bosanske Krupe. Ove akcije 1. krajiškog odreda, 1. krajiške brigade i hrvatskih partizana, preduzete sa ciljem da se pomogne snagama 2. krajiškog odreda u Kozari, nisu mogle bitno da utiču na tok ofanzive. Neprijatelj je bio riješen da do kraja sprovede svoj plan o uništavanju Kozare i u tu svrhu angažovao je sve nove i nove jedinice, ne osvrćući se na izložena ofanzivna dejstva partizanskih snaga van terena Kozare. Zbog toga poseban značaj imala su dejstva bataljona 1. krajiške brigade neposredno na neprijateljske snage koje su držale položaje oko Kozare s ciljem da se povežu s jedinicama 2. krajiškog odreda. Od 24. do 27. juna 1942. godine 2. krajiški NOP odred svojim snažnim protivnapadom i napadom doveo je neprijatelja u vrlo kritičnu situaciju na području Kozare. Neprijatelj je bio prisiljen da se brani i dovlači pojačanja prebacivanjem na Kozaru glavnih snaga njemačkih posadnih divizija iz Srbije, folksdojčera iz Slovenije i ustaško-domobranskih snaga iz rejona Petrinje i Siska. Nijemci su bili planirali da završe ofanzivu za 8 - 10 dana. Ali, snage 2. krajiškog NOP odre-da i 1. krajiške NOU brigade, vodeći dugotrajnu iscrpljujuću borbu protiv koncentrisanih glav-nih snaga Nijemaca, ustaša, domobrana i folksdojčera, i nanoseći ozbiljne gubitke glavnim snagama neprijatelja, doprinijeli suda su neprijateljske snage znatno oslabile na teritoriji NDH i Sr-bije. To je uslovilo brži razvoj NOP-a u Jugoslaviji. Danju 27. juna 1942. godine 2. četa 3. bataljona 1. krajiške brigade sa komandirom Mikanom Marijanovićem, koji su obezbjeđivali čelo bataljona da lakše priđe Kozari, sačekali su motorizovanu kolonu iz Bosanske Dubice, kod Kruškovca. Mikan je opalio u vojnike, braća Sadžaci, Vaso, Cvijo i Miloš, skočili su iz zaklona prema kamionima. Pristigli su i ostali borci. Benzinom iz rezervoara zapalili su 3 kamiona. Ubijeno je 16 neprijateljskih vojnika, zarobljena su 4 oficira, nekoliko vojnika, 40 civila. Zarobljen je i ljekar Radonjić, koji je izrazio želju da ostane u redovima 1. krajiške brigade i da liječi borce. Ostao je i liječio borce. Zaplijenjeno je 10 pušaka, 1 puškomitraljez, 4 pištolja i oko 9000 metaka. (83,24) (275,264). Noću između 27. i 28. juna 1942. godine 3. i 4. bataljon 1. krajiške brigade jednovremeno je izvršilo napad u dva pravca. Treći bataljon je pokušao da se probije na pravcu Grbavcu - Pogleđevo. Na tom pravcu (Me-đeđe - Pogleđeva) bili su dijelovi 1. brdske ustaško-domobranske divizije, čije je komandno mjesto dobro utvrđeno i branjeno tenkovskim jedinicama koje su se nalazile na tom pravcu u selu Grbavcima (k.163). Borci 3. bataljona 1. krajiške brigade dočekani su ubitačnom vatrom kod Međuvođe i naprijed nisu mogli. Osula je kiša kuršuma, uslijedio je protivnapad neprijatelja. Vodila se žestoka borba, vršeni su juriši. Sa komandantom i političkim komesarom bio je i Boško Šiljegović. Zaključili su da se izvuku iz ubitačne vatre, te da sačekivaju i uništavaju vozila koja su prenosila ratnu opremu i municiju. (83,22) Tako je, poslije žestoke borbe i znatnih gubitaka, bataljon bio prisiljen da se povuče u pravcu sela Brekinje i sela Dvorište. Neprijatelj je pretrpio velike gubitke. Iz izvještaja kotarske oblasti u Bosanskoj Dubici vidi se da je samo 6. četa 3. bataljona 4. brdske brigade imala ovom prilikom 30 mrtvih i ranjenih. (275,264) U prijepodnevnim časovima 28. juna 1942. godine neprijateljska konjiva napala je borce 2. čete 3. bataljona 1. krajiške brigade. Borci su otvorili vatru a neprijateljska konjica je odstupila. Tada je konjica preko Verije i Mrazovca borcima 2. čete došla iza leđa. Borci su suzbili napad, trkom pregazili Mlječanicu i izbjegli opkoljavanje. Neprijatelj je uspostavio vezu na drumu za Kozaru. (83,24) Politički rad u partizanskoj vojsci i u narodu odvijao se i u toku same ofanzive. Na kosi Vitlovskoj radila je štamparija, koja je izvučena iz Prijedora. U njoj su štampane radio-vijesti, leci i »Krajiške partizanske novine«. 28.juna 1942. godine general Štal obilazi položaje na Kozari i obavještava generala Badera telegramom sljedeće: »Neprijatelj pojačava svoje vješto postavljene položaje na Kozari. Prema onom što se moglo do sada utvrditi,~on se odlučio na borbu do kraja. . .« 28. juna 1942. godine njemački generali konstatuju da partizani pojačavaju svoje vješto postavljene položaje na Kozari iz čega se može zaključiti da su se odlučili na borbu do kraja. Na osnovu takve procjene napravili su sljedeći operacijski plan za uništenje partizanskih snaga na Kozari: ». . . 2. Borbena grupa 'Zapadna Bosna' napada, radi uništenja neprijatelja i čišćenje opkoljenog područja, najprije na Kozaru, istovremeno sa grupom 'Borovski' sa zapada, ojačanim 3. gorskim zdrugom s jugoistoka i dostiže kao lijevi odsijek: sa zapada, opštu liniju Mrakovica - dolina Moštanice do željezničke pruge, 6 km jugo-istočno od Bosanske Dubice; s jugoistoka , greben koji se proteže južno od Kozare preko Krnjjna - Lisine - M. Visa od Mrakovice. 3. Zamisao vođenja borbe. a) Grupa »Borovski«: Prodor osobito jakih i dobro opremljenih jurišnih odreda duž grebena s obje strane doline Mlječanice, kao i napad grupe »Fon Wedel« sa zaprečne linije u sjeveroistočnom pravcu na Mrakovicu; Iza ovih udarnih klinova, napad dotadašnje zaprečne linije u širokom povezanonj frontu radi čišćenja zemljišta u međuprostoru; Angažovenje artiljerije tako da se koncentrična vrata otvara ispod udarnih klinova, a isključu napadi sa boka; Radi zaštite od prepada sa zapada treba zapadno od puta Prijedor - Dubica ostaviti jača osiguranja, koja će živom patrolnom aktivnošću obezbijediti od neprijatelja poleđinu trupa koje napadaju i put Prijedor - Dubica. b) Ojačani 3. gorski zdrug: Težište: uništenje neprijateljskih položaja prodorom duž grebena od Krnjina ka zapadu. Istovremeno vezivanje neprijatelja frontalnim gonjenjem od strane jurišnih grupa sa zaprečne linije. Prema tempu nepredovanja prodora duž linije visova, smjesta pomjeriti zaprečnu liniju na greben. Pri tom temeljito pročistiti zemljište između stare i nove zaprečne linije. Radi uništenja, angažovanje osobito dobro opremljenih jurišnih grupa, među njima inžinjeraca (bacaći plamena) i artiljerijskih osmatrača. Ovdje takođe treba ućešće mase artiljerije sa podrškom avijacije. . .