Albanija tokom balkanskih ratova

Из Википедије, слободне енциклопедије
Oslobođeni i okupirani delovi balkanskih vilajeta Osmanskog carstva 1912-1913.
Историја Албаније
Coat of arms of Albania.svg

Овај чланак је део серије о
историји Албаније

Ова кутијица: погледај  разговор  уреди
Категорија: Историја Албаније

Okupacija delova balkanskih vilajeta Osmanskog carstva trajala je od početka Prvog balkanskog rata 8. октобра 1912. do avgusta 1913. godine. Izvršile su je države članice Balkanskog saveza, t.j. Crna Gora, Srbija, Bugarska i Grčka.

Društvene okolnosti pred okupaciju[уреди]

Krajem avgusta 1912. godine, Porta je pristala, pod pritiskom albanskih pobunjenika, da dozvoli veći stepen autonomije za četiri vilajeta na zapadnom Balkanu (Kosovski, Skadarski, Janjinski i Bitoljski) i da oni budu, na osnovu posebne odluke parlamenta objedinjeni u jedan vilajet, pod nazivom Albanski vilajet, u kojem bi stanovništvo Albanske nacionalnosti ponovo imalo veća prava u odnosu na hrišćane koji naseljavaju ova četiri vilajeta. Ovim je nastavljen kontinuitet tretmana hrišćana kao građana drugog reda, što je za države članice Balkanskog saveza bio jedan od povoda za početak Prvog balkanskog rata. Zbog izbijanja Prvog balkanskog rata dogovor o formiranju ovog vilajeta i ponovnom davanju privilegovanog statusa albanskom stanovništvu nikada nije realizovan jer nije bio potvrđen odlukom parlamenta. Ovaj vilajet je bio poznat pod nazivom Albanski vilajet iako Albanci nisu činili većinu stanovnika na teritoriji koja obuhvata sva četiri zapadnobalkanska vilajeta Osmanskog carstva [1].

Zbog Italijanskog napada na Tripoli i Kirenaiku, Porta je bila prinuđena da zbog većeg vojnog angažovanja po tom osnovu obeća Albancima određenu autonomiju i veća prava u avgustu 1912. godine jer joj je bila potrebna podrška muslimanskih Albanaca pri eventualnim sukobimaima sa hrišćanskim balkanskim državama. Pošto se na taj način pokazalo da su bile uzaludne molbe Srbije i Bugarske upućene početkom avgusta 1912. ministarstvu spoljnih poslova Rusije da utiče na Osmansko carstvo da ne dozvoli da hrišćanski stanovnici balkanskih vilajeta Osmanskog carstva budu ponovo obespravljeni u odnosu na Albance, balkanski saveznici su zaključili da se problem ne može rešiti diplomatskim putem [2]. Zbog toga je Prvi Balkanski rat i počeo ultimatumom Osmanskom carstvu da odmah proglasi reforme pod nadzorom balkanskih država i zaštiti ugrožene hrišćane [3].

Početak okupacije[уреди]

Bugarska, Srbija, Crna Gora i Grčka su zajednički napale Osmansko carstvo u periodu između 8. i 18. oktobra 1912. i do primirja potpisanog 3. decembra 1912, što je manje od dva meseca, oslobodile i okupirale gotovo celokupnu teritoriju balkanskih vilajeta osmanskog carstva. Deo Balkana je ostao pod kontrolom armije Osmanskog carstva:

  1. oblast na severu Janjinskog vilajeta koja obuhvata gradove Valona i Berat sa širom okolinom
  2. Skadar i Janjina, koji su bili pod opsadom i
  3. deo teritorije istočno od linije Čataldža u blizini Istanbula).

U oslobođenom i okupiranom delu balkanskih vilajeta Osmanskog carstva nijedna etnička grupa nije činila apsolutnu većinu. Postojale su teritorije prevashodno naseljene Albancima [4], dok su u nekim delovima apsolutnu većinu stanovnika činili Turci, Grci, Bugari, Srbi,...

Kraljevina Srbija je najpre u sadejstvu sa Kraljevinom Crnom Gorom zauzela teritoriju Kosovskog vilajeta, a zatim je vojska Crne Gore počela opsadu Skadra a vojska Kraljevine Srbije osvojila najveći deo teritorije Bitoljskog i Skadarskog vilajeta.

