Monarh

Из Википедије, слободне енциклопедије

Monarh (od grčkog, monos, „jedan“, i archein, „vladati“; „jedan vladar“)[1] je fizičko lice, čovjek koji dužnost šefa države obavlja najčešće doživotno i ne podleže pravnoj odgovornosti za svoja dela. Postoje različite varijacije naziva u istoriji, a kojima se označava monarh kao što su: imperator, car, kralj, knez, kalif, despot, sultan itd. Širina ovlasti monarha, kao šefa države, kroz vekove su se menjala u rasponu od onih koji se nazivaju apsoltunim monarisima, do onih koji se označavaju kao konstitucionalni. Apsolutni monarh imao je u svojim rukama skoncentrisanu sudsku, izvršnu i zakonodavnu vlast, i takve monarhije danas skoro pa da i ne postoje. Osnovna ideja monarhije, jeste da država ne može biti jedinstvena ako sva vlast ne bude u rukama jednog čoveka - monarha.[2] Kao najbliži primer države koja danas ima takvog monarha mogla bi da se navede Kraljevina Saudijska Arabija. Dok monarh Ujedinjenog Kraljevstva, ima samo simbolične ovlasti koje isključuju njegovo uplitanje u sudstvo, zakonodavstvo i izvršnu vlast.

Izbor monarha[уреди]

Postoje različiti načini dolaska ili izbora monarha. Svi ti izborni načini se mogu svrstati u tri kategorije: 1) Naslednim putem, 2) Izbornim putem, 3) Uvođenjem-samoizborom.[3]

Naslednim putem - pravilo je da posle smrti ili abdikacije, monarha nasleđuje njegov sin, kćerka i ide se sve do pobočne linije srodstva. Pravila o nasleđivanju obično се uređuju običajima i tradicijom, pravnim aktima ili voljom ranijeg monarha.

Izbornim putem - kroz istoriju, monarhа su najčešće birale staleške skupštine, pokrajine i sl. Izabrani monarh je uopšte prvi monarh (npr. Karađorđe Petrović ili Miloš Obrenović), a njega na prestolu kasnije nasleđuju njegovi potomci i srodnici. Narod, građani kao biračko telo, nemaju nikakve veze sa izborom monarha.

Uvođenjem ili samoizborom - Ovakav način dolaska na vlast najčešće je karakterističn za zemlje Azije i Južne Amerike. Kod njega, određena ličnost postaje šef države nakon puča, državnog udara ili bilo koje druge nasilne promene na vrhu države, npr. Majski prevrat.[4]

Klasifikacija monarhija prema položaju monarha u poretku[уреди]

Postoji mnogo različitih kriterijuma na osnovu kojih se mogu razlikovati monarhije, ali najčešće se koristi onaj koji se odnosi na pravni položaj monarha u poretku. Na osnovu ovoga, sve monarhije možemo podeliti u dvije grupe: ograničene i neograničene monarhije. Ograničene monarhije mogu se podeliti u dve osnovne podgrupe, konstitucionalne i parlamentarne monarhije. U zavisnosti od toga kojem tipu monarhije određena država pripada, zavisi i širina ovlaštenja monarha.[5]

Ograničena monarhija - je nastala kao plod raznih revolucija tokom 18. i 19. veka, kao što su Francuska buržoaska revolucija, Oktobarska revolucija u Rusiji itd. Ove revolucije po pravilu ukidale su položaj monarha kao šefa države i ograničavale njegove ovlasti, ili su revolucionari išli do fizičkog uništenja čitave monarhističke porodice. Kod parlamentarne monarhije uspostavljen je sistem odgovornosti drugih organa vlasti za monarhove postupke. U ovakvom sistemu zaknodavna vlast je otrgnuta od kralja i data parlamentu. Pored toga, monarh je izgubio i pravo da učestvuje u sudstvu. On zadržava samo mali udeo u izvršnoj vlasti. I tu svoju ovlast realizuje preko resornih ministara koje sam on postavlja u određene resore. Kada monarh donese određenu odluku ona ne može proizvesti pravno dejstvo dok određeni ministar ne stavi potpis na nju, jer za tu odluku ne odgovara kralj, nego ministar kojeg je on postavio. Međutim, ukoliko ministar smatra da je monarhova odluka protivna pravnom poretku on ne mora da je odobri i takva odluka neće proizvesti pravno dejstvo, a kralj zbog toga ne može da smeni ministra. Ministra iz vlade može ukloniti samo parlament. Pa tako ministri se moraju truditi da sprovode politiku parlamenta, a ne kralja ukoliko žele da ostanu u resorima. Ustavna monarhija je manje ograničena od parlamentarne. Kod ove vrste monarhije, sam monarh ne može da učestvuje u donošenju ustava. Ustav donosi neko drugi, ustavotvorna skupština, kojim se tačno i precizno propisuju ovlasti monarha. Samim tim, monarh je dužan da se drži ustava i zakona, inače će njegove odluke biti pravno neobavezujuće, iako on i u ovom sistemu ne može pravno odgovarati za svoje postupke.

Neograničene monarhije - jesu monarhije koje su poznate još pod imenom apsolutističke monarhije, a kod kojih monarh simbolizuje državu te se u njegovim rukama nalazi skoncetrisana sudska, izvršna i zakonodavna vlast. Pravni poretak dizajnira sam monarh ili činovnici koje on predodredi za taj posao. Vlast takođe vrši monarh neposredno ili organi koje on odredi. Ovakav vid monarhije smatra se za najizrazitiji primer autokratije.

Monarh i monarhija danas[уреди]

Monarhijski oblik vladavine i monarh su stari koliko i sama država, to je jedan od najstrijih oblika vladavine. To jeste oblik vladavine koji se nalazi pred perspektivom umiranja. U većini država u kojima su izvedene revolucije uspostavljene su republike, mada postoje i slučajevi revitalizacije monarhije. Kao najeklatantniji primer može se navesti Španija u kojoj je tokom 70-tih godina iz republike Frankovog tipa, prerasla u parlamentarnu monarhiju. Interesantan primer revitalizacije monarhističke ideje je i Bugarska. Bugarski car Simeon II Sakskoburgotski, posle povratka u zemlju pošto je bio proteran nakon socijalističke revolucije, u 2001. godini za manje od mesec dana osnovao je političku partiju koja je ostvarila trijumf na izborima. Car je na kraju formirao vladu, ali kao što je i sam rekao, nije želeo da povrati monarhističko ustrojstvo zemlje.[6]

Reference[уреди]

  1. ^ monarh - Vokabular - Srpski rečnik
  2. ^ Slobodan Jovanović, O državi - osnovi jedne pravne teorije, pp. 375-376., Izdavačka knjižnica Gece Kona, Beograd, 1922.
  3. ^ Kuzmanović Rajko, Ustavno pravo, pp. 421 - 424., Pravni fakultet, Banja Luka, 2002.
  4. ^ Isto, стране 450 - 451.
  5. ^ Snežana Savić, Teorije države i prava, pp. 95 - 103., Komesgrafika d.o.o., Banja Luka, 2005.
  6. ^ Vreme 550 - Bugarska : Hoce li car umeti da vlada