« Za obezbjeđenje Prijedora i Ljubije formirana je Grupa za obezbjeđenje Prijedora ili »Putlic«, sastava: 2. bat. 721. pp (bez 10. čete), 924. Landesšicen bataljon, 4. bat. 670. art. div., štab i 3. četa 1. tenk. bat. 202. okl. puka, štab i 2. i 6. četa građevinskog Landesšicen bataljona i domobranski 1. bataljon 10. pp, jurišna četa Ljubija i ustaško-regrutna ćeta Ljubija. Ovom grupom je komandovao komandant 3. bataljona 721. pp 714. pd major Zigfrid Putlic. Prema stanju od 28. juna 1942. godine, ukupno brojno stanje ljudstva u ovim ustaško-domobranskim jedinicama koje su bile potčinjene njemačkoj borbenoj grupi »Zapadna Bosna« bilo je 436 oficira i 17.481 podoficira i vojnika. (275,213) Borci 2. čete 4. bataljona 1. krajiške brigade, s komandantom Petrom Mećavom i zamjenikom poliličkog komesara Borkom Arsenićem, uspješno su prešli drum u rejonu sela Aginci i bez borbe su prešli prvu i drugu linju napuštenih rovova i u svanuće 28. juna 1942. godine stigli u Vranovac, na odsjeku položaja 11. ćete 3. bataljona 1. ustaško domobranskog puka. Neprijatelj je bio potpuno iznenađen. Borci 1. čete, nastupajući na desnom krilu borbenog rasporeda bataljona, dočekani su žestokom vatrom iz druge linije neprijateljskih rovova i izgubili vezu sa štabom bataljona i 2. četom. Pridružili su se 3. četi s kojom je bio Dragutin Stanić, zamjenik komandanta bataljona. Odlučeno je da štab Brigade ne ide u Kozaru i da pripremi prihvatanje boraca 2. krajiškog (kozarskog) odreda, žena i djece ako izađu iz obruča. Treća četa je zadržana da vrši obezbjeđenje. Druga četa u Vlaškovcu se našla na rovovima neprijatelja i čeljustima neprijateljskog borbenog rasporeda. Borci su shvatili ozbiljnost situacije i na čelu sa Petrom Mećavom i Borkom Arsenićem trčeći se spustili na neprijateljske rovove. Municija je neštedimice praštala, a udarci kundaka i bajoneti činili su svoje. Uslijedila je bacačka i artiljerijska vatra. Neprijateljskim vojnicima pritekla je pomoć. Bez obzira na pomoć poraz neprijatelja na Vlaškovačkoj kosi nije spriječen i četa boraca 4. bataljona je produžila prema Kozari. Borci su trčali da se što prije domognu pošumljenih padina Kozare. Kod Banjčevog gaja dočekani su puškomitraljeskom i puščanom paljbom. Bilo je i ranjenih. Mećava i Arsenić su vidjeli da je to zabuna i da to na njih otvaraju vatru borci 2. krajiškog (kozarskog) NOP odreda, nikoga ne puštajući da priviri u Ko-zaru. Počelo je dozivanje. Nešto kasnije borci Kozare su se uvjerili da im dolaze drugovi iz 1. krajiške brigade, ushićeni su izletjeli iz rovova i zaklona da im požele dobrodošlicu. (275,264) Ćeta se malo odmorila, nahranila i otišla na položaj Đenadine ćete. Sada su se našli na položaju mnogi rođaci, prijatelji i poznanici iz prvih dana borbe u Kozari. Poslije je ova četa krenula na Pogleđevo. Tu su bili Josip Mažar Šoša, zamjenik komandanta odreda, Ratko Vujović Čoče i Miloš Šiljegović. Šoša je obavijestio Obrada Stiševića, komandanta Odreda, o dolasku dijela ovog bataljona. Stišević je tražio da komandant bataljona Mećava dođe u štab Odreda i da ga obavijesti o situaciji Prve brigade i mogućnostima uspostavljanja veze sa Operativnim štabom za Bosansku krajinu. Trebalo je stvoriti plan za proboj iz obruča i četa Četvrtog bataljona smjelo će jurišati na neprijatelja (83,23) Ova smjela akcija i uspješan proboj dijelova 4. bataljona izvan obruča kroz obruč u Kozaru izazvali su oduševljenje kod boraca 2. krajiškog NOP odreda i naroda u zbjegovima. Slučaj je sa vojničke tačke gledišta veoma interesantan, jer predstavlja rijedak primjer nasilnog ulaska u obruč s ciljem da se pomogne jedinicama u okružnju. Borbe od 18. do 28. juna. Izbivši na liniju Prijedor - Bosanska Dubica neprijatelj je sveo operativni prostor jedinica 2. krajiškog NOP odreda na uže područje planine Kozare i otežao njihov manevar na jug ka snagama 1. krajiškog odreda i njegovoj slobodnoj teritoriji pod Grmečom. Tako su počele borbe za ogranke Kozare, koje su primile izuzetnu žestinu. Snage 2. kraji-škog NOP odreda, osjetivši se stiješnjene na uskom području, skrativši svoj front, učiniće sve da spriječe stezanje obruča i osujete neprijateljske planove. Položaj na Bjelajcima pružali su neprijatelju idealne uslove za odbranu. Protezali su se duž bjelajčke kose, otkriveni prema Kozari i dobro utvrđeni za stojeći stav, sa žičanim preprekama ispred prednjeg kraja. Stigavši na ove položaje, od 18. juna do 28. juna, neprijatelj je imao dovoljno vremena da ih utvrdi po savremenom sistemu odbrane. Uz to su ovi položaji najbliži jakom neprijateljskom garnizonu u Bosanskoj Dubici (6-7 km) u koju su pristizale svježe njemačke jedinice. Odatle je bilo moguće intervenisati ubacivanjem jakih rezervi. Iako se znalo da je neprijatelj dobro utvrđen, napad je izveden bez dovoljno priprema i konsultovanja sa komandirima ćeta, koji su najbolje poznavali situaciju kod neprijatelja. Upravo, privremeni Operativni štab je donio odluku za napad na te položaje 2. i 3. bataljona 1. ustaško-domobranskog puka u selu Bjelajci. Napad je izvršen noću izmedu 28. i 29. juna 1942. godine. Izveli su ga 2. bataljon i ojaćani vod 3. bataljona, doveden sa položaja od Gradiške, kojim je komandovao Mirko Šiljak. Dok su čete 2. bataljona poslije silovitog juriša bile već mjestimično upale u rovove, neprijatelj je uvođenjem rezervi uspio da ih u svanuće potisne i da im na brisanom prostoru nanese velike gubitke. Na neprijateljskim rovovima i žicama palo je oko 80 najboljih i najiskusnijih boraca 2. bataljona. Samo iz 2. čete Vase Tomaša poginulo je 35 boraca, od kojih 9 puškomitraljezaca. Poginuo je i politički komesar ove čete Mirko Arsenić. Velike gubitke pretrpjela je i 4. četa ovog bataljona. Teško su ranjeni komandir čete Vlado Pekić i politički ko-mesar Adem Kalabić. Ništa bolje nije prošla ni 1. četa Srete Đenadije. Iz ove čete poginuli su: Mile Biga, vodnik voda; Sreto Kos, desetar; Pilip Balaban, desetar; Rade Vujanović, nišandžija na teškom mitraljezu; Ljuban Burezar i mnogi drugi. Izbacivanjem iz stroja velikog broja preka-ljenih boraca i rukovodilaca, 2. bataljona je bio u znatnoj mjeri osakaćen. (293,117)_ Napad na Bjelajce bio je prvi ozbiljni neuspjeh jedinica 2. krajiškog NOP odreda od početka ofanzive. Dan ranije prvi neuspjeh doživjele su i čete 1. bataljona u napadu na položaje 2. brdske brigade Patriji. Tom prilikom je i ovaj bataljon pretrpio znatne gubitke. (293,118) Pokretima južne zaprečne grupe od 26. do 29. juna 1942. godine definitivno je uspostavlje-na južna zaprečna linija, koja se protezala: Hnijom Gornja Puharska - selo Grozdanići - k.268 -Drenovača - kosa (k.624) - Kalajdžija - selo Miljevići - Trnovačka (k.647) - Krnjin (k.841) - Javorac (k.546) - potok Lubina (k.267). Na njoj su se navedene neprijateljske jedinice zadržale do 5. jula 1942. godine, tj. do polaska u pretres Kozare. Primivši telegram, general Bader je odmah sutradan odletio avionom za Bosansku Dubicu i istovremeno pozvao Antu Pavelića i Slavka Kvaternika. U Bosanskoj Dubici su general Bader, poglavar Nezavisne Države Hrvatske Pavelić, ministar domobranske vojske NDH Slavko Kvaternik i komandant borbene grupe »Zapadna Bosna « general Štal razmotrili situaciju i utvrdili daljnje zadatke trupa u ofanzivi na Kozaru. 29.juna 1942. godine istovremeno je i u njemačkoj komandi za jugoistok održano savjetovanje na kome je na osnovu izvještaja generala Badera o prodoru grupa proleterskih brigada u zapadnu Bosnu zaključeno sledeće: ». . . Situacija u zapadnoj Bosni svakako pokazuje da se sada akcija na Kozari mora što je moguće prije da privede kraju kako bi se ponovo oslobodile snage radi sprečavanja prodora ustanika u području koja su posjele njemačke trupe. . .« (275,154) Sprovodeći te stavove general Štal se obratio svojim trupama i pored ostalog istakao: »Borba koja se ovdje mora da istjera do kraja protiv istog neprijatelja kao u Rusiji, isto je tako važna kao angažovanje na drugim frontovima, iako je vodimo u tišini i bez spominjanja u vojnom izvještaju, na radiju i u štampi, jer mi znamo da se borimo za isti veliki cilj, za konačnu pobjedu!