Ciljevi okupacije[уреди]

Nijedna od zemalja Balkanskih saveznica nije imala za cilj trajnu okupaciju delova balkanskih vilajeta Osmanskog carstva već su sve Balkanske saveznice imale za cilj da po završetku rata vrate "svoje istorijske oblasti", koje su bile "pod turskom okupacijom" pod kojom su posebno pripadnici hrišćanskih naroda bili obespravljene žrtve diskriminacije i zločina[2].

U proglasu Crnogorskog kralja od 26. septembra 1912. se, pored ostalog, kaže:

Cquote2.png
Tužni vapaj, koji dopire iz Stare Srbije od tamošnje naše potlačene braće, ne može se dalje podnositi. Onako nemilosrdno kolju ne samo ljude nego žene i nejaku đecu srpsku. Gladno, jadno i plijenjeno srpsko se roblje potuca po gorama i oko garišta svojih domova, klikujući vas da ga zažalite i izbavite. Dužnost i ljubav roda nalažu vam da pohitamo braći u pomoć.
Cquote1.png
 
— Nikola Petrović, Kralj Crne Gore [5]

Kraljevina Srbija je imala za cilj osvajanje većeg dela Kosovskog vilajeta i delova Skadarskog i Bitoljskog, odnosno geografske oblasti Raške, Kosova, Metohije, Makedonije i najveći deo današnje Albanije sa jadranskom obalom. Srbija se radi opravdanja ovih ciljeva pozivala na istorijska prava.[4] Osim toga Jovan Cvijić navodi podatak da je od 1876. sa tih teritorija nasilno raseljeno 150.000 Srba i umesto njih naseljeni albanski kolonisti.[6]

Imajući u vidu da je veliki deo vilajeta Osmanskog carstva koje je nameravala da osvoji Kraljevina Srbija je bio naseljen Albancima[4] 18. oktobra 1912. godine srpski kralj Petar I je izdao proklamaciju koju su potpisali svi članovi vlade na čelu sa Nikolom Pašićem, u kojoj je naveo:

Cquote2.png
Moja će vojska u Staroj Srbiji pored hrišćana zateći i Srbe muslimane, koji su nama tako isto dragi, a s njima i Arbanase, hrišćane i muslimane, s kojima naš narod živi zajedno već hiljadu i tri stotine godina, obično deleći s njima sreću i nesreću. Mi im svima nosimo slobodu, bratstvo, jednakost u svemu sa Srbima.
Cquote1.png
 
— Petar Karađorđević, Kralj Srbije [5]

Izlazak Srbije na more preko Skadarskog vilajeta u to vreme su zastupali mnogi srpski političari i intelektualci.[6] Jovan Cvijić smatra da je odlukama Berlinskog kongresa “Srbija opkoljena zemlja” a Srbi “uhapšen narod”, i da Srbija mora izaći na more da bi se osamostalila.[7] U ostvarivanju te politike Cvijić je branio pravo Srbije na Skadarski vilajet uprkos nesrpskom stanovništvu tih oblasti:

Cquote2.png
...Srbija mora zbog svoje ekonomske samostalnosti dobiti pristup na Jadransko more i jedan deo arbanaske obale: bilo zauzimanjem teritorija bilo dobijanjem ekonomskih i komunikacionih prava na tu oblast. To znači, dakle, zauzimanje istina jedne etnografski strane oblasti, ali takve koja se mora zauzeti zbog osobito važnih privrednih interesa, upravo zbog životne potrebe.[8]
Cquote1.png
 

Pohod u Kosovski i Skadarski vilajet[уреди]

Srbija, Crna Gora i Albanija 1913. godine - faktičke granice nakon osmanskog poraza u Prvom balkanskom ratu.
Srpski oficiri na položaju iznad Lješa u Skadarskom vilajetu 1912. godine.