« (275,154) 29. juna 1942. godine oko 6 časova dijelovi 2. bataljona 2. krajiškog NOP odreda izvršili su prepad u neposrednoj blizini Bosanske Dubice na jednu motorizovanu jedinicu koju je neprijatelj uputio da opravlja put. Ubijeno je 9, ranjeno 10, a zarobljeno 30 neprijateljskih vojnika i 2 oficira. Uništena su 3 kamiona. (11,221) Prema zapovijesti pov. br. 690 od 29. juna 1942. godine napad neprijatelja je izvršen u tri kolone, i to: desna (ustaška bojna ojačana 1. satnijom 1. bojne 3. gorske pukovnije, bacačem plamena, topovskom gatnijom 4. gor. pukovnije i 1. bitnicom 4. gorskog zdruga) preduzela je napad iz rejona sela Ivanjska u pravcu Krnjina (tt 841); srednja (1. i 3. bojna, bez po 1. satnije, 3. gorske pukovnije, topovska satnija, bez 2 topa, dva bacača plamena i bitnica »Kelen«) napadala je od sela Bistrice ka Javorniku (k.887), a lijeva kolona (4. bojna 3. gorskog zdruga, bacač plamena, vod topova 37 mm i bitnica »Veselj«) iz rejona sela Gornji Jakupovići prema Goloj planini (tt 874). Dijelovi 4. bataljona 2. krajiškog NOP odreda, koji su se nalazili prema jedinicama 3. gorskog zdruga, pružili su tako odlučan otpor da neprijatelju nije pošlo za rukom da izvrši postavljeni zadatak. (11,225) Krnjin (k. 841) se nalazi sjeverozapadno 1,6 km od zaseoka Rasmani (selo Šimići), sjeverno od sela Ivanjske. Taj dio branila je 3. satnija ustaša. Noću između 29. i 30. juna 1942. godine dijelovi 4. bataljona i 4. čete 3. bataljona 2. krajiškog NOP odreda izvršili su juriš na 3. satnije ustaša na visinu Krnjin i zauzele ga. Neprijatelj je pretrpio velike gubitke. Zaplijenjen je protivtenkovski top 37 mm1 sa 120 granata, 4 puškomitraljeza, 20 pušaka i 1 mali minobacač. (275,242) Ovaj protivtenkovski top prevučen je prilikom proboja partizana iz obruča u Kozari preko ceste Prijedor-Dubica i štitio je cestu od nadiranja neprijateljskih tenkova od pravca Prijedora sve do blizu 9 sati na dan proboja partizana. Kad je istrošena municija, top je upućen dalje prema Karanu, gdje se nalazio štab i dijelovi 1, krajiške brigade, a kasnije je prebačen u Podgrmeč i ušao u sastav 2. krajiške brigade. (275,243) 30. juna 1942. godine od zarobljenih neprijateljskih vojnika na brdu Krnjinu doznalo se da se neprijatelj priprema za konačni obračun sa partizanima i potpuni pretres Kozare i da su oni takav zadatak i dobili. Sutradan neprijatelj je napao jačim snagama i ponovo zauzeo Krnjin. 30. juna 1942. godine po treći put je ponovljen napad na neprijateljsko uporište Kapela, Asina Strana i Ravni gaj. Napad je izvršio 3. bataljon 1. i 3. četa 4. bataljona 1. krajiške brigade i 5. četa 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda. Vodila se žestoka borba. Neprijatelj je istjeran iz rovova. Poginulo je 20 neprijateljskih vojnika i više ranjeno. Poginula su 4 a ranjeno 8 partizana. Ovi napadi imali su cilj da olakšaju dejstva snaga u okruženju. Kod jedinica Odreda osjećao se zamor. Povećao se broj ranjenika. Naroda u zbjegovima bilo je svakim danom sve više. Počela se osjećati nestašica u životnim i borbenim potrebama. Ishrana naroda u zbjegovima bila je poseban i vrlo težak problem. Za ishranu su stajali na raspolaganju jedino magacini koji su bili u šumi. Ono što je narod, bježeći ispred neprijatelja, us-pio da ponese od kuće, bilo je na izmaku. U ovoj veoma ozbiljnoj situaciji štab 2. krajiškog NOP odreda nije više živio u iluzijama da će odsudnom odbranom slomiti napad neprijatelja i osujetiti mu namjere. On je počeo da uviđa da se rješenje ove teške situacije može postići jedino probojem iz okruženja. U svom izvještaju od 30. juna 1942. godine Operativnom štabu za Bosansku krajinu, on konstatuje i sljedeće: »Iz zarobljene arhive vidi se da neprijatelj ne namjerava ovaj teren da napusti, makar je do sada pretrpio velike gubitke u ljudstvu i materijalu. Uslovi za proboj bili su sada znatno teži nego ranije.« (11,227) »Svakom komandantu odreda bilo bi teško izdati naredbu da se vojska izvuče iz obruča, a da se narod ostavi na milost neprijatelju. Duboko sam uvjeren da je kojim slučajem takva naredba izdata, da Kozara ne bi bila ono što jeste i da ne bi postala legenda. Bilo bi pogrešno i politićki neispravno da je narod ostavljen na cjedilu od svoje vojske i prepušten neprijatelju da ga masakrira i uništava. Narod Kozare bio je svjedok natćovječanskih napora partizana u cilju odbrane svoje pozadine, svoga naroda. Masovni heroizam naroda, golemo požrtvovanje, zadivljujuća snaga nesalomljivog otpora tuđinu i tuđinskim fašističkim slugama«, piše Obrad Stišović, komandant 2. krajiškog NOP odreda. »Bilo je opravdano što se Odred odlučno borio za odbranu ranjenika i naroda u zbjegu, pa i onda kada je morao prihvatiti frontalni način borbe. Da tako nije postupio, već da je zbjeg i ranjenike ostavio i probio se kroz obruć neprijatelja, što je kao relativno jaka i dobro naoružana borbena jedinica mogao uspješno učiniti u svako vrijeme, onda bi to bitno bilo naš veliki vojni, a naročito politički poraz, i Kozara ne bi bila ono što je postala zahvaljujući upravo toj bici, piše.Mladen-Mlađo Marin. (275,521) Krajem juna 1942. godine otpočelo je masovno pokretanje stanovništva iz potkozarskih sela gotovo istovremeno sa dubičkog i gradiškog terena. Sakupljanje stanovništva vršile su neprijateljske borbene jedinice razvijene u streljačke strojeve i pretresom podizale sve sa mjesta gdje se ko zatekao. Oni koji su se usprotivili takvom postupku streljani su na licu mjesta, Kuće su spaljene označavajući liniju dokle je izvršen pretres. Na dubičkom i gradiškom srezu zapaljeno je preko 2000 kuća. Sela su ostajala pusta i u njima sve je postalo plijen neprijatelja koji nema milosti. (275,273) Krajem juna 1942. godine počelo je povlačenje italijanskih okupatorskih snaga iz treće okupacione zone. Partizanske snage u bosanskoj krajini stalno su brojčano rasle. Navedena dva momenta su bila značajna i presudna za ubrzanje završetka započete operacije »Zapadna Bosna«. Njemački komandanti u ta dva događaja vide opasnost za uspjeh operacije na Kozari. Kapetan Ernest Vishaupt piše: ».. .Stalnim prilivom iz evakuisane italijanske okupacione zone formirale su se jače grupe partizana na neprohodnoj planini Grmeč, koje su, ponovo ojačane, napadale slabe ustaško-domobranske garnizone u oblastima koje su napustile italijanske trupe i nadirale preko demarkacione linije između Ljubije i Suhače do Sane i u rejon južno i jugozapadno od Bosanskog Novog. Zapadno od Bosanskog Novog i u najjužnijem kraju velike i teško pristupačne planine Šumarice takođe su se prikupljale nove grupe partizana, pogotovo što ustaško-domobranske jedinice nisu temeljito izvršile čišćenje te planine i rejona između Sane i Une do linije Prijedor-Bosanska Dubica. Pošto je borbena grupa »Zapadna Bosna« krenula u napad na Kozaru sa slabo osiguranim zapadnim krilom, moralo se pri takvorn razvoju situacije računati sa time da će za vrijeme operacija neprijatelj nadirati sa Šumarice u pozadinu zapadnog fronta, kao i sa juga protiv osiguranja na liniji zaprečavanja Sanski Most-Ljubija-Prijedor. Pokazalo se, dakle, daje bio ozbiljno ugrožen front okruženja oko planine Kozare. Ta situacija je nametala potrebu da se preformira borbena grupa 'Zapadna Bosna', tim prije što napad nije više bio izvodljiv sa novoformiranim domobranskim brd. điv. . ..« Zbog svega toga odlučeno je da se borbenoj grupi »Zapadna Bosna« dovedu njemačka pojačanja iz Srbije u navedenoj jačini. Do njihovog dolaska 26. juna u Dubicu trebalo je držati i ojaćavati front okruženja oko Kozare, a tek tada nastaviti napad prema toj šumovitoj planini. /. jula 1942. godine u 00,00 časova dovedena borbena grupa »Borovski« preuzela je komandu nad zapadnim odsjekom obuhvatnog fronta. Zaprečni front na liniji Prijedor-Dubica je dobio potreban oslonac i čvrstinu, čime su stvoreni uslovi da se pristupi izvođenju glavnog napada i okončanju ove operacije, jedne od najvećih koju su njemačke trupe u Jugoslaviji izvodile u ovoj ratnoj godini. 