Albanci su se borili na strani Osmanskog carstva u okviru jedinica redovne vojske i u okviru dobrovoljačkih jedinica koje su pružale jak otpor napredovanju srpskih trupa.[9] Gerilski otpor je pružan prilikom posedanja i prolaska srpske vojske kroz Prištinu, Ferizović i selo Crnoljeva na Zborce Hanu, gde je došlo do jačeg sukoba.[6] Kod Podujeva se petnaest hiljada dobrovoljaca pod komandom Ise Boljetinca suprotstavilo Trećoj srpskoj armiji koja je nastupala prema Prizrenu.[10] Posle pobede nad Albancima, Srbi su ušli u Prizren i nastavili nastupanje ka Jadranskom moru.[10] Srpski štab je izdao naredbu da svako albansko naselje iz kojeg se pripuca bude uništeno.[11] Prilikom nastupanja ka Jadranskom moru, oktobra i novembra 1912, leva kolona srpske vojske je išla preko područja katoličkog plemena Miridita i prolazila je bez problema.[12] Međutim, desna (severna) kolona, koja se kretala kroz oblast Dukađin, naišla je na žestok otpor, te su joj pozadinske trupe gotovo uništene.[12] Njima u pomoć stigle su, sa zakašnjenjem, trupe iz Prizrena, koje su potom izvršile "oštre represalije nad neprijateljski raspoloženim stanovništvom".[12]

Srbija je u toku oktobra i novembra 1912. zaposela veći deo Skadarskog vilajeta, zajedno sa jadranskom obalom na kojoj je najvažnija strateška tačka bila luka Drač. Računalo se sa politikom svršenog čina.[6]

Administrativna organizacija okupiranih teritorija[уреди]

Na delu okupiranog područja Skadarskog vilajeta su odmah uspostavljene građanske vlasti i teritorija je de facto anektirana Srbiji: 29. novembra je osnovan drački okrug sa četiri sreza: Drač, Lješ, Elbasan i Tirana.[6]

Posledice[уреди]

Najvažnije posledice okupacije delova balkanskih vilajeta Osmanskog carstva u periodu 1912—1913. su:

  1. formiranje Albanije
  2. teritorijalna proširenja država članica Balkanskog saveza
  3. pojačavanje netrpeljivosti Albanaca prema susednim narodima na Balkanu

Formiranje Albanije[уреди]

Formiranje Albanije je bilo jedna od najvažnijih posledica Okupacije delova balkanskih vilajeta Osmanskog carstva u periodu 1912—1913.

Međunarodna konferencija ambasadora u Londonu[уреди]

Radi ustanovljenja novih granica na Balkanu sazvana je u Londonu međunarodna konferencija ambasadora "Šest velikih sila" (Austro-ugarske, Italije, Rusije, Francuske, Nemačke i Ujedinjenog Kraljevstva) i ambasadora Osmanskog carstva i Balkanskih saveznica. Iako su balkanski saveznici tražili podelu teritorija svih balkanskih vilajeta Osmanskog carstva, prvog dana ambasadorske konferencije, 17. decembra 1912. godine, Šest velikih sila je sastavilo načelni zaključak o formiranju Kneževine Albanije[6] koja bi bila deo Osmanskog carstva ali sa velikim stepenom autonomije [13].

Pozdrav sa srpskog primorja, srpski propagandni poster.

Protiv savezničkih pretenzija se navodio demografski argument. Austro-Ugarska je, u skladu sa demografijom, predlagala granicu Albanije koja bi obuhvatala i Đakovicu, Debar, Korču, Janjinu, Strugu i Ohrid, Peć i Prizren.[6] Srpska delegacija se složila da na spornim oblastima Albanci "danas čine većinu stanovništva", ali se to objašnjavalo "uzurpacijom" u "srazmerno nedavnoj prošlosti".[6] Srpska vlada je zatim u demaršu velikim silama naglasila da neće napustiti Debar, Đakovicu ni Peć sa dolinom Belog Drima "pa ma kakvo rešenje donele velike sile" te da "iz tih predela može isterati srpsku vojsku samo jača vojna sila".[6] Srbija je, uz podršku Francuske i Rusije, uspela da zadrži Peć, Đakovicu, Prizren, Debar i Ohrid, ali su srpski nacionalisti ipak smatrali rezultate rata nepravednim.[9] Značajnu ulogu u donošenju konačne odluke o formiranju države Albanije je imao britanski obaveštajni oficir i diplomata Obri Herbert (Aubrey Herbert), koji je bio savetnik delegacije Albanaca na Londonskoj konferenciji.