1. jula 1942. godine otpočelo je neprijateljsko nadiraje na partizanske položaje od pravca Kozarca cestom prema Mrakovici. Neprijatelj je žestoko tukao partizanske otporne tačke na Kozarskom kamenu i druge položaje koje su držale snage Udarnog bataljona 2. KNOP odreda. Na ovom sektoru neprijatelj je koncentrisao brojnu artiljeriju i dovodio u talasima neprekidno avijaciju, koja je žestoko tukla partizanske položaje čitav jedan dan i tako izvršio pripreme za dalje nadiranje prema Mrakovici. 2. jula 1942. godine, poslije izvršene pripremne vatre prethodnog dana, neprijatelj je krenuo sa tenkovima i pješadijom u napad, rasčiščavajući zakrčenu cestu' pod vatrom i postepeno napredujući u pravcu Mrakovice. Artiljerijska i avionska vatra je bila ubitačna i vrlo sistematična, tukući svaki kutak ovoga terena, tako da se partizanske snage nisu na njemu mogle zadržati jer su trpjele velike gubitke. Partizanske snage povlačile su se sa Kozarskog kamena i položaja oko njega do pod samu Mrakovicu i zaposjeli visove ispod Mrakovice, a štab bataljona smjestio se na samoj Mrakovici. O povlačenju s Kozarskog kamena odmah je obavijestio štab 2. krajiškog NOP odreda komandant Udarnog bataljona drug Ranko Šipka. Njegovo je mišljenje da će njegov bataljon teško moći duže zadržavati neprijatelja u nadiranju prema Mrakovici. Očekivalo se da će se spojiti neprijateljske dvije kolone od Bosanske Gradiške preko Krnjina i od Kozarca preko Mrakovice. To bi bilo najgore, jer bi to podijelilo Odred i Kozaru na dva dijela. To bi bilo zalaženje neprijateljskih snaga našim snagama za leđa, koje su branile ranjenike i narod, i stezanje obruča oko partizanskih snaga i dovođenje u tešku situaciju. 2. jula 1942. godine oko 12 sati održan je sudbonosni sastanak za proboj obruča iz Kozare. Sastanak je održan ispod puta koji vodi od Mrakovice prema Podgracima, nedaleko od današnjeg hotela »Kozara« na Mrakovici. Tom sudbonosnom sastanku bili su prisutni sljedeći: Obren-Obrad Stišović, komandant 2. krajiškog NOP odreda, Josip Mažar Soša, zamjenik komandanta 2. KNOP odreda, Branko Babič, sekretar Okružnog komiteta KPJ za Kozaru; dr Alfred Ržehak, šef.saniteta 2. krajiškog NOP odreda i Ranko Šipka, komandant Udarnog bataljona 2. KNOP odreda. (275,244) Potrebno je napomenuti da se vodila žestoka borba dok je držan sastanak na Mrakovici. Artiljerija je tukla na sve strane, avioni su stalno zasipali šumu i partizanske položaje bez prestanka, a mitraljeska i puščana vatra bivala je sve jača. Navedeni rukovodioci posmatrali su borbu i došli do zaključka da odbrana Mrakovice ne može dugo potrajati. Partizanske snage trpjele su velike gubitke i bile sve slabije. Osjećao se nedostatak municije, a mogućnosti za popunu su bile neznatne. Neprijatelj se nije osvrtao na gubitke, brzo ih je nadoknađivao ubacujući u borbu sve brojnije svježe i odmorne snage i stalno pojačavao borbu, tukući sa zemlje i vazduha iz sve raspoložive ratne tehnike. Zaključeno je da je neprijatelj krenuo u odlučnu bitku da se što prije dočepa Mrakovice i čvršćeg stezanja obruča oko partizanskih snaga radi konačnog uništenja partizana na Kozari. Ranko Šipka, komandant Udarnog bataljona, podnio je izvještaj o situaciji u bataljonu, borbenoj spremnosti, stanju municije i situaciji na frontu. Josip Mažar Šoša podnio je izvještaj o situaciji na terenu Drugog bataljona. Tamo se nalazio i Miloš Šiljegović i Ratko Vujović Čoče, koji su imali zadatak da koordiniraju akcije između Prvog i Drugog bataljona. Prvi i Drugi bataljon nalazili su se na položaju u odbrani ranjenika i civilnog stanovništva. Obrad Stišović podnio je izvještaj o situaciji na području Četvrtoga bataljona i borhama koje su vođene na brdu Krnjinu. Dr Alfred Ržehak informisao je o stanju ranjenika i pripremi skloništa za njihovo sakrivanje. Branko Babič je informisao o stanju kod civilnog stanovništva i njihovu raspoloženju, kao i o radu zadužene grupe sa njima. Okupljeni rukovodioci s Kozare procijenili su situaciju na bojištu i jednoglasno se složili da je neprijatelj krenuo u konačni pretres Kozare i da mu se partizanske snage u Kozari neće moći duže odupirati. Navedni rukovodioci jednoglasno su zaključili da se u Kozari ne može duže ostati i da se iz obruča moraju probijati. Zaključeno je da se vrši proboj preko ceste Prijedor-Bosanska Dubica na teren Prvog bataljona, prema Karanu i Pastirevu, a po potrebi preko Sane u pravcu Podgrmeča. Tad se na terenu oko Dobrljina nalazila glavnina 1. krajiške brigade, na čiju se pomoć može računati u slučaju potrebe kod prihvatanja ranjenika i njihovog prebacivanja za Podgrmeč. Pravac je bio podesan i za pregrupisavanje partizanskih snaga i njihovog privlačenja do mjesta proboja tako da pripreme ne budu od neprijatelja otkrivene. Neprijateljski obruč tamo gdje je odabran proboj nije jače obezbijeđen po dubini. Najbliže neprijateljske snage na drugoj strani preko ceste nalazile su se na pravcu Prijedor i na Planinici, koje su se mogle obići i postaviti obezbjeđenja, a potom nastaviti kretanje prema Karanu i Pastirevu. Na ovoj strani nije bilo mnogo ni pješadije. Održavanje obruća oko Kozare ispomagali su neprijateljski tenkovi koji su se stalno cestom kretali gore - dole i tako obezbjeđivali teren. Proboj je određen da se izvrši u toku noći. Tenkove paliti sa benzinskim flašama koje su začepljene krpom natopljenom benzinom. Odabrati hrabre borce koji će se tenku približiti, krpu zapaliti i flašu baciti na kupolu tenka. Zapaljeni benzin se razlijeva po tenku i sigurno ga pali. Posada mora da napusti tenk ili da u njemu izgori. Teren preko kojega se treba kretati poslije proboja dobro je bio poznat, pošumljen i podesan. Na ovom pravcu su se nalazili ranjenici i veliki dio naroda, a tamo je bila prisut-na i 1. krajiška brigada na terenu 1. bataljona, u sektoru Pastirevo. Treba spomenuti i to da su se na tom pravcu nalazile ustaško-domobranske snage sa kojima su borci odreda i brigade svakodnevno vodili borbe, nanosili im velike gubitke i više puta probijali njihove linije. To je davalo uvjerenje u proboj obruča i iznošenje ranjenika, naroda i boraca iz Kozare. Nije se znalo da su baš tada došle njemaćke snage na taj sektor kao pojaćanje i glavna snaga za dalje nastavljanje ofanzive, radi uništenja i daljeg pretresa Kozare. Proboj iz obruča planiran je noću između 3. i 4. jula 1942. godine. Neprijatelj pripremajući se za odlučni napad doveo je nove njemačke snage 734. pješadijskog puka, 704. njemačke divizije koje su imale zadatak da 5. jula 1942. godine sa Qvog sektora krenu u napad radi pretresa Kozare. O tom nije bilo obavještenja. Upravo na taj pravac trebalo je da napadaju snage Drugog i Trećeg bataljona 2. krajiškog NOP odreda (275,246). Ipak na odluku pravca proboja iz obruča imalo je: teren, blizina pravca proboja ranjenika naroda i partizanskih jedinica van neprijateljskog obruča koje su mogle prihvatiti i ukazati pomoć. (275.246) 2. jula 1942. godine na sastanku štaba Odreda i Okružnog komiteta KPJ za Kozaru na Mrakovici jednoglasno je odlučeno da se izvrši proboj iz obruča iz Kozare noću između 3. i 4. jula 1942. godine. Pravac proboja je Jelovac-Jutrogošta-Karan, gdje se očekuje susret sa snagama Prve krajiške brigade. U proboju učestvuju Udarni, Prvi, Drugi i Treći bataljon, a Četvrti bataljon 2. krajiškog NOP odreda je određen za rezervu i da štiti leđa partizanskim snagama koje učestvuju u proboju, ranjenicima i civilnom stanovništvu dok se izvuku iz obruča. Linija fronta određena je po širini, i to: lijevo krilo kretalo se pravcem Patrija-Cvijića brdo-Jelovac-Planinica sa zadatkom da odmah, poslije probijanja neprijateljskog obruča i prelaska preko ceste Prijedor-Bosanska Dubica, uspostavi obezbjeđenje lijevog krila od neprijateljskih snaga koje su se nalazile na Planinici iz pravca Prijedora. Desno krilo fronta dobilo je zadatak da se kreće lijevom stranom rijeke Mlječanice i obroncima Patrije da što prije izbije bočno od sela Hajderovaca i na cestu Prijedor-Bosanska Dubica, te da od pravca Dubice obezbijedi naše desno krilo. Pismena naredba za proboj glasi: Plan proboja neprijateljskog obruča i izlazak iz Kozare »Odlukom štaba Odreda i Okružnog komiteta, u cilju spasavanja živih snaga ovoga Odreda, odlučeno je da se izvrši proboj. Proboj se vrši na juriš u pravcu Jelovca, Jutrogošte, Gradine, Krive Rijeke, Karana. Raspored snaga: Udarni bataljon nastupa, napada i probija se na lijevom krilu Patrija-Cvijića brdo-preko Dolova, Jelovca, zv. brdo napada na Planinicu do Sredelja. Po proboju ostavlja dio snaga na cesti za osiguranje prolaza od Prijedora. Uz pomoć pozadinskih četa treba da organizuje prekopavanje ceste. Ovo osiguranje ostaje sve do prolaska sve komore sa ostalim snagama proganja ne-prijatelja i uspostavlja front prema Asinoj straži i Brezičanima. Za čitavo vrijeme mora biti u vezi sa Prvim bataljonom, koji se nalazi desno od Udarnog bataljona i mora imati zalomljeno svoje lijevo krilo prema neprijatelju u Palančištu. Od početka Prvi bataljon kreće sa Patrije ka Dolovima i sa desnim svojim krilom zavija prema jelovačkoj cesti i pomaže Drugom bataljonu u likvidiranju istog uporišta. Sa lijevim svojim krilom napada u zajednici sa Udarnim bataljonom da likvidira Planinicu. Po likvidiranju Jelovca sve svoje snage rokira u lijevo... i potom nastupa u pravcu Gradine, Marina, Grobašnice. Vezu održava lijevo sa Udarnim bataljonom, a desno sa 2. bataljonom. Drugi bataljon napada lijevim krilom sa Patrije i Dolova preko Čupića kuća i Jugovića brda, napada i likvidira Cvijića Gaj i Hajderovce, Donji Jelovac, a sa desnim krilom napada od Patrije. ('zbomik dokumenata i podataka o NOR-u, tom IV, knjiga 6, str. 16.) preko Jugovića brda, Gajeva, Hajderovaca, Donjeg Mirkovca. Održava vezu lijevo sa Prvim bata-ljonom, a desno sa Trećim bataljonom. Po likvidaciji nastupa u pravcu... Treći bataljon nastupa dolinom Mlječanice i obroncima Patrije prema Hajderovcima i prcko istih ka šumi Mirkovac. Treći bataljon treba da uputi Udarnu četu da se probije što prije u pozadinu neprijateljskih rovova i da napada bočno i s leđa Hajderovce. Po izlasku na cestu osigurava istu od Dubice i uz pomoć pozadinskih četa ruši most na cesti i za vrijeme borbi treba da ostavi jednu četu sa teškim mitraljezom kod Međuvođa na liniji Pogleđava-Trubarci prema Stražici i Elezovači. Poslije prebacivanja sviju snaga, 3. bataljon prikuplja se i kreće u pravcu Knežica-Murati-Tubića brdo-Banjci. Štab odreda će biti u Tubića kući. Četvrti bataljon biće u zaštitnici jedinicama i čitavoj komori. Lijevo krilo 4. bataljona, gledajući od mjesta odakle se kreće, ide Vitlovskom, Mlječanicom do Bokana. Tu izlazi na Vis i obroncima Patrije, Hajderovaca kreće se preko Radišića gaja, zaobilazeći desno Cvijića gaj. Ide gornjim dijelom Hajderovaca pravac Knežica, držeći vezu sa Trećim bataljonom koji se nalazi na tome krilu. Lijevo krilo kreće se lijevo od Čupića kuća prema Palančištu-Puharino brdo na Đakovića dućan na cesti u Jelovcu. Drži vezu sa Udarnim bataljonom koji se kreće prema ... Na Planinici ostaviti četu za brzo rokiranje na sredini između lijevog i desnog krila u rezervi. Pri štabu 4. bataljona ostaju snage brigade. Odstupanja nema radi napuštenih sektora i vojne situacije u kojoj se Odred nalazi, Nove ranjenike izvući i nositi sa sobom. Svaki bataljon će se opskrbiti sa po jednom četom rezervnom radi nošenja ranjenika. Ostaviti rezervu vojske sa kojom će bataljon raspolagati. Baterija jedan brdski i jedan protivtenkovski top postavlja na brdo Čupića za tući Cvijića i Ravni gaj, Hajderovce. Po likvidiranju istih kreće za 2. bataljonom. Iz poćetka ranjenici i komora prikupljaju se kod Čupića kuće. Po posljednjem izvještaju štab Odreda kreće za Karan.«' (293,125) 2. jula 1942. godine na sastanku na Mrakovici ručno je napisan plan proboja, jer nije bilo pisaće mašine. Plan je kasnije umnožen u štabu Odreda i razaslat kuririma u štabove bataljona i odredskoj bolnici na Vitlovskoj. Naredba nije slata istog dana pismeno štabu 3. bataljona, koji se nalazi u rejonu Gradiške, i 4. bataljona u rejonu Krnjina za pokret prema Patriji. Štab 3. bataljona obaviješten je preko telefona usmeno da odmah sa bataljonom krene prema Mrakovici gdje će dobiti pismeno naređenje za dalji pokret. Naređenje je komandantu bataljona uručeno sutradan na zakazanom mjestu, gdje je i upoznat o odluci za proboj. (275,247) U izradi plana o proboju iz obruča učestvovali su svi koji su bili prisutni na sastanku na Mrakovici. Po zadatku Josip Mažar Šoša, Branko Babič Slovenac i dr Alfred Ržehak idu na Vitlovsku da obavijeste štabove Prvog i Drugog bataljona o proboju i njihovim zadacima i da se oni za to pripreme. Branko Babič dobio je zadatak da obavijesti partijsko rukovodstvo i grupu koja je radila sa pozadinom u zbjegovima o mjestu i vremenu proboja, kako bi se i oni pripremili i blagovremeno iz obruča neprijateljskog izišli. Dr Ržehak dobio je zadatak da obavijesti upravu bolnice za pripremu ranjenika za evakuaciju i blagovremeno donošenje težih ranjenika u šumu iznad Cupića kuća, gdje im je bilo određeno zborište, kao i za ostali dio komore. Dr Alfred Ržehak i Branko Babič trebalo je da se dogovore sa rukovodiocima pozadinskih četa o obezbjeđenju ljudstva i da ih okupe za nošenje ranjenika. Dobili su zadatak da se jedan dio teških ranjenika za koje postoji opasnost po život, ako se budu kretali i dalje nosili, da se oni izdvoje i smjeste u podzemna skloništa, koja su već bila iskopana, i da se sa njima ostavi neophodni broj bolničarki. Što se tiče ostalog sanitetskog osoblja, ono je trebalo da se kreće sa ranjenicima ukoliko je to neophodno, a jedan dio sanitet-skog osoblja da se rasporedi pri štabovima bataljona koji idu.u napad i pomognu previjanju, izvlačenju i nošenju ranjenika, jer se očekivalo da će ih biti više za vrijeme dok se bude vršio proboj. Svi ranjenici koji su mogli da se sami polako kreću ili jašu na konju, da se pripoje jedinicama i da se sa njima kreću. Zborno mjesto za ranjenike bilo je u šumi iznad Čupića kuća, gdje je i štab Odreda. Kad padne mrak, najkasnije do 21 čas, trebalo je da se okupi štab Odreda, dio članova Okružnog komiteta na čelu sa sekretarom Brankom Babičem. Tu će doći drugovi Miloš Šiljegović i Ratko Vujković Čoče, članovi Operativno.g štaba za Bosansku krajinu, koji su za vrijeme ofanzive na Kozari i u to vrijeme bili na terenu 2. bataljona. Njih je trebalo da obavijesti Josip Mažar Šoša. U štab je trebalo da dođu i komandanti bataljona.