Londonski ugovor o miru 1913.[уреди]

Međunarodna konferencija ambasadora "Šest velikih sila" i ambasadora Osmanskog carstva i Balkanskih saveznica je završena potpisivanjem Londonskog ugovora o miru 1913. 30. maja 1913. Potpisivanjem Londonskog ugovora o miru 1913., koji su potpisali Osmansko carstvo, balkanski saveznici i Šest velikih sila, je velikim silama poverena odluka o statusu teritorije koja danas uglavnom čini teritoriju Albanije.

Velike sile su 29. jula 1913 donele odluku o sudbini ove teritorije formiranjem nove države na Balkanu - Kneževine Albanije, pod upravom Međunarodne kontrolne komisije za period od deset godina. Istog dana su izvršile zvanično priznavanje nove države, imenovale njenog monarha, Nemca (Vilhelma od Vida), i odredile njene granice. Bukureštanskim sporazumom 10. avgusta 1913, balkanske saveznice i Osmansko carstvo su se obavezali da povuku svoju vojsku u okvire novoustanovljenih granica svojih država, što je tokom avgusta 1913. praktično i učinjeno.

Srpska vojska se povukla sa teritorije Kneževine Albanije u drugoj polovini avgusta 1913. godine, po završetku Drugog balkanskog rata i potpisivanju Bukureštanskog sporazuma[6], a iz albanskih naselja Ljuma i Has u prizrenskom okrugu, koje su prema Londonskoj konferenciji pripale Albaniji, srpska vojska se konačno povukla tek nakon Prvog svetskog rata 1920. godine.[9][14]

Razne deklaracije o formiranju Albanije[уреди]

U periodu od početka Balkanskih ratova do potpisivanja Londonskog ugovora o miru 1913. i preuzimanja uprave nad Albanijom od strane Vilhelma od Vida, 7. marta 1914, na teritoriji Skadarskog vilajeta su dve različite grupe ljudi, podstaknute interesima nekih od Velikih Sila, deklarisale formiranje države Albanije. Svaka je za sebe, iako međunarodno nepriznata, tvrdila da ima legitimitet.


Deklarisanje formiranja Albanije u Valoni[уреди]

Grupa Albanaca, okupljenih u Valoni, 28. novembra 1912. je deklarisala formiranje nezavisne države Albanije, a zatim formirala privremenu vladu na čijem je čelu bio Ismailj Ćemali, čije je aktivnosti na formiranju Albanije organizovala i podržala Austrougarska.

Vista-xmag.png За више информација погледајте чланак Декларација о независности Албаније
Deklarisanje formiranja Albanije u Draču[уреди]

Esad-paša Toptani je 16. oktobra 1913. osnovao Republiku Centralnu Albaniju sa prestonicom u Draču i često je isticao svoj stav da je privremena vlada na čijem je čelu bio Ismailj Ćemali nelegalna i nelegitimna lična tvorevina grupe ljudi. [15].

Uspostavljanje legalne vlasti u Albaniji[уреди]

Međunarodna kontrolna komisija je prvo osnovala Albansku Nacionalnu Skupštinu u cilju prevazilaženja rivaliteta dve različite samoproklamovane vlade u Albaniji. Jedne u Valoni pod upravom Ismailja Ćemalija a druge u Draču pod upravom Esad-paše Toptanija, koji je za razliku od Ćemalija, imao pod kontrolom malu armiju. Albanska Nacionalna Skupština je prvo ponudila mesto kneza Obriju Herbertu. Kada je Obri odbio ponuđeni albanski tron, Skupština je usvojila predlog Velikih Sila i imenovala Vilhelma od Vida za kneza u februaru 1914.

Teritorijalna proširenja zemalja članica Balkanskog saveza[уреди]

Odredbama Londonskog ugovora o miru 1913. i kasnije Bukureštanskim sporazumom su teritorija i broj stanovnika država članica Balkanskog saveza značajno povećani.

Pojačavanje netrpeljivosti Albanaca prema susednim narodima na Balkanu[уреди]

Okupacija delova balkanskih vilajeta Osmanskog carstva je bila direktan povod za sazivanje međunarodne konferencije ambasadora šest velikih sila. Rezultat ove konferencije je bilo potpisivanje Londonskog ugovora o miru 1913. koji su potpisale šest velikih sila, Osmansko carstvo, Srbija, Crna Gora, Bugarska i Grčka i svojim potpisima 31. maja 1913. prepustili velikim silama odluku o sudbini teritorije koja danas čini teritoriju Albanije. Velike sile su 29. jula 1913. na osnovu odredbi Londonskog ugovora o miru formirale novu državu - Albaniju.