Na sastanku na Mrakovici zaključeno je da napad počne taćno u 22 časa. Predviđeno je da se dotad izvrše sve potrebne pripreme i da će se moći prebaciti preko noći preko ceste sa svim snagama. Taj sastanak na Mrakovici trebalo je da bude posljednji sastanak rukovodstva na Kozari neposredno pred početak proboja iz obruča. (275,248) Određen je sastanak kod Čupića kuće na kom se trebao podnijeti izvještaj o izvršenim pripremama. Ranko Šipka, komandant Udarnog bataljona, otišao je u bataljon da izvrši pripremu za proboj. Obrad Stišović, komandant 2. krajiškog NOP odreda, dobio je zadatak da umnoži odluku o proboju i da je dostavi bataljonima i upravi bolnice. Jedan primjerak je poslat Okružnom komitetu KPJ za Kozaru, sekretaru Branku Babiču, koji se nalazi na Vitlovskoj. 2. jula 1942. godine otkucana je odluka, naredbe, a uveče je dostavljena svim. Komandi 3. bataljona uručena je sutradan, negdje pred podne na Mrakovici. U toku noći u štabu Odreda nalazio se samo zamjenik komesara odreda drug Duško Misirača, a sve prištapsko osoblje sa zaštitnicom i vodom za vezu krenulo je prema Mrakovici. Iste noći krenuo je i 4. bataljon, čije su se snage nalazile na visovima iznad štaba Odreda, na pravcu prema Lamovitoj. Jedinice su prije upozorene da budu pripravne za pokrete. Pri štabu Odreda određeno je šta treba da se nosi, a što da se zakopava i skloni od neprijatelja. Bataljoni su odredili desetine koje će ostaviti na položajima, sa zadatkom da otvaraju vatru na neprijatelja, ukoliko on bude kretao u napad. Desetine su trebale da se po terenu prebacuju i otvaraju vatru sa raznih položaja, da se brzo ispred neprijatelja sklanjaju, zabacujući mu se za leđa. Ovo treba da se čini da neprijatelj ne primijeti odlazak sa terena, koncentraciju i namjere. (275,249) 3. jula 1942. godine oko 12 sati komandant 2. krajiškog NOP odreda Obrad Stišović sa nekim članovima štaba Odreda stigao je na Mrakovicu. Tu je komandanta 2. krajiškog NOP odreda Stišovića čekao Mirko Pekić, komandant 3. bataljona, kom je predato pismeno naređenje i upoznat sa zadatkom njegova bataljona. Komandantu odreda podnio je izvještaj o stanju i pripremama Ranko Šipka, komandant Udarnog bataljona. Četvrti i Treći bataljon trebalo je da sami obezbijede vodiče do zbornog mjesta i polaznih položaja za napad. Komandant odreda Stišović je na Mrakovici obaviješten da su svi bataljoni u pokretu prema Vitlovskoj i polaznim položajima za napad. Štab Odreda bio je mišljenja da će sve biti po predviđenom planu. (275,249) Komandant 2. krajiškog NOP odreda sa članovima štaba krenuo je sa Mrakovice i predveče stigao na Vitlovsku. Na Vitlovskoj su dr Alfred Ržehak, šef saniteta, i Branko Babič, sekretar Okružnog komiteta KPJ za Kozaru, podnijeli izvještaj o tome šta je sve učinjeno komandantu 2. krajiškog NOP odreda. Dr Ržehak je obavijestio da je u saglasnosti sa Šošom Mažarom jedan broj ranjenika uputio niz Mlječanicu, umjesto u šumu Cupića kući. Jedini razlog je teškoća prenosa ranjenika uz brdo Čupića kuća. Sa Šošom su se dogovorili da front prošire preko Mlječanice na desnu stranu obale, kako bi obezbijedili nesmetano nošenje ranjenika niz Mlječanicu. Tamo je bio Miloš Šiljegović i Ratko Vujović Čoče. Komandant 2. krajiškog NOP odreda je naredio da se više ranjenici ne nose niz Mlječanicu, već prema datoj naredbi kod Čupića kuće. Odmah je jedan broj ranjenika, koji su mogli da jašu na konjima, upućen prema Ćupića kući. Dr Rržehak se žalio na sporo stizanje ljudi koji treba da nose ranjenike. Dok se budu vodile borbe, moći će se prebacivati ranjenici, komora i ostalo. Tim pravcem preko Čupića kuće vodi put koji je duboko usječen i od vode raznesen, pa je bio dobar zaklon za noćno kretanje po njemu. Neprijateljske snage s Planinice noću nisu mogle pričinjavati veće poteškoće. Proboj obruča sa Kozare predviđen je u vidu trougla od Čupića kuće prema cesti. Front bi se širio desno i lijevo što bi omogućilo veći i brži prolaz partizanima i stanovništvu. Na pravcu proboja iz obruča kod neprijatelja se bitno izmijenila situacija 3. jula 1942. godine neprijatelj na ovom sektoru uvodi u borbu svježe jedinice njemačkog 734. pješadijskog puka 704. njemačke pješadijske divizije, koje su imale zadatak da za dva dana sa zaprečne linije krenu u pretres Kozare.1 O smjeni ustaškodomobranskih jedinica na dan 3. jula u bojnoj relaciji 1. brdske ustaško-domobranske brigade kaže se: "3. srpnja 1942. godine 1. i 3. bojna zamijenite su sa položaja koje su dosada držale sa njemačkim bojnima. I to dvije bojne imale su zadatak čišćenje prostorija pozadi njemačkih jurišnih odreda-odjela. Od svake bojne dato je po 30 domobrana pod komandom jednog zastavnika-zapovjednika voda u jurišnu.grupu".(293,125) Ove jedinice ojačale su ustaško-domobranske snage na ovom sektoru, koje su više puta pretrpjele teške gubitke u protivnapadima. Dolazak njemačkih snaga na ovaj sektor izvršen je u tajnosti. Tako je došlo do situacije koja je u ratnoj praksi rijetka i izuzetna. Obje protivničke snage su u isto vrijeme koncentrisale svoju glavninu na istom pravcu sa ofanzivnim namjenama: štab Odreda za proboj iz obruća, a štab borbene grupe »Zapadna Bosna« uvodio je borbenu grupu »Borovski«, koja je imala zadatak do 5. jula da pređe u akciju za ovla-davanje Kozarom. Interesantno je da nijedna strana nije znala za rad, pripreme i namjere druge strane. Poznato je da proboj iz obruča predstavlja jednu od najtežih i najkomplikovanijih operacija. Uspjeh poduhvata zavisi od izbora mjesta i vremena za proboj. Od značaja je poznavanje zemljišta, jačine naoružanja i rasporeda neprijatelja, moralnog stanja njegovih jedinica i slično. Mnogi su postavljali pitanje da li je izabrano najpogodnije mjesto za proboj iz obruča? Na ovom mjestu vođene su najkrvavije borbe u vremenu od 18. do 30. juna. Područje Kozare opasano je rijekama (Savom, Unom, Sanom, Gomjenicom i Vrbasom), koje su prirodna prepreka, za čije savlađivanje 2. krajiški NOP odred nije imao odgovarajuća tehnička sredstva. Proboj prema Grmeču bio je jedino moguće rješanje. Što se tiče samog mjesta proboja, postojala su dva moguća rejona: jedan između Ivanjske i Kozarca ka jugu i ovaj na Patriji ka jugozapadu za koji se odlučio štab 2.krajiškog NOP odreda.(293, 126) Osnovni elementi koji su uticali da se štab Odreda odluči za proboj na Patriji bili su prvenstveno u tome što su neposredno iza partizanskih jedinica na ovom prostoru, u dolini Mlječanice.bili koncentrisani svi ranjenici, čije je izvlačenje iz obruča bio jedan od primarnih zadataka. Tu su bili i zbjegovi naroda od oko 50.000 stanovnika, čije bi prebacivanje preko Kozare u pravcu Ivanjske i Kozarca bilo teško izvodljivo. Sem toga, desno i lijevo od Patrije nalazila su se tri ba-taljona na položajima, pa je bilo lakše dovesti na ovaj pravac 3. i 4. bataljon. U pravcu proboja, izvan obruča, na Karanu nalazila se l.krajiška brigada, koja je mogla prihvatiti ranjenike i stanovništvo i prevesti prema Grmeču. Negativna strana izbora ovog pravca bila je svakako u tome što su tu već 12 dana vođene žestoke borbe i što je uslijed toga neprijatelj tu bio najbolje utvrđen. Zbog toga se teško moglo računati na iznenađenje, što je jedan od važnih elemenata za za uspjeh proboja. S te strane rejon Ivanjska-Kozarac pružio bi povoljnije šanse. U pitanju je bilo i izbor vremena za proboj. Po-ložaji neprijatelja na sjeverozapadnoj zaprečnoj liniji bili su u vremenu od 18. do 25. juna 1942. godine u dva maha potpuno razbijeni u širini od nekoliko kilometara i stajali otvoreni po nekoliko časova. To su bile idealne šanse za izvođenje jedinica i naroda iz okruženja, ali oni nisu bili u potpunosti iskorišćeni. Sada, početkom jula, a s obzirom na uvođenje borbene grupe »Borovski«, situacija se na ovom odsjeku sasvim izmijenila i nikako nije bila povoljna za proboj. Odlukom o proboju nisu bile zadovoljne ni neke druge značajne pretpostavke uspjeha. Štab odreda, kad je donio udluku o proboju, radio je i suviše brzo. Nije bilo obezbijeđeno vrijeme ni za najneophodnije pripreme. Treći i 4. bataljon su dobili naređenje istog dana kad je trebalo vršiti proboj, a bili su udaljeni oko 30 km. Kretali su se usiljenim maršem i stigli su kada je proboj trebalo već da počne. Komandanti ovih bataljona primili su zapovijest u toku marša, svega jedan čas prije početka napada. Razumije se da u takvim uslovima nije moglo biti govora o pripremama za proboj, a borci ovih bataljona poslije napornog marša bili su premoreni. Komandanti su izdavali četama zapovijest u pokretu, pri čemu nisu mogli pružiti nikakve podatke o neprijatelju i njegovom rasporedu, jer takvih podataka u zapovijesti nije ni bilo. Možda bi bilo'bolje da je zapovijest izdata na samim položajima, nego u štabu na Mrakovici. U tom slučaju mogli su biti konsultovani komandanti bataljona i komandiri četa sa položaja, jer su oni najviše znali o stanju kod neprijatelja i o njegovom rasporedu pa bi zapovijest mogla biti preciznija. U zapovijesti su izostali i drugi neophodni podaci. Nije bilo određeno šta će se preduzeti ako proboj ne uspije ili ako uspije samo djelomično., što se faktički i desilo. Nije rečeno šta treba da rade jedinice koje ostanu u obruču, odnosno one koje uspiju da se probiju iz obruča. Propust je učinjen što se nije obezbijedilo borbeno sadejstvo sa dijelovima 1. krajiške brigade koji su se nalazili iza leđa neprijatelja i mogli su za vrijeme proboja pružiti dragocjenu pomoć. Nije bilo lako u uslovima gustog rasporeda neprijatelja osigurati vezu sa jedinicama 1. krajiške brigade van obruča, ali to nije bilo nemoguće, jer su veze održavane. Kuriri s Kozare su prenijeli sedam izvještaja u Operativni štab za Bosansku krajinu, pa se i ovog puta moralo s tim računati. (293,128) U ovom se dogodilo i drugo iznenađenje koje se rijetko dešava u vođenju rata. Štab 1. krajiške brigade, ne znajući za odluku Štaba 2. krajiškog NOP odreda za proboj obruča, donio je odluku da iste noći između 3. i 4. jula 1942. godine napadne Dobrljin u istom vremenu kad je štab 2. krajiškog NOP odreda donio odluku da izvrši proboj obruča. Umjesto da snage 1. krajiške brigade napadnu s leđa neprijatelja na mjestu gdje se probija obruč, one su se udaljile od Patrije oko 20 km prema Dobrljinu. I evo šta se desilo. Izviđanjem komesara 3. bataljona Pere Đurića saznalo se o rasporedu snaga koje brane Dobrljin i njihovoj brojnosti od 500 vojnika domobrana i ustaša. Kada je 3. jula 1942. godine noć uveliko osvojila, četiri čete boraca 1. krajiške brigade žurile su niz Pastirevo da se približe Dobrljinu. Negdje iza Bosanskog Novog- tutnjale su eksplozije granata. Treća četa 3. bataljona i 3. četa 4. bataljona 1. krajiške brigade prešle su željezničku prugu i drum između Dobrljina i Bosanskog Novog i obalom Une ušle u Dobrljin da napadnu neprijatelja. Druga četa 3. bataljona došla je da napadne neprijatelja iz pravca Pastireva. Postavljena su obezbjeđenja prema Kostajnici i Bosanskom Novom. Angažovana je tu četa boraca 1. bataljona 2. krajiškog NOP odreda koja je ostala iza obruča. (83,29) Nešto poslije 21 čas noću između 3. i 4. jula 1942. godine odjednom su propjevali puškomitraljezi i vrisnule puške. Čula se vika oficira da vojnici daju otpor. Grmjelo je nesnosno. Rafali su smrtonosno kosili. Borci su osvajali kuću po kuću i utvrđenje po utvrđenje. Bombama je osvojeno i utvrđenje kod željezničke stanice. Najkasnije je osvojen crkveni toranj odakle je kosio mitraljez. Zarobljena je kompletna 3. bojna 3. pješadijske domobranske pukovnije. Prema izvještaju štaba 1. krajiške brigade od 4. jula, zarobljena su 284 vojnika i 4. oficira, a 16 vojnika i 2 oficira su ubijena u toku borbe. Brigada je imala 2 mrtva i 4 ranjena borca. Plijen je bio znatan: 3 puškomitraljeza, 3 minobacača, 400 pušaka, 70 000 metaka, desetak sanduka minobacačkih granata. Zaplijenjene su i znatne količine namirnica: žita, soli, šećera, odjeće, obuće i sanitetskog materijala. Dobrljin je gorio i odsjaj požara se vidio iz daleka. Spaljene su vojne zgrade, pilana, separacija i električna centrala. Plijen je užurbano evakuisan. Čete su napustile Dobrljin i zauzele položaj na okolnim visovima. Kasnije krenule su prema Bosanskom Novom. (83,29 i 275,395) Ali neprijatelj nije odvajao svojih jedinica iz obruča od opkoljene Kozare. Vratimo se ponovo proboju obruča iz Kozare. Na zakazani sastanak kod Čupića kuća nije došao Josip Mažar Soša, Miloš Šiljegović i Ratko Vujović Čoče. Uveče, noću 3. jula 1942. godine upućeni kuriri nisu ih nalazili. Javljeno je da su na izviđanju i da će doći kad se vrate. U 22 časa, kad je dogovoreno početak napada, nije ih bilo. Čekanje je trajalo do 24 časa. Nije se više moglo čekati, jer je vrijeme prekratko za noćni proboj. Preostala su 4 sata do svanuća. Čulo se puškara-nje na desnom krilu. Nije se znalo da li partizani napadaju ili je neprijatelj. U sporazumu sa komandantima Udarnog, Prvog i Drugog bataljona i sekretarom Okružnog komiteta KPJ za Kozaru Brankom Babičem, komandant 2. krajiškog NOP odreda Obrad Stišović izdao je naređenje da napad počne tačno u 24 časa. Obaviještene su jedinice i ranjenici sa njima. Sve je bilo spre-mno za pokret. Tačno u 24. časa, u ponoć, noću između 3. i 4. jula 1942. godine, dva časa kasnije nego je bilo dogovoreno, počeo je napad za proboj obruča.1 (275,250) I to malo pomjerenje od 22 do 24 časa početka napada bilo je od sudbonosnog značaja za pun uspjeh proboja partizana, spa šavanja ranjenika i naroda, koji je uspješno branjen više od mjesec dana u najkrvavijim bojevima vodenim danonoćno, piše Obrad Stišović, komandant 2. krajiškog NOP odreda. (275,250) Tačno u ponoć između 3. i 4. jula 1942. godine, počeo je proboj jedinica 2. krajiškog NOP odre-da u rasporedu koji je određen zapovijesti komandanta odreda. Otpoćela je borba dotad neviđene žestine. Na liniji od Bukove kose, 6 km sjeverno od Prijedora, preko Patrije, sve do rijeke Mlječanice, jedna za drugom partizanske čete su upadale u rovove i u borbi prsa u prsa lomile otpor neprijatelja. Vrelo je kao u kotlu. Nisu se raspoznali puščani ni mitraljeski pucnji, bombe, bacači ili topovi. Nastao je opšti vatreni pakao. Pripremljeni borci sa flašama benzina zapalili su nekoliko tenkova i oni su buktali u plamenu. Paljenje neprijateljskih tenkova izazvalo je veliku paniku kod neprijatelja. Ostali tenkovi su pobjegli sa položaja u pravcu Prijedora. U borbu su ubačene prištapske jedinice i sve osoblje. Neprijateljska pješadija nije mogla dugo da izdrži siloviti nalet partizanskih jedinica. Neprijateljske linije na pravcu udara Udarnog i Prvog bata ljona 2. krajiškog NOP odreda bile su brzo razbijene (jedan njemaćki i dva domobranska bataljona) i neprijateljski obruč otvoren. Tako su 1. i Udarni bataljon, napadajući na odsjeku koji su već ranije držali i dobro pozna-vali, uspjeli da probiju obruč pravcem Patrija - prelaz preko ceste Dubica - Prijedor - pravac Planinica - selo Jutrogošta. S Prvim i Udarnim bataljonom iz obruča je izašao komandant 2. krajiškog NOP odreda Obrad Stišević, zamjenik političkog komesara odreda Dušan Misirača i sekretar Okružnog komiteta KPJ za Kozaru Branko Babič. Iz obruča je izašao manji broj pokretnih ranjenika i oko 10.000 stanovnika, većinom sa novskog i dobrljinskog terena. (275,253 i 293,129). Stanovnici odmah po proboju obruča upućeni su u pravcu Karana. U drugim izvorima o proboju iz obruča piše da je u toku 3. jula 1942. godine u rejonu Patrija — Jugovića brdo uveden u prvu borbenu liniju 3. bataljona 734. njemačkog pješadijskog puka, koji je zauzeo položaj ispred desnog krila 3. bojne 4. gorske pukovnije i lijevog krila kombinovane ustaško-domobranske bojne »Simić«. Istovremeno njemačke snage 734. pješadijskog puka smijenile su 1. i 3. bojnu ustaško-domobranske pukovnije na položajima Mlječanica - Elezovača -Košuća — Maglajci — Bjelajci. I upravo tad kada su neprijateljski položaji ojačani sa svježim i od borbe odmornim njemačkim snagama, otpočeo je noću između 3. i 4. jula 1942. godine oko 24. časa proboj snaga 2. krajiškog NOP odreda iz okruženja. Na lijevom krilu snaga Odreda sa pravca kote 340 — Patrija prema položajima kombinovane ustaško-domobranske bojne i desnog krila 3. bataljona 734. njemačkog pješadijskog puka u rejonu Dolovi — Jugovića brdo, krenuo je Udarni bataljon predvođen komandantom Rankom Šipkom i političkim komesarom Nikom Jurinćićem. Poslije kraćeg dejstva minobacačke vatre po neprijateljskim položajima, borci Udarnog bataljona, podržavani mitraljeskom vatrom, na čelu sa puškomitraljescima i bombašima, krenuli su na juriš. Kombinovana ustaško-domobranska bojna pružila je snažan otpor. Žestoka borba vodila se oko groblja u Gornjem Jelovcu, a zatim u sredini položaja bojne »Šimić«. U ranim jutarnjim časovima razbijen je neprijateljski položaj u rejonu Dolovi-Jugovića brdo na lijevom krilu bojne »Šimić« i desnom krilu 3. bataljona 734. njemačkog pješadijskog puka. Ovim pravcem napadao je i 1. bataljon pod komandom neustrašivog komandanta Žarka Zgonjanina. Napad snaga 1. bataljona izveden je u centar borbenog rasporeda 3. bataljona 734. njemačkog pješadijskog puka koji je uz znatne gubitke bio razbijen i nabačen svojim desnim krilom prema položajima bojne »Šimić« i lijevim prema položajima bojne »Šnjur«. Ovaj njemački bataljon imao je znatne gubitke, ostao je i bez komandnog kadra. Tu noć u borbi sa snagama Udarnog i 1. bataljona pogihuo je komandant 3. bataljona 734. pješadijskog puka, 2 komandira četa i 3 podoficira. Snažan pritisak snaga Udarnog i 1. bataljona u rejonu Dolovi - Jugovića brdo, upad u rovove neprijatelja i borba prsa u prsa, produžili su pokret prema cesti Prijedor - Knežica i izbili na Planinicu, kako je planom proboja bilo predviđeno. Glavnina snaga Udarnog i 1. bataljona, osim 4. omladinske čete Udarnog bataljona, izašla je iz obruča. (404,747) Ojačana 3. bojna, pod komandom potpukovnika Šnjura, uz sadejstvo snaga njemačkog 3. bataljona dočekaju snažnom vatrom i odbijaju pokušaje proboja snaga 2. bataljona. Pretrpjevši osjetne gubitke, bataljon je prisiljen na povlačenje. Ugrožen je lijevi bok 3. bataljona koji je bio prisiljen na povlačenje. (404,748) Na poprištu borbi u rejonu Dolovi - Patrija - Jugovića brdo - Mlječanica prema cesti Prije-dor - Knežica ostali su brojni poginuli i ranjeni borci Udarnog, 1, 2. i 3. bataljona koji su u silovitom jurišu ovdje bili pogođeni neprijateljskim kuršumima. (404,750) Ostaće nepoznato brojno stanje četa 1, 2. i Udarnog bataljona prilikom njihovog polaska na proboj iz obruča, jer se pored rezervnih partizanskih četa na položajima nalazila omladina i žene, koji su sa poprišta iznosili ranjenike i otpremali ih do partizanskih bolnica. To je bila borba naroda Kozare, koji se zajedno sa svojim naoružanim borcima borilo protiv njemačkog okupatora i njegovih slugu. Tu je bilo jedinstvo naroda i njegove vojske. Kurt Neher, ratni dopisnik Vermahta, opisao je proboj partizana iz okruženja ovako : ». . . A tada nam je na cijelom našem odbrambenom rejonu odjednom zastao dah. . . Dvije bijele svjetleće rakete sinule su iznad naših glava, a nakon toga iznenada nastaje uraganska vatra, kao da se ogroman talas lomi iznad naših glava. Na našem desnom krilu, udaljenom jedva 200 koraka, uz urlik i viku ljudska tijela udaraju jedno u drugo. Prvi talas napadaća privukao se do našeg položaja kroz visoku travu i gusto džbunje do na 5 m, partizani hitaju za cijevi naših mitra-ljeza, prije nego što su oni mogli da opale i jedan metak. . . Ukočene ruke na užarenoj mitralje-skoj cijevi je posljednje što je preostalo od fanatičke volje za uništenjem. Naša artiljerija tuče dolinu, prenosi vatru na padinu, tako da već osjećamo zujanje parčadi i otpadaka iznad naših glava. Front je oživio. Partizani su udarili poput oluje na naše zaklone i rovove. . . To je bila borba bez milosti i sažaljenja. . . Probili su se partizani. . .« (275,211) Jedan borac učesnik u proboju napisao je ovo: »S druge strane rovovima su se približavale i druge čete. Paljba je postojala žešća. Gruvale su ručne bombe. Borci su skakali na rovove. Neprijateljski vojnici su uzvikivali da se predaju. Ravnom gaju su sve više pristizale partizanske jedinice koje su otvorile brešu u neprijateljskom obruču u podnožju Kozare. Za njima su išle grupe mještana, žena, djece i staraca iz nekih sela zapadno od dubičke ceste. Tjerali su nešto stoke i nosili manje zavežljaje na pogurenim plećima.

Proboj 2. KNOP odreda iz okruženja noću između 3. i 4. jula 1942. godine

Sjećajući se tih dramatičnih trenutaka Mladen Oljača je zapisao: ». . .Izbili smo na Jutrogoštu, odspavali i nešto pojeli. Počele su da stižu grupe ljudi, s kolima i stokom. Djeca su jaukala, goveda rikala, ovce blejale. Svi su građani preplašeni. Pregazili su cestu i bježali na zapad u neizvjesnost. . . Seljaci su krenuli kućama, a partizani su se sreli s borcima Prve krajiške brigade. Bili smo s njima- dan-dva, a onda smo krenuli na zapad, do Berinog gaja, u Žuljevicu. . .«

Desno partizansko krilo, ćiji je pravac napada bio dolina rijeke Mlječanice, kuda su napadale snage Drugog i Trećeg bataljona 2. krajiškog NOP odreda, bile su zaustavljene. Dakle, Drugi bataljon, koji je doveden sa Pogleđeva i Maglajaca, a napadao je u centru na najbolje utvrđene položaje neprijatelja, zadržan je na Jugovića brdu i u prvim jutarnjim ćasovima odbačen snažnim protivnapadom ubačenih svježih njemačkih rezervi. Borba na ovom sektoru bila je žestoka i krvava i vodila se prsa u prsa po neprijateljskim rovovima. Pretrpjevši velike gubitke, bataljon je bio prinuđen da se povuče na položaje. Premoreni 2. bataljon nije imao snage da izdrži snažan protivnapad svježih njemačkih rezervi, koji je uslijedio u najkritičnijem momentu. Posljedica teških gubitaka koje je ovaj bataljon imao nekoliko dana ranije u borbi na Bjelajcima osjetile su se ovdje u punoj mjeri. Ovim protivnapadom neprijatelj je uspio da preuzme inicijativu u samom centru rasporeda jedinica odreda i da, potiskujući 2. bataljon, ugrozi lijevi bok 3. bataljona, koji se time našao uklinjen u dolini Mlječanice između nadvišavajućih neprijateljskih položaja sa dvije strane rijeke. U takvoj situaciji 3. bataljon bio je prinuđen da se i sam povuće, iako je već bio duboko uklinjen u neprijateljski raspored. Proširenje fronta proboja preko rijeke Mlječanice na njenu desnu stranu razvuklo je partizanske snage po širini fronta i oslabilo glavni udar u centru fronta, kako je bilo zamišljeno. Tako je pomjeran glavni pravac udara na pravac rijeke Mlječanice sa pravca od Čupića kuće. Snage su bile nedovoljne. Snage koje su pomjerene u desno bile su iscrpljene prethodnim borbama sa neprijateljem. Treći bataljon je kasno stigao na polazne položaje i nije mogao blagovre-meno da se upozna sa situacijom na terenu. U borbu su ušle nepripremljeni, piše Obrad Stišo-vić, komandant 2. krajiškog NOP odreda. (275,251) Neprijateljski štabovi u svojim izvještajima neposredno poslije proboja javljaju o tome svojim komandama. Iz ovih izvještaja vidi se natčovječanska borba i herojstvo partizana Kozare. U izvještaju ustaško-domobranske 1. brdske divizije zabilježeno je ovo: »Noću 3/4. srpnja 1942. godine poslije pola noći počeo je silan napad partizana na odsjeku Dolovi - Jugovića brdo, pravcem kota 340 - Patrija - Hajderovci. Utvrđeno je da su za ovaj napad prikupljene sve raspoložive snage Kozare, ostavljajući samo slabije izviđačke dijelove na ostaloj fronti. Jačina napadača bila je 1500 — 2000 boraca sa oko 7 strojnica i mnogo strojopušaka. Primijećeni su i bacači. Iza kratke bore partizani su upali u postave njemačke 734. bojne koja je raspršena, i bačena dijelom na bojnu »Šimić«, a dijelom na bojnu 'Šnur'. Ovom prilikom poginuo je zapovjednik bojne bojnik, jedan zapovjednik satnije i jedan poručnik, pobočnik zapovjednika bojne.« U istom dokumentu stoji da je u prvom naletu partizana ova njemačka jedinica imala 17 mrtvih (od kojih 3 oficira) i 18 ranjenih. (11,234) Osobnim zalaganjem potpukovnika Šnura i potpukovnika Šimića njemački vojnici prikupljeni su žurno i sa dijelovima naših bojni uz sjajnu pomoć topništva u jurišu vraćeni na postav.« O žestokim borbama na Kozari, Saveznici su se upoznali posredstvom članaka njemačkih ratnih izvještaja »Bitka na planini Kozari« objavljenih u njemačkom listu »Neue ordnung«. Iako je autor pisao s mržnjom, prikazao je uzbudljivo žestinu borbe koja se vodila, organiziranost i hrabrost partizanskih boraca. Citiramo ovaj prijevod koji je stigao u ministarske kabinete: »Nisu to zapuštene grupe, već su to strogo organizovane družine koje u šumama Kozare planine štampaju svoje novine, izrađuju municiju i bombe. Osjeća se da ove bande drži jedna ćvrsta ruka. . . Front je oživio. Banditi su navalili u naše rovove sa bajonetima i noževima u ustima. Ni jaki reflektori nisu ih uplašili. Na desnom krilu su se probili i ušli u naše položaje. Njemački i hrvatski vojnici bacaju na njih ručne granate da bi sa svojim leševima pokrili otvor. Najzad najstrašnije, što je svakome od nas koji po prvi put to čuje, sledilo krv u žilama: jedna žena viče i visokim glasom. . . posle je zagrmjelo iz stotinu grla, na stotine glasova. Muškarci, žene i djeca navalili su uz životinjsku viku na naše linije. . . koji hoće sebi da prokrče put makar i preko ljudskih tela gazili. Uvijek nov