Okupacijom delova balkanskih vilajeta Osmanskog carstva Balkanski saveznici su stvorili preduslove da, zajedno sa velikim silama i Osmanskim carstvom, stvore nezavisnu državu Albaniju uprkos činjenici da su se Albanci borili na strani poraženih u Prvom balkanskom ratu. Po utvrđivanju konačnih granica nove države Balkanski saveznici su povukli svoju vojsku sa teritorije Albanije bez ijednog ispaljenog metka, iako su za zaposedanje ovih teritorija žrtvovani životi mnogobrojnih vojnika u borbi sa Osmanskom vojskom (pogotovo vojnika Vojske Crne Gore pri opsadi Skadra).

Uprkos svim ovim činjenicama postojale su tvrdnje da je okupacija vilajeta naseljenih Albancima iz nekog razloga izazvala ogorčenje Albanaca i to prema Srbiji i česte pobune, čije gušenje je iziskivalo velike finansijske i vojne napore. [16]

Ovo ogorčenje je bilo podstrekivano informacijama objavljenim u štampi, na osnovu tvrdnji Austrougarskih i Italijanskih izvora, o navodnim zločinima koje su vojske država Balkanskih saveznika počinile nad Albancima.

Vista-xmag.png За више информација погледајте чланак Zločini nad Albancima u Balkanskim ratovima

Ovo ogorčenje je korišćeno i od strane socijaldemokratske opozicije u Srbiji, predvođene Dimitrijem Tucovićem, prilikom borbe za vlast.

Cquote2.png
Svojom zavojevačkom politikom Srbija, Grčka i Crna Gora nisu uspele da Arbaniju podele, ali su uspele da je smanje i očerupaju.[17]
Cquote1.png
 

Dimitrije Tucović ocenjuje da je srpska buržoazija proklamujući osvajačku politiku prema Albaniji "prvi put sa lica srpskog naroda skinula veo jedne poštene nacije koja se bori za svoje oslobođenje".[18] On podseća da je Srbija htela izlazak na more i jednu svoju koloniju, ali je ostala bez izlaska na more a od zamišljene kolonije stvorila je krvnoga neprijatelja.[19] Tucović zaključuje da je "bezgranično neprijateljstvo" albanskog naroda prema Srbiji prvi rezultat albanaske politike srpske vlade.[20] Drugi još opasniji rezultat je "odgurivanje Albanije u šake Italije i Austro-Ugarske"[21], dve na zapadnom Balkanu najzainteresovanije velike sile.

Na Balkanu je teritorija retko obuhvatala potpuno etnički istovetno stanovništvo. Zbog toga je, između ostalog, bilo nemoguće da se definisanjem granica nacionalnih država na Balkanu omogući da svi pripadnici određene nacije žive u svojoj nacionalnoj državi. Novoformirana Kneževina Albanija je obuhvatila većinu Albanaca i oko polovinu teritorije koje u iole većem procentu naseljavaju Albanci, dok se veliki broj Albanaca našao u okviru susednih država.[22]

U septembru 1913. izbio je prvi oružani sukob na srpsko-albanskoj granici.[23]


Građanski rat u Albaniji 1914.[уреди]

Predstavnici Osmanskog carstva su isticali da je za njih nova Kneževina Albanija marionetska država u rukama hrišćanskih Velikih Sila i pozivala je na muslimansko stanovništvo u Albaniji na pobunu. Ubrzo po početku Prvog svetskog rata u Albaniji je izbio građanski rat u kojem su se sukobile snage lojalne knezu Vilhelmu od Vida i proislamski pobunjenici pod komandom Esad-paše Toptanija. Zbog poraza tokom građanskog rata knez Vilhelm od Vida je napustio Albaniju 3. septembra 1914. Pobunjenici pod komandom Esad-paše su zauzeli Tiranu i Drač i proglasili islamsku mini državu koju su neki tada nazivali Albanski Islamski Emirat i koja nije nikada doživela međunarodno priznanje. Međunarodna krizna komisija je u takvim okolnostima sastavila Regentsku vladu u Valoni koja je koegzistirala sa vladom koju je formirao Esad-paša.

Okupacija Albanije tokom Prvog svetskog rata[уреди]

Krajem 1915. godine Albanija je postala poprište Prvog svetskog rata. Austrougarska vojska je izvršila okupaciju severnih delova Albanije i proterala Esad-pašu u Grčku. Regentska vlada u Valoni je funkcionisala sve dok Valonu u novembru 1916 nije okupirala Italija. Francuska je u novembru 1916. okupirala Korču i delove južne Albanije. U decembru su Francuska i Italija osnovale lokalnu vladu sa zakonodavnim pravima. Italija je 23. juna 1917. deklarisala stvaranje Republike Albanije kao Italijanskog protektorata. Došlo je i do pojave gerilskog pokreta.

Reference[уреди]

  1. ^ Intervju Dr. Slavenka Terzića
  2. ^ а б Vladimir Ćorović, Istorija Jugoslavije, Peti period, XXI Balkanski savez
  3. ^ Dušan T. Bataković, Nova istorija srpskog naroda, pp. 250
  4. ^ а б в Izveštaj međunarodne komisije za ispitivanje uzroka i vođenja Balkanskih ratova
  5. ^ а б Dr. Slavenko Terzić, Smisao Kumanovske Bitke 1912, Istorijski institut SANU
  6. ^ а б в г д ђ е ж з и Dimitrije Bogdanović, Knjiga o Kosovu
  7. ^ Jovan Cvijić, Aneksija Bosne i Hercegovine i srpsko pitanje
  8. ^ [http://www.hic.hr/books/jugoistocna-europa/velikesrbije.htm#vs Međunarodni znanstveni skup "JUGOISTOCNA EUROPA 1918.-1995."]
  9. ^ а б в Otpor okupaciji i modernizaciji
  10. ^ а б СРБИЈА, ЦРНА ГОРА И КОСОВО – ПРЕГЛЕД 1878-1914
  11. ^ Jasminka Udovicki, Spone i sukobi
  12. ^ а б в Ž. Pavlović, Opsada Skadra 1912-1913 (Prilog istoriji prvog balkanskog rata), pp. 96-97, 99-100, Beograd 1926.
  13. ^ History Commons veb sajt
  14. ^ Isterivanja Albanaca i kolonizacija Kosova II (Istorijski institut u Prištini)
  15. ^ Memorandum o Albaniji, Esad-paša Toptani, Pariska mirovna konferencija 1919.
  16. ^ Dimitrije Tucović, Srbija i Arbanija (u Izabrani spisi, knjiga II, pp. 107) Prosveta, Beograd, 1950.
  17. ^ Dimitrije Tucović, Srbija i Arbanija (u Izabrani spisi, knjiga II, pp. 91) Prosveta, Beograd, 1950.
  18. ^ Dimitrije Tucović, Srbija i Arbanija (u Izabrani spisi, knjiga II, pp. 105) Prosveta, Beograd, 1950.
  19. ^ Dimitrije Tucović, Srbija i Arbanija (u Izabrani spisi, knjiga II, pp. 117) Prosveta, Beograd, 1950.
  20. ^ Dimitrije Tucović, Srbija i Arbanija (u Izabrani spisi, knjiga II, pp. 132) Prosveta, Beograd, 1950.
  21. ^ Dimitrije Tucović, Srbija i Arbanija (u Izabrani spisi, knjiga II, pp. 91-92) Prosveta, Beograd, 1950.
  22. ^ Robert Elsie, The Conference of London 1913
  23. ^ Prvi albanski napadi na srpsku državu („Politika“, 22. septembar 2013)

Literatura[уреди]

  • Dimitrije Tucović, Srbija i Arbanija. Jedan prilog kritici zavojevačke politike srpske buržoazije, Beograd 1914.
  • Dimitrije Đorđević, Izlazak Srbije na Jadransko more i konferencija ambasadora u Londonu 1912, Beograd 1956.
  • Prvi balkanski rat 1912-1913 (Operacije srpske vojske) I, Beograd 1959.

Vidi još[уреди]

Spoljašnje veze[